Bệnh xơ gan cổ trướng: Dấu hiệu, nguyên nhân và hướng điều trị
Xơ gan cổ trướng là giai đoạn cuối của quá trình xơ hóa gan, khi các tế bào gan khỏe mạnh bị thay thế gần như hoàn toàn bởi các mô sẹo không còn chức năng. Đây không chỉ là một bệnh lý tại chỗ mà còn là tình trạng suy kiệt của toàn bộ hệ thống chuyển hóa, gây ra hiện tượng tích tụ dịch trong ổ bụng khiến bụng trướng to. Việc hiểu rõ về căn bệnh này giúp bệnh nhân có cái nhìn đúng đắn về mức độ nguy hiểm để tuân thủ phác đồ điều trị.
Xơ gan cổ trướng là bệnh gì?
Xơ gan cổ trướng, hay còn được gọi là xơ gan mất bù, là tình trạng các cấu trúc bình thường của gan bị phá hủy và thay thế bằng các dải xơ cứng. Ở giai đoạn này, gan không còn khả năng thực hiện các chức năng thiết yếu như tổng hợp protein, thanh lọc độc tố và sản xuất dịch mật. Thuật ngữ cổ trướng dùng để chỉ sự tích tụ dịch lỏng trong khoang bụng (khoang phúc mạc). Bình thường, trong ổ bụng chỉ có một lượng dịch rất nhỏ để bôi trơn các cơ quan. Tuy nhiên, khi gan bị xơ hóa nặng, áp lực trong các tĩnh mạch dẫn máu qua gan tăng cao, đồng thời gan không sản xuất đủ albumin để giữ nước trong mạch máu, dẫn đến việc dịch bị đẩy ra ngoài và tích tụ lại trong bụng. Bụng của người bệnh lúc này có thể phình to như bụng bầu, căng bóng và chứa từ vài lít đến hàng chục lít dịch, gây ra sự khó chịu và đau đớn tột cùng.
Nguyên nhân gây xơ gan cổ trướng
Cổ trướng không tự nhiên xuất hiện mà là kết quả của một quá trình hủy hoại gan kéo dài qua nhiều năm do nhiều tác nhân khác nhau.
Viêm gan b và viêm gan c
Virus viêm gan B và C là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến xơ gan cổ trướng tại Việt Nam. Những loại virus này xâm nhập vào tế bào gan, nhân bản và gây ra các đợt viêm cấp tính hoặc mãn tính. Theo thời gian, các tế bào gan bị tấn công liên tục sẽ chết đi và hình thành nên các mô sẹo. Nếu người bệnh không được điều trị bằng thuốc kháng virus kịp thời, quá trình xơ hóa sẽ tiến triển âm thầm đến giai đoạn mất bù, làm bùng phát tình trạng cổ trướng và các biến chứng đe dọa tính mạng.
Dùng nhiều rượu bia
Rượu bia được coi là chất độc trực tiếp đối với tế bào gan. Khi rượu được nạp vào cơ thể, gan phải huy động toàn bộ nguồn lực để chuyển hóa cồn thành các chất không độc. Tuy nhiên, quá trình này tạo ra sản phẩm phụ là acetaldehyde cực kỳ độc hại, gây viêm và hoại tử tế bào gan. Những người nghiện rượu kéo dài thường trải qua giai đoạn gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu và cuối cùng là xơ gan cổ trướng. Đây là một con đường ngắn dẫn đến sự suy kiệt chức năng gan không thể hồi phục.
Tiếp xúc với hóa chất độc hại
Làm việc trong môi trường ô nhiễm, thường xuyên tiếp xúc với các hóa chất công nghiệp, kim loại nặng hoặc sử dụng thực phẩm chứa nhiều dư lượng thuốc trừ sâu, chất bảo quản cũng là nguyên nhân gây hại cho gan. Gan là trạm kiểm soát độc tố của cơ thể, khi lượng hóa chất độc hại nạp vào quá lớn và thường xuyên, gan sẽ bị quá tải, gây ra các phản ứng viêm và xơ hóa nhu mô gan.
Nhiễm trùng huyết
Mặc dù ít phổ biến hơn nhưng nhiễm trùng huyết nặng cũng có thể dẫn đến suy gan cấp tính và tiến triển thành xơ gan nếu không được xử lý tốt. Tình trạng nhiễm trùng khiến hệ thống miễn dịch phản ứng quá mức, gây tổn thương đa cơ quan, trong đó gan là cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề. Sự suy giảm tưới máu gan trong các đợt sốc nhiễm khuẩn có thể đẩy nhanh quá trình xơ hóa ở những người đã có nền bệnh gan từ trước.
