Ung thư tuyến tiền liệt là một trong những bệnh ung thư thường gặp ở nam giới, đặc biệt ở người lớn tuổi. Do bệnh thường tiến triển âm thầm và ít triệu chứng ở giai đoạn đầu, nhiều người lựa chọn siêu âm như một phương pháp hỗ trợ tầm soát. Vậy siêu âm có phát hiện được ung thư tuyến tiền liệt không, độ chính xác đến đâu và được thực hiện như thế nào? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn giải đáp những vấn đề này.
Siêu âm tuyến tiền liệt là gì?
Siêu âm tuyến tiền liệt là một phương pháp chẩn đoán hình ảnh y khoa không xâm lấn, sử dụng sóng âm có tần số cao để tái tạo lại hình ảnh cấu trúc giải phẫu của tuyến tiền liệt và các cơ quan lân cận trong thời gian thực. Sóng siêu âm phát ra từ đầu dò sẽ đi xuyên qua các lớp mô, phản xạ lại khi gặp các ranh giới cơ quan và được máy tính xử lý thành hình ảnh đen trắng hiển thị trên màn hình.
Thông qua kết quả siêu âm, các bác sĩ chuyên khoa có thể dễ dàng:
- Đánh giá chính xác kích thước, thể tích và khối lượng của tuyến tiền liệt.
- Quan sát hình dạng, đường viền bờ tuyến và tính chất đồng nhất của cấu trúc nhu mô tuyến.
- Phát hiện các tổn thương thực thể bên trong hoặc xung quanh tuyến như các nốt tăng sản phì đại, các ổ viêm, áp xe, các nang chứa dịch, tình trạng vôi hóa hoặc các khối u đặc nghi ngờ.
- Kiểm tra tình trạng chèn ép của tuyến tiền liệt lên bàng quang và niệu đạo.
Siêu âm có phát hiện ung thư tuyến tiền liệt không?
Câu trả lời chính xác từ các chuyên gia ung bướu là: Siêu âm CÓ THỂ hỗ trợ phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ ung thư tuyến tiền liệt, nhưng KHÔNG THỂ dùng làm công cụ duy nhất để đưa ra kết luận chẩn đoán khẳng định bệnh.
Siêu âm giúp bác sĩ phát hiện các vùng nhu mô bất thường nghi ngờ có khối u (Nguồn: Sưu tầm)
Bản chất của siêu âm là phát hiện sự thay đổi về mặt hình thái và mật độ cấu trúc của mô. Khi một khối u ác tính hình thành ở tuyến tiền liệt, nó thường biểu hiện trên hình ảnh siêu âm là một vùng giảm âm (giảm đậm độ sóng âm) nằm khu trú, phổ biến nhất là ở vùng ngoại vi của tuyến. Đôi khi, khối u cũng có thể biểu hiện dưới dạng vùng đồng âm hoặc tăng âm, kèm theo tình trạng đường bờ tuyến bị đẩy lồi, mất tính liên tục hoặc xâm lấn ra các mô xung quanh.
Tuy nhiên, siêu âm có những giới hạn nhất định:
- Độ đặc hiệu chưa tuyệt đối: Một vùng giảm âm trên siêu âm không chỉ gặp trong ung thư, mà hoàn toàn có thể là biểu hiện của một ổ viêm tuyến tiền liệt mãn tính, một vùng nhồi máu mô tuyến hoặc tổn thương tăng sản lành tính.
- Bỏ sót tổn thương giai đoạn rất sớm: Ở giai đoạn khởi phát, khối u có kích thước quá nhỏ (vài milimet) hoặc có mật độ âm tương đồng với nhu mô lành xung quanh (đồng âm) sẽ rất khó bị phát hiện trên màn hình siêu âm thông thường.
Do đó, siêu âm đóng vai trò là một “vũ khí tầm soát” và “định hướng”. Khi siêu âm thấy có tổn thương nghi ngờ, bác sĩ bắt buộc phải phối hợp thêm xét nghiệm máu định lượng kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA). Tiêu chuẩn vàng để khẳng định 100% bệnh nhân có bị ung thư hay không chính là thực hiện sinh thiết tuyến tiền liệt dưới sự hướng dẫn của siêu âm để lấy mẫu mô làm giải phẫu bệnh.
