Động mạch cảnh là gì? Nguyên nhân, biểu hiện và cách phòng ngừa
Động mạch cảnh là hai mạch máu lớn hai bên cổ, đóng vai trò huyết mạch cung cấp oxy và dưỡng chất từ tim lên não.
Theo thời gian, mảng bám xơ vữa có thể gây hẹp hoặc tắc nghẽn, dẫn đến tai biến mạch máu não và đột quỵ nguy hiểm. Nhận diện sớm triệu chứng và phòng ngừa kịp thời là chìa khóa bảo vệ trí tuệ. Bài viết cung cấp cái nhìn toàn diện về động mạch cảnh.
Động mạch cảnh là gì?
Về mặt giải phẫu học, động mạch cảnh là hệ thống động mạch chính cung cấp máu cho đầu và cổ. Mỗi người có hai động mạch cảnh chung xuất phát từ cung động mạch chủ (bên trái) và thân cánh tay đầu (bên phải). Khi đi lên đến ngang mức bờ trên sụn giáp (vùng giữa cổ), mỗi động mạch cảnh chung sẽ chia thành hai nhánh chính để đảm nhận các nhiệm vụ chuyên biệt. Sự toàn vẹn của hệ thống này là điều kiện tiên quyết để não bộ không bị rơi vào tình trạng thiếu máu cục bộ.
Động mạch cảnh trong
Đây là nhánh quan trọng nhất trong việc duy trì chức năng thần kinh. Động mạch cảnh trong đi sâu vào hộp sọ qua ống động mạch cảnh để cung cấp máu cho phần lớn bán cầu đại não và các cấu trúc quan trọng bên trong não. Nhánh này không chia nhánh nhỏ ở vùng cổ mà tập trung toàn bộ lưu lượng máu giàu oxy để nuôi dưỡng trung tâm điều khiển của con người. Bất kỳ sự tắc nghẽn nào tại nhánh này đều dẫn đến những hậu quả thần kinh nghiêm trọng như liệt nửa người hoặc mất ngôn ngữ.
Động mạch cảnh ngoài
Khác với nhánh trong, động mạch cảnh ngoài đảm nhận việc nuôi dưỡng các cấu trúc nằm ngoài hộp sọ. Nhánh này chia thành nhiều nhánh nhỏ để cung cấp máu cho vùng mặt, da đầu, cổ và các cơ quan như lưỡi, tuyến nước bọt, tuyến giáp. Dù không ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng não bộ như động mạch cảnh trong, nhưng sự lưu thông tốt của động mạch cảnh ngoài giúp duy trì vẻ ngoài và các chức năng giác quan cơ bản của vùng mặt.
Triệu chứng bệnh động mạch cảnh
Bệnh lý động mạch cảnh, đặc biệt là tình trạng hẹp do xơ vữa, thường diễn tiến âm thầm và không gây ra triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, khi mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch trên 50 – 70%, cơ thể sẽ bắt đầu phát đi những tín hiệu cảnh báo của cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) hoặc đột quỵ thực sự. Cảm giác tê yếu hoặc liệt đột ngột ở một bên mặt, tay hoặc chân. Mất thị lực đột ngột ở một bên mắt (thường được mô tả như có một tấm màn đen che khuất tầm nhìn). Nói ngọng, nói lắp hoặc gặp khó khăn trong việc hiểu ngôn ngữ của người khác. Chóng mặt, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân. Sụp mí mắt hoặc méo miệng một bên. Các triệu chứng này có thể chỉ xuất hiện trong vài phút (TIA) rồi biến mất, nhưng đây là lời cảnh báo cực kỳ nghiêm trọng về nguy cơ đột quỵ sắp xảy ra.
Thăm khám lâm sàng giúp bác sĩ phát hiện sớm tiếng thổi bất thường tại động mạch cảnh (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân dẫn đến bệnh động mạch cảnh
Nguyên nhân cốt lõi gây ra bệnh động mạch cảnh là quá trình xơ vữa động mạch. Các mảng bám cấu thành từ cholesterol, canxi, sợi mô liên kết và các mảnh vụn tế bào tích tụ dần bên trong thành mạch. Theo thời gian, những mảng này cứng lại và làm dày thành mạch, khiến lòng mạch bị hẹp dần, cản trở dòng máu lên não. Các yếu tố thúc đẩy quá trình này bao gồm:
Huyết áp cao: Áp lực máu quá lớn làm tổn thương lớp lót bên trong của động mạch, tạo điều kiện cho các mảng xơ vữa bám vào.
Hút thuốc lá: Các hóa chất trong thuốc lá gây kích ứng thành mạch và thúc đẩy quá trình đông máu.
Rối loạn mỡ máu: Nồng độ LDL (cholesterol xấu) cao là nguyên liệu chính hình thành mảng bám.
Tiểu đường: Đường huyết cao làm tổn thương mạch máu và tăng nguy cơ viêm nhiễm thành mạch.