Xơ gan cổ trướng khiến bụng phình to do tích tụ dịch lỏng (Nguồn: Sưu tầm)
Triệu chứng của bệnh
Các triệu chứng của xơ gan cổ trướng thường rất rõ rệt và gây ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt hằng ngày của người bệnh.
Cảm giác khó thở, đau bụng và buồn nôn
Khi lượng dịch trong ổ bụng tăng lên đáng kể, nó sẽ đẩy cơ hoành (cơ ngăn cách ngực và bụng) lên cao, làm giảm thể tích của phổi. Điều này khiến người bệnh luôn cảm thấy hụt hơi, khó thở ngay cả khi đang nghỉ ngơi. Áp lực của dịch cũng chèn ép vào dạ dày và các quai ruột, gây ra cảm giác đau bụng âm ỉ, trướng bụng và thường xuyên buồn nôn, đặc biệt là sau khi ăn.
Chán ăn
Người bệnh xơ gan giai đoạn cuối thường bị mất cảm giác ngon miệng hoàn toàn. Sự tích tụ độc tố trong máu ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương và sự chèn ép của dịch cổ trướng vào đường tiêu hóa khiến bệnh nhân luôn thấy no giả tạo hoặc đầy bụng. Tình trạng chán ăn kéo dài dẫn đến suy dinh dưỡng, cơ thể gầy yếu nhưng bụng lại to ra do chứa dịch, tạo nên hình ảnh tương phản đặc trưng của bệnh xơ gan cổ trướng.
Phù nề tay, chân
Ngoài dịch tích tụ trong bụng, người bệnh còn gặp tình trạng phù nề ở hai chi dưới và đôi khi là ở tay. Do gan không sản xuất đủ protein albumin để duy trì áp suất keo trong máu, nước sẽ thoát ra khỏi mạch máu và đọng lại ở các mô kẽ, thường là ở vùng thấp nhất của cơ thể như mu bàn chân, cổ chân. Khi ấn tay vào vùng da bị phù, sẽ thấy để lại vết lõm lâu tan.
Vàng da
Vàng da và vàng mắt là dấu hiệu cho thấy nồng độ bilirubin trong máu tăng rất cao do gan không còn khả năng chuyển hóa và đào thải sắc tố mật. Sắc tố da có thể chuyển từ vàng nhạt sang vàng đậm hoặc vàng sạm kèm theo tình trạng ngứa ngáy khắp người do muối mật lắng đọng dưới da. Đây là triệu chứng phản ánh tình trạng suy gan đã ở mức độ nghiêm trọng.
Đau lưng
Bụng cổ trướng to và nặng gây áp lực lớn lên cột sống thắt lưng. Người bệnh thường phải ngửa người ra sau khi đi lại để giữ thăng bằng, dẫn đến tình trạng đau lưng mạn tính. Ngoài ra, việc nằm ngủ cũng trở nên khó khăn khi áp lực dịch đè nặng lên các nhóm cơ lưng và xương sống.
Khó khăn khi ngồi
Với chiếc bụng căng tròn chứa đầy dịch, việc ngồi xuống hoặc đứng lên trở thành một thử thách đối với người bệnh. Áp lực trong ổ bụng tăng cao khi ngồi có thể gây đau tức dữ dội và khiến tình trạng khó thở trở nên trầm trọng hơn. Người bệnh thường có xu hướng nằm nghiêng hoặc nửa nằm nửa ngồi để giảm bớt sự khó chịu.
Rối loạn tiêu hóa, khó tiêu
Dịch cổ trướng làm thay đổi cấu trúc và vị trí của các cơ quan tiêu hóa, cản trở sự lưu thông của thức ăn và dịch tiêu hóa. Người bệnh thường xuyên bị táo bón, tiêu chảy thất thường hoặc đi ngoài phân sống. Sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và giảm tiết mật cũng khiến quá trình hấp thụ chất béo và vitamin tan trong dầu bị đình trệ hoàn toàn.
Điều trị bệnh xơ gan cổ trướng
Mục tiêu điều trị xơ gan cổ trướng là kiểm soát lượng dịch tích tụ, ngăn ngừa biến chứng và cố gắng duy trì chức năng gan còn lại.
