Áp xe gan: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị
Áp xe gan là một bệnh lý nhiễm trùng nghiêm trọng tại gan, đặc trưng bởi sự hình thành các ổ mủ bên trong nhu mô gan do sự tấn công của các tác nhân vi sinh vật. Đây là một tình trạng cấp cứu nội khoa và ngoại khoa cần được can thiệp kịp thời vì các ổ mủ này có nguy cơ vỡ ra, gây nhiễm trùng lan tỏa khắp ổ bụng hoặc dẫn đến sốc nhiễm khuẩn đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Áp xe gan là gì?
Áp xe gan được định nghĩa là sự hình thành một hoặc nhiều ổ mủ khu trú bên trong nhu mô gan. Gan là cơ quan đảm nhận vai trò lọc máu chính của cơ thể, vì vậy nó thường xuyên phải tiếp xúc với các loại vi khuẩn, ký sinh trùng và nấm từ đường tiêu hóa di chuyển lên theo đường tĩnh mạch cửa hoặc đường mật. Khi hệ thống miễn dịch của cơ thể không thể kiểm soát được sự xâm nhập của các tác nhân này, các tế bào gan sẽ bị hủy hoại, xác vi khuẩn và các tế bào bạch cầu chết sẽ tích tụ lại tạo thành mủ.
Áp xe gan có thể xảy ra ở bất kỳ ai nhưng thường gặp hơn ở những người có hệ miễn dịch suy yếu, người bị tiểu đường hoặc những người có bệnh lý nền về đường mật. Tùy thuộc vào tác nhân gây bệnh mà kích thước và số lượng ổ mủ có thể khác nhau, từ một ổ đơn độc lớn đến hàng loạt các ổ mủ nhỏ li ti rải rác khắp hai thùy gan.
Minh hoạ về áp xe gan (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân của bệnh áp xe gan
Việc xác định chính xác nguồn gốc gây bệnh đóng vai trò then chốt trong việc lựa chọn loại thuốc kháng sinh hoặc phác đồ điều trị phù hợp cho bệnh nhân.
Nhiễm vi trùng sinh mủ đường mật
Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến áp xe gan. Vi khuẩn thường xâm nhập vào gan thông qua hệ thống đường mật khi có tình trạng tắc nghẽn hoặc nhiễm trùng đường mật. Các bệnh lý như sỏi mật, sỏi đường mật trong gan hoặc u đường mật gây ứ đọng dịch mật, tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn phát triển và ngược dòng lên gan. Các loại vi khuẩn thường gặp trong trường hợp này là E. coli, Klebsiella pneumoniae hoặc các loại cầu khuẩn đường ruột. Khi vi khuẩn tấn công vào các tiểu thùy gan, chúng gây viêm và hình thành các ổ mủ dọc theo các đường dẫn mật nhỏ trong gan.
Nhiễm vi khuẩn và ký sinh trùng
Áp xe gan do ký sinh trùng, đặc biệt là amip (Entamoeba histolytica), từng là nguyên nhân dẫn đầu tại các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Amip từ đường ruột theo tĩnh mạch cửa di chuyển đến gan, tại đây chúng tiết ra các enzyme tiêu hủy mô gan và hình thành ổ mủ có màu nâu đặc trưng như màu socola. Bên cạnh amip, các loại vi khuẩn từ các ổ nhiễm trùng khác trong ổ bụng như viêm ruột thừa vỡ, viêm túi thừa hoặc nhiễm trùng huyết cũng có thể theo dòng máu đến định cư tại gan. Gần đây, các trường hợp áp xe gan do sán lá gan cũng được ghi nhận tăng cao do thói quen ăn thực phẩm sống hoặc chưa chín kỹ, gây ra các tổn thương nhu mô gan phức tạp.
Do nấm họ Candida
Áp xe gan do nấm thường hiếm gặp hơn và chủ yếu xảy ra ở những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch nặng như người đang điều trị hóa trị ung thư, người nhiễm HIV/AIDS hoặc bệnh nhân phải sử dụng corticoid liều cao kéo dài. Nấm họ Candida có thể theo đường máu lan tỏa đến gan và tạo thành các ổ mủ nhỏ li ti (vi áp xe). Việc chẩn đoán áp xe gan do nấm thường khó khăn hơn và đòi hỏi các xét nghiệm chuyên sâu vì triệu chứng lâm sàng đôi khi không rầm rộ như nhiễm khuẩn nhưng lại rất dai dẳng và khó điều trị dứt điểm.