Phương pháp siêu âm tuyến tiền liệt
Trong thực hành lâm sàng hiện nay, tùy thuộc vào mục đích tầm soát, thể trạng của bệnh nhân và trang thiết bị của cơ sở y tế, bác sĩ sẽ lựa chọn các phương pháp siêu âm khác nhau:
Siêu âm qua thành bụng (Transabdominal Ultrasound)
Đây là phương pháp phổ biến nhất trong các gói khám sức khỏe tổng quát định kỳ nhờ tính chất tiện lợi, nhanh chóng và hoàn toàn không gây bất kỳ sự khó chịu nào cho người bệnh.
- Cách thực hiện: Bác sĩ bôi một lớp gel chuyên dụng lên vùng hạ vị (bụng dưới) của bệnh nhân và di chuyển đầu dò siêu âm trên bề mặt da.
- Đặc điểm: Sóng âm phải đi xuyên qua da, lớp mỡ bụng và bàng quang chứa đầy nước tiểu để tiếp cận tuyến tiền liệt. Do khoảng cách từ đầu dò đến tuyến khá xa nên độ phân giải của hình ảnh ở mức độ trung bình. Phương pháp này chủ yếu dùng để đánh giá tổng thể kích thước tuyến và lượng nước tiểu tồn dư trong bàng quang.
Siêu âm qua đường trực tràng (TRUS – Transrectal Ultrasound)
Đây là phương pháp chuyên sâu, có giá trị chẩn đoán cao nhất trong việc tầm soát và phát hiện sớm ung thư tuyến tiền liệt.
- Cách thực hiện: Bác sĩ sử dụng một đầu dò siêu âm chuyên dụng có kích thước rất nhỏ (chỉ bằng ngón tay), được bọc bằng bao cao su vô trùng có bôi trơn, nhẹ nhàng đưa vào bên trong lòng trực tràng của bệnh nhân.
- Đặc điểm: Vì trực tràng nằm ngay sát mặt sau của tuyến tiền liệt nên khoảng cách tiếp cận là gần nhất. Phương pháp này cho hình ảnh cực kỳ sắc nét, chi tiết đến từng thùy tuyến, giúp phát hiện các nốt u nhỏ ở vùng ngoại vi – nơi khởi phát của hơn 70% các ca ung thư tuyến tiền liệt. TRUS cũng là công cụ dẫn đường cho kim sinh thiết chọc hút mô một cách chính xác nhất.
Siêu âm Doppler máu
Phương pháp này thường được tích hợp đồng thời trong quá trình siêu âm qua đường trực tràng. Siêu âm Doppler giúp bác sĩ khảo sát bản đồ mạch máu và tình trạng tưới máu bên trong lòng tuyến tiền liệt. Các khối u ác tính thường có đặc tính tăng sinh mạch máu rất mạnh để nuôi dưỡng tế bào ung thư. Việc phát hiện một vùng nhu mô bị tăng sinh mạch dị thường trên Doppler là một chỉ báo nguy cơ ung thư rất cao.
Quy trình siêu âm tuyến tiền liệt
Để quá trình siêu âm diễn ra thuận lợi và thu được kết quả hình ảnh rõ nét nhất, người bệnh cần nắm rõ quy trình chuẩn y khoa sau:
Chuẩn bị trước khi siêu âm
- Đối với siêu âm qua thành bụng: Người bệnh cần nhịn tiểu hoàn toàn trước khi vào phòng siêu âm khoảng 1 tiếng, hoặc uống nhiều nước lọc (khoảng 500ml – 1 lít nước) trước khi siêu âm. Mục đích là làm cho bàng quang căng căng đầy nước tiểu. Bàng quang căng to sẽ đóng vai trò như một “cửa sổ môi trường” giúp dẫn truyền sóng âm tốt hơn và đẩy các quai ruột chứa hơi ra ngoài, giúp hình ảnh tuyến tiền liệt hiện lên rõ nét nhất.
- Đối với siêu âm qua đường trực tràng: Người bệnh không cần phải nhịn tiểu làm căng bàng quang. Ngược lại, bệnh nhân cần được đi đại tiện sạch sẽ. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc thụt tháo hậu môn trước khi tiến hành khoảng 1 – 2 tiếng để làm sạch hoàn toàn phân trong lòng trực tràng, giúp đầu dò tiếp xúc trực tiếp với thành ruột mà không bị cản trở bởi chất thải.
Quy trình thực hiện
- Bước 1: Bệnh nhân được hướng dẫn thay trang phục phù hợp và nằm lên giường y tế. Đối với siêu âm bụng, bệnh nhân nằm ngửa thoải mái. Đối với siêu âm trực tràng, bệnh nhân thường được hướng dẫn nằm nghiêng sang bên trái, hai đầu gối co cao lên sát ngực.