Tuổi tác và di truyền: Mạch máu có xu hướng xơ cứng hơn khi chúng ta già đi, và tiền sử gia đình có người bị đột quỵ cũng là một yếu tố nguy cơ lớn.
Bệnh động mạch cảnh nguy hiểm không?
Câu trả lời là có, bệnh động mạch cảnh cực kỳ nguy hiểm. Đây được ví như một “kẻ giết người thầm lặng”. Nguy hiểm lớn nhất của bệnh này không chỉ là sự hẹp lòng mạch dần dần, mà là rủi ro nứt vỡ mảng xơ vữa. Khi một mảng xơ vữa bị vỡ, nó kích hoạt quá trình hình thành cục máu đông ngay tại chỗ hoặc các mảnh vỡ trôi theo dòng máu lên các mạch máu nhỏ hơn trong não gây tắc nghẽn (nhồi máu não). Đột quỵ do bệnh động mạch cảnh thường để lại những di chứng nặng nề như tàn phế vĩnh viễn, sống thực vật hoặc dẫn đến tử vong nếu không được cấp cứu trong “giờ vàng”.
Phương pháp chẩn đoán bệnh động mạch cảnh
Với sự phát triển của y học hiện đại, việc tầm soát bệnh lý động mạch cảnh trở nên dễ dàng và chính xác:
Siêu âm Doppler động mạch cảnh: Đây là phương pháp phổ biến nhất, không xâm lấn, giúp bác sĩ quan sát cấu trúc mảng bám và đo vận tốc dòng máu để xác định mức độ hẹp.
Chụp CT hoặc MRI mạch máu: Cung cấp hình ảnh chi tiết về hệ thống mạch máu não và các cấu trúc xung quanh để đánh giá toàn diện mức độ tổn thương.
Chụp mạch số hóa xóa nền (DSA): Đây là tiêu chuẩn vàng giúp bác sĩ quan sát rõ nhất lòng mạch thông qua việc bơm chất cản quang, thường được thực hiện trước khi có can thiệp phẫu thuật hoặc đặt stent.
Siêu âm Doppler là phương pháp không xâm lấn hiệu quả nhất để tầm soát hẹp động mạch cảnh (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp điều trị khi bị bệnh động mạch cảnh
Tùy vào mức độ hẹp và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp phù hợp:
Điều trị nội khoa: Sử dụng các loại thuốc chống kết tập tiểu cầu (như Aspirin), thuốc hạ mỡ máu (Statin) và thuốc kiểm soát huyết áp để ngăn chặn mảng xơ vữa phát triển thêm và phòng ngừa cục máu đông.
Phẫu thuật bóc tách nội mạc: Bác sĩ sẽ rạch một đường nhỏ ở cổ, mở động mạch cảnh và lấy bỏ trực tiếp mảng xơ vữa để khôi phục lòng mạch.
Đặt Stent động mạch cảnh: Một kỹ thuật can thiệp tối thiểu bằng cách luồn ống thông qua mạch máu đùi lên cổ để đặt một khung lưới kim loại (stent) giúp nong rộng đoạn mạch bị hẹp.
Cách phòng ngừa bệnh động mạch cảnh
Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh, đặc biệt là với các bệnh lý mạch máu:
Chế độ ăn uống lành mạnh: Hạn chế tối đa chất béo bão hòa, thực phẩm nhiều muối và đường. Tăng cường rau xanh, trái cây và các thực phẩm giàu Omega-3 để bảo vệ thành mạch.
Luyện tập thể dục thường xuyên: Ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp kiểm soát cân nặng và cải thiện độ đàn hồi của mạch máu.
Từ bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia: Đây là những tác nhân hàng đầu gây phá hủy hệ thống mạch máu.
Kiểm soát các chỉ số sinh tồn: Luôn duy trì huyết áp, đường huyết và cholesterol ở mức an toàn thông qua việc thăm khám định kỳ.
Sử dụng thực phẩm hỗ trợ: Việc bổ sung các thực phẩm bảo vệ sức khỏe giàu chất chống oxy hóa, hỗ trợ tan cục máu đông hoặc bổ sung vitamin cho tim mạch là giải pháp hữu hiệu.
Thể dục thể thao trợ sức khỏe mạch máu chất lượng (Nguồn: Sưu tầm)
Động mạch cảnh là hệ thống huyết mạch trọng yếu bảo vệ sự sống và trí tuệ. Chủ động tầm soát, thay đổi lối sống và điều trị kịp thời các yếu tố nguy cơ là cách tốt nhất phòng ngừa đột quỵ. Hãy lắng nghe cơ thể và duy trì thói quen kiểm tra sức khỏe định kỳ. Sức khỏe bắt đầu từ sự hiểu biết và chăm sóc đúng cách mỗi ngày.
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.
Nguồn tham khảo: Bệnh viện Tâm Anh, Nhà thuốc Long Châu