Triệu chứng bệnh
Triệu chứng của áp xe gan thường xuất hiện cấp tính với các dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân điển hình, đòi hỏi sự chú ý sát sao từ phía người bệnh.
Đau hạ sườn phải
Đây là triệu chứng phổ biến nhất và xuất hiện ở hầu hết các bệnh nhân áp xe gan. Cơn đau thường khu trú ở vùng hạ sườn bên phải, nơi vị trí của gan. Cảm giác đau có thể âm ỉ liên tục hoặc đau nhói khi bệnh nhân cử động mạnh, ho hoặc hít thở sâu. Khi ổ áp xe nằm ở vùng sát bao gan, nó sẽ gây kích ứng các đầu dây thần kinh cảm giác, khiến bệnh nhân có xu hướng nằm nghiêng sang bên trái để giảm bớt sự chèn ép vào vùng gan bị tổn thương.
Minh hoạ về đau hạ sườn phải (Nguồn: Sưu tầm)
Đau tức bụng
Ngoài vùng hạ sườn phải, cảm giác đau tức có thể lan rộng ra khắp vùng bụng trên hoặc vùng thượng vị. Bệnh nhân thường cảm thấy bụng trướng nhẹ, khó chịu và có cảm giác nặng nề ở vùng bụng bên phải. Khi các bác sĩ thăm khám lâm sàng bằng cách ấn vào các kẽ sườn hoặc vùng gan, bệnh nhân sẽ thấy đau chói (dấu hiệu rung gan hoặc ấn kẽ sườn dương tính), đây là những chỉ báo quan trọng gợi ý tình trạng có mủ trong gan.
Đau kẽ sườn
Khi ổ mủ phát triển lớn hoặc nằm ở vị trí nông sát với thành ngực, nó có thể gây viêm nhiễm lan tỏa đến các mô xung quanh, bao gồm cả các cơ liên sườn. Bệnh nhân sẽ cảm thấy đau nhói khi chạm vào các khoảng gian sườn ở vùng ngực phải. Triệu chứng này đôi khi khiến bệnh nhân nhầm lẫn với các bệnh lý về phổi hoặc màng phổi, vì vậy cần sự thăm khám kỹ lưỡng từ bác sĩ để phân biệt rõ ràng.
Vàng da
Vàng da và vàng mắt xuất hiện khi ổ áp xe chèn ép vào các ống dẫn mật lớn hoặc khi tình trạng nhiễm trùng làm suy giảm chức năng tế bào gan nghiêm trọng. Nồng độ bilirubin trong máu tăng cao khiến sắc tố da thay đổi, nước tiểu có màu vàng sậm như nước vối. Vàng da thường đi kèm với tình trạng sốt cao, rét run, tạo thành tam chứng Fontan điển hình của bệnh áp xe gan (sốt, đau hạ sườn phải và gan to).
Vã nhiều mồ hôi
Sốt là triệu chứng không thể thiếu của áp xe gan, thường là sốt cao dao động từ 39 đến 40 độ C. Đi kèm với các cơn sốt cao và rét run là tình trạng vã mồ hôi đầm đìa, đặc biệt là vào ban đêm. Đây là phản ứng của cơ thể trước tình trạng nhiễm trùng nặng và sự phóng thích các độc tố vi khuẩn vào máu. Vã mồ hôi nhiều khiến cơ thể dễ bị mất nước và điện giải, làm bệnh nhân cảm thấy kiệt sức, môi khô và lưỡi bẩn.
Điều trị áp xe gan hiệu quả
Điều trị áp xe gan là một quá trình kết hợp giữa việc loại bỏ ổ mủ và tiêu diệt tác nhân gây bệnh bằng thuốc.
Điều trị nội khoa bằng kháng sinh hoặc thuốc diệt ký sinh trùng: Ngay sau khi nhập viện, bệnh nhân sẽ được chỉ định dùng các loại kháng sinh phổ rộng theo đường tĩnh mạch để kiểm soát nhiễm trùng. Nếu nguyên nhân được xác định là do amip, các loại thuốc đặc hiệu như Metronidazole sẽ được ưu tiên sử dụng. Thời gian dùng thuốc thường kéo dài từ 2 đến 4 tuần tùy theo mức độ đáp ứng của bệnh nhân và tốc độ thu nhỏ của ổ áp xe trên hình ảnh siêu âm.