- Bước 2: Bác sĩ tiến hành bôi gel siêu âm. Với siêu âm trực tràng, đầu dò đã được bọc bao bảo vệ vô trùng và bôi lượng gel bôi trơn chuyên dụng thích hợp giúp quá trình đưa đầu dò vào hậu môn diễn ra nhẹ nhàng, giảm thiểu tối đa cảm giác thốn hay khó chịu.
- Bước 3: Bác sĩ di chuyển đầu dò cắt theo các bình diện ngang, dọc để quét toàn bộ tuyến tiền liệt, đo đạc các kích thước và chụp lại các hình ảnh bất thường nếu có. Quy trình siêu âm thường chỉ diễn ra trong vòng 5 – 15 phút.
Sau siêu âm
Bệnh nhân được phát giấy lau sạch lớp gel bôi trên da hoặc vùng hậu môn, chỉnh sửa lại trang phục và ra phòng chờ kết quả. Bạn có thể ăn uống, đi tiểu tiện và sinh hoạt lại hoàn toàn bình thường ngay sau đó.
Lưu ý khi siêu âm tuyến tiền liệt
Để đảm bảo an toàn y tế và độ chính xác của kết quả chẩn đoán, người bệnh cần lưu ý một số điểm mấu chốt ở từng giai đoạn:
Tuân thủ đúng các hướng dẫn của nhân viên y tế giúp quy trình siêu âm diễn ra nhanh chóng (Nguồn: Sưu tầm)
Chuẩn bị trước siêu âm
- Hãy mặc quần áo rộng rãi, thoải mái để dễ dàng bộc lộ vùng bụng dưới hoặc thay đồ khi có yêu cầu.
- Tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn nhịn tiểu (với siêu âm bụng) hoặc thụt tháo (với siêu âm trực tràng) của điều dưỡng.
- Thông báo trước cho bác sĩ nếu bạn có tiền sử bị bệnh trĩ nặng, nứt kẽ hậu môn, rò hậu môn hoặc vừa mới trải qua phẫu thuật vùng đại trực tràng gần đây để bác sĩ cân nhắc phương pháp siêu âm trực tràng phù hợp.
Lưu ý trong quá trình siêu âm
- Trong suốt quá trình siêu âm qua đường trực tràng, điều quan trọng nhất là người bệnh cần thả lỏng cơ thể, hít thở đều bằng miệng. Việc gồng cứng người hoặc co thắt cơ vùng hậu môn sẽ khiến lòng trực tràng bị siết chặt, gây ra cảm giác đau tức và cản trở thao tác của bác sĩ.
- Nếu cảm thấy đau nhói hoặc khó chịu vượt quá mức chịu đựng, hãy lên tiếng thông báo ngay cho bác sĩ thực hiện.
Lưu ý sau khi siêu âm
- Khi nhận kết quả siêu âm, nếu có các thuật ngữ như “vùng giảm âm ngoại vi”, “mất liên tục vỏ bao”, “tăng sinh mạch máu”, người bệnh cần giữ bình tĩnh, không nên quá hoang mang vì đó mới chỉ là những dấu hiệu nghi ngờ.
- Cần mang kết quả siêu âm đến gặp bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hoặc ung bướu để được kết hợp đánh giá cùng chỉ số xét nghiệm máu PSA và tư vấn có cần làm sinh thiết hay chụp cộng hưởng từ (MRI) hay không.
Những câu hỏi thường gặp về siêu âm có phát hiện ung thư tuyến tiền liệt
Làm sao để biết mình bị viêm tuyến tiền liệt?
Viêm tuyến tiền liệt là tình trạng nhiễm trùng hoặc phản ứng viêm lành tính tại tuyến, thường gặp ở nam giới trẻ tuổi và trung niên. Bạn có thể nhận biết bệnh thông qua các dấu hiệu điển hình sau:
- Đau hoặc có cảm giác nóng rát, buốt nhói mỗi khi đi tiểu tiện hoặc khi xuất tinh.
- Đau âm ỉ vùng tầng sinh môn (vùng nằm giữa hậu môn và bìu), đau vùng bụng dưới, thắt lưng hoặc vùng rãnh bẹn.
- Đi tiểu liên tục nhiều lần, tiểu rắt, tiểu đêm, đôi khi dòng nước tiểu có màu đục hoặc lẫn tia máu.