Sử dụng thuốc lợi tiểu
Đây là lựa chọn đầu tay trong điều trị cổ trướng. Thuốc lợi tiểu giúp thận tăng cường đào thải nước và muối ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu, từ đó làm giảm lượng dịch trong ổ bụng và giảm phù nề chi. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc lợi tiểu cần được bác sĩ theo dõi sát sao để tránh tình trạng rối loạn điện giải hoặc suy thận cấp do mất nước quá nhanh.
Chọc ổ dịch
Trong trường hợp cổ trướng quá to gây khó thở dữ dội hoặc dùng thuốc lợi tiểu không hiệu quả, bác sĩ sẽ tiến hành chọc hút dịch cổ trướng. Một chiếc kim chuyên dụng sẽ được đưa qua thành bụng vào khoang chứa dịch dưới hướng dẫn của siêu âm để hút bớt dịch ra ngoài. Phương pháp này giúp giảm áp lực tức thì cho người bệnh nhưng dịch có khả năng tái phát rất nhanh nếu nguyên nhân gốc rễ là suy gan không được cải thiện.
Phương pháp hấp thu dịch (điều trị bằng thuốc)
Bên cạnh lợi tiểu, bác sĩ sẽ truyền albumin vào tĩnh mạch để tăng áp suất keo của máu, giúp kéo dịch từ ổ bụng quay trở lại lòng mạch và được thải ra ngoài qua thận. Việc bổ sung các loại thuốc hỗ trợ tế bào gan và thuốc điều trị nguyên nhân (như thuốc kháng virus) cũng được tiến hành đồng thời để ngăn chặn sự tiến triển của bệnh.
Phẫu thuật ghép gan
Ghép gan là phương pháp điều trị triệt để nhất cho bệnh nhân xơ gan cổ trướng. Thay thế lá gan hỏng bằng một lá gan khỏe mạnh từ người hiến giúp phục hồi hoàn toàn các chức năng sinh lý của cơ thể và giải quyết dứt điểm tình trạng cổ trướng. Tuy nhiên, chi phí ghép gan rất cao và nguồn tạng hiến tặng còn rất hạn chế, đòi hỏi người bệnh phải đáp ứng các tiêu chuẩn sức khỏe khắt khe mới có thể thực hiện phẫu thuật.
Minh hoạ về kích thướt gan người (Nguồn: Sưu tầm)
Chế độ dinh dưỡng hợp lý
Chế độ ăn uống đóng vai trò sống còn trong việc kiểm soát dịch cổ trướng và bảo vệ gan.
Không sử dụng đồ uống có cồn: Đây là nguyên tắc bắt buộc. Bất kỳ lượng cồn nào nạp vào lúc này cũng đều là thuốc độc khiến gan nhanh chóng bị hủy hoại hoàn toàn và gây ra các đợt hôn mê gan cấp tính.
Hạn chế tối đa sử dụng đồ uống có cồn để hỗ trợ điều trị bệnh gan (Nguồn: Sưu tầm)
- Không hút thuốc lá: Bệnh nhân xơ gan cần bỏ thuốc lá để giảm bớt gánh nặng độc tố và bảo vệ hệ thống mạch máu, giúp gan được tưới máu tốt hơn để duy trì phần chức năng ít ỏi còn lại.
- Bổ sung đạm: Trái với quan niệm kiêng đạm hoàn toàn, người bệnh xơ gan cần bổ sung đạm một cách hợp lý để hỗ trợ tái tạo mô và sản xuất albumin. Tuy nhiên, nên ưu tiên các loại đạm dễ tiêu hóa như đạm từ cá, trứng, sữa hạt hoặc các loại đậu. Nếu có dấu hiệu tiền hôn mê gan, lượng đạm sẽ được bác sĩ điều chỉnh giảm xuống.
- Hạn chế thức ăn dầu mỡ, khó tiêu: Nên ăn thức ăn mềm, lỏng, chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày. Đặc biệt, người bệnh xơ gan cổ trướng phải thực hiện chế độ ăn nhạt, hạn chế muối tối đa để ngăn ngừa cơ thể tích nước.
Xơ gan cổ trướng là một hành trình chiến đấu cam go đòi hỏi sự kiên trì của người bệnh và sự chăm sóc tận tâm từ gia đình. Việc tuân thủ điều trị y khoa kết hợp với lối sống lành mạnh là chìa khóa để kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng sống.
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.
Nguồn tham khảo: WHO, CDC, Bộ Y tế, Tổng hợp.