Chọc hút mủ hoặc dẫn lưu ổ áp xe: Với những ổ áp xe có kích thước lớn (thường trên 5cm) hoặc có nguy cơ vỡ, bác sĩ sẽ thực hiện thủ thuật chọc hút mủ dưới hướng dẫn của siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính. Một ống dẫn lưu có thể được đặt vào bên trong ổ mủ để dịch mủ được thoát ra ngoài liên tục. Việc dẫn lưu này giúp giảm áp lực trong gan, giúp bệnh nhân giảm đau nhanh chóng và tăng hiệu quả của thuốc kháng sinh tại vị trí tổn thương.
Phẫu thuật: Phẫu thuật mở hoặc phẫu thuật nội soi được chỉ định trong các trường hợp ổ áp xe đã vỡ gây viêm phúc mạc, hoặc ổ áp xe quá lớn, nhiều vách ngăn mà phương pháp chọc hút không thể giải quyết triệt để. Trong cuộc mổ, bác sĩ sẽ làm sạch ổ mủ, bơm rửa khoang bụng và đặt ống dẫn lưu rộng rãi để đảm bảo không còn ổ nhiễm trùng sót lại.
Hỗ trợ dinh dưỡng và nâng cao thể trạng: Bệnh nhân áp xe gan cần được bù đủ nước và điện giải, bổ sung các loại vitamin và có chế độ ăn giàu đạm, dễ tiêu để cơ thể có đủ năng lượng phục hồi mô gan bị tổn thương. Việc nghỉ ngơi tại giường trong giai đoạn cấp tính là rất cần thiết để giảm tải gánh nặng cho gan.
Các loại hạt chứa nhiều đạm (Nguồn: Sưu tầm)
Phòng ngừa bị áp xe gan
Áp xe gan hoàn toàn có thể phòng ngừa được bằng việc duy trì các thói quen vệ sinh và ăn uống lành mạnh trong cuộc sống hàng ngày.
Nên ăn chín uống sôi: Đây là quy tắc vàng để phòng ngừa các bệnh lý do ký sinh trùng và vi khuẩn đường ruột. Tuyệt đối không ăn các loại thực phẩm sống như gỏi cá, tiết canh, nem chua hoặc rau sống không được rửa kỹ dưới vòi nước chảy. Việc ăn chín uống sôi giúp tiêu diệt trứng sán, amip và các loại vi khuẩn gây bệnh trước khi chúng có cơ hội xâm nhập vào cơ thể và di chuyển lên gan.
- Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi ăn: Thói quen rửa tay sạch sẽ giúp ngăn chặn sự lây truyền của các loại mầm bệnh từ môi trường vào đường tiêu hóa qua bàn tay bẩn. Bạn nên rửa tay kỹ sau khi đi vệ sinh, sau khi tiếp xúc với đất cát hoặc các vật dụng nơi công cộng. Đây là biện pháp đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả trong việc cắt đứt chu trình lây nhiễm của amip và vi khuẩn.
- Thức ăn luôn an toàn vệ sinh thực phẩm: Hãy lựa chọn nguồn thực phẩm tươi sống, có nguồn gốc rõ ràng và bảo quản thức ăn đúng cách để tránh bị ôi thiu hoặc nhiễm khuẩn. Tránh mua thực phẩm tại các quầy hàng không đảm bảo vệ sinh hoặc thức ăn đường phố không được che đậy kỹ. Việc giữ gìn vệ sinh thực phẩm không chỉ phòng ngừa áp xe gan mà còn bảo vệ cả gia đình khỏi các bệnh lý tiêu hóa khác.
- Khi gặp dấu hiệu nghi ngờ bệnh nên khám sớm điều trị kịp thời: Nếu bạn xuất hiện tình trạng sốt cao kèm đau tức vùng bụng bên phải, hãy đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám. Việc phát hiện sớm áp xe gan ở giai đoạn ổ mủ còn nhỏ giúp quá trình điều trị trở nên đơn giản hơn, tỷ lệ thành công cao và hạn chế được tối đa các biến chứng nguy hiểm như vỡ ổ áp xe gây tràn mủ màng phổi hoặc màng bụng.
Tóm lại, áp xe gan là một bệnh lý nhiễm trùng nặng cần được nhận biết sớm qua các triệu chứng như đau hạ sườn phải, sốt và vàng da. Với sự phát triển của y học, hầu hết các trường hợp áp xe gan đều có thể điều trị thành công nếu được phát hiện kịp thời và xử lý đúng phác đồ.
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.
Nguồn tham khảo: WHO, CDC, Bộ Y tế, Tổng hợp.