- Nếu là viêm tuyến tiền liệt cấp tính do vi khuẩn, người bệnh có thể sốt cao, ớn lạnh, mệt mỏi toàn thân và bí tiểu cấp. Trên hình ảnh siêu âm, viêm tuyến tiền liệt thường biểu hiện bằng tình trạng kích thước tuyến to ra, nhu mô kém đồng nhất hoặc có các ổ giảm âm lan tỏa do phù nề.
Siêu âm ung thư tuyến tiền liệt ở đâu?
Để đảm bảo chất lượng hình ảnh sắc nét và năng lực đọc kết quả chính xác, không bỏ sót các tổn thương u nhỏ, nam giới nên thực hiện siêu âm tại các cơ sở y tế uy tín:
- Các bệnh viện công lập tuyến Trung ương hoặc tuyến Tỉnh có chuyên khoa Tiết niệu – Nam học và Trung tâm Chẩn đoán hình ảnh mạnh (như Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Đại học Y Dược, Bệnh viện Bạch Mai).
- Các bệnh viện đa khoa quốc tế có trang bị hệ thống máy siêu âm thế hệ mới có đầu dò trực tràng độ phân giải cao và tính năng siêu âm đàn hồi mô.
- Các trung tâm xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu, có bác sĩ giàu kinh nghiệm vận hành.
Ăn gì để tốt cho tuyến tiền liệt?
Cà chua chín giàu Lycopene – hoạt chất vàng giúp bảo vệ sức khỏe tuyến tiền liệt (Nguồn: Sưu tầm)
Một chế độ dinh dưỡng lành mạnh đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc ức chế các phản ứng viêm và giảm nguy cơ tiến triển ác tính ở tuyến tiền liệt. Nam giới nên tăng cường bổ sung các thực phẩm sau vào thực đơn hằng ngày:
- Cà chua và các quả màu đỏ: Cà chua chín chứa hàm lượng cực cao Lycopene – một chất chống oxy hóa mạnh mẽ thuộc nhóm carotenoid. Nhiều nghiên cứu chứng minh Lycopene có khả năng bảo vệ DNA của tế bào tuyến tiền liệt khỏi sự phá hủy của các gốc tự do, giúp giảm đáng kể nguy cơ ung thư. Lưu ý nên nấu chín cà chua với một ít dầu ăn (như dầu ô liu) để cơ thể hấp thu Lycopene tối đa.
- Các loại rau họ cải: Bông cải xanh (súp lơ), bắp cải, cải xoăn chứa nhiều hoạt chất Sulforaphane và Indole-3-carbinol, có tác dụng thúc đẩy quá trình đào thải độc tố và kìm hãm sự phát triển của các tế bào tăng sinh bất thường.
- Các loại cá béo giàu Omega-3: Cá hồi, cá thu, cá ngừ cung cấp lượng chất béo không bão hòa Omega-3 dồi dào, giúp kháng viêm hệ thống, bảo vệ mạch máu nuôi dưỡng vùng tiểu khung.
- Các loại hạt giàu kẽm: Hạt bí ngô, hạt hạnh nhân, hạt óc chó. Tuyến tiền liệt là cơ quan có nồng độ kẽm cao nhất trong cơ thể nam giới, bổ sung đủ kẽm giúp duy trì chức năng sinh lý và sự ổn định của tổ chức tuyến.
- Trà xanh: Chứa chất chống oxy hóa EGCG giúp bảo vệ màng tế bào (tuy nhiên người đang điều trị ung thư máu hoặc bệnh lý đặc biệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng nhiều trà xanh).
Tóm lại, siêu âm tuyến tiền liệt – đặc biệt là phương pháp siêu âm qua đường trực tràng – là một mắt xích không thể thiếu trong quy trình tầm soát, giúp phát hiện sớm các bất thường cấu trúc nhu mô nghi ngờ ung thư. Mỗi nam giới từ tuổi 50 trở đi nên chủ động thực hiện siêu âm phối hợp với xét nghiệm máu PSA định kỳ hằng năm để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe bản lĩnh của chính mình.
Nguồn tham khảo:
Bệnh viện TWQĐ 108:
https://www.benhvien108.vn/ky-thuat-chuyen-sau-khoa-chan-doan-hinh-anh/chan-doan-som-ung-thu-tuyen-tien-liet-bang-sieu-am-va-sinh-thiet-tuyen-tien-liet-qua-dau-do-truc-trang-hai-binh-dien.htm