Chảy nước mũi là triệu chứng thường gặp khi trẻ bị cảm lạnh, đặc biệt vào thời điểm giao mùa hoặc thời tiết lạnh. Tình trạng này khiến nhiều phụ huynh lo lắng và tự ý sử dụng kháng sinh cho trẻ. Tuy nhiên, cảm lạnh chủ yếu do virus gây ra nên kháng sinh thường không có tác dụng. Việc chăm sóc đúng cách và theo dõi triệu chứng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục.
Cảm lạnh là gì?
Cảm lạnh (hay còn gọi là viêm mũi họng cấp tính) là một bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp trên vô cùng phổ biến ở trẻ em. Bệnh đặc biệt bùng phát mạnh mẽ vào mùa đông hoặc những thời điểm thời tiết giao mùa, hanh khô.
Dưới góc nhìn y khoa, cảm lạnh hoàn toàn do virus gây ra, với tác nhân phổ biến nhất là chủng Rhinovirus (chiếm hơn 100 type khác nhau), ngoài ra còn có Coronavirus, Adenovirus, hay Respiratory Syncytial Virus (RSV). Trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm trẻ dưới 5 tuổi, có thể bị cảm lạnh từ 6 đến 10 lần mỗi năm do hệ thống miễn dịch của con chưa phát triển hoàn thiện và đường thở còn non nớt. Bệnh thường diễn tiến lành tính và có thể tự thuyên giảm, khỏi hoàn toàn sau khoảng 7 đến 10 ngày nếu trẻ được chăm sóc và nuôi dưỡng đúng cách.
Lý do chảy nước mũi do cảm lạnh ở trẻ
Hiện tượng chảy nước mũi liên tục khi trẻ bị cảm lạnh thực chất là một phản ứng phòng ngự sinh lý có lợi của cơ thể, được kích hoạt bởi các cơ chế sau:
- Phản ứng viêm loại bỏ virus: Khi virus cảm lạnh xâm nhập và bám dính vào lớp tế bào niêm mạc lót bên trong mũi, hệ miễn dịch sẽ ngay lập tức phát tín hiệu viêm tại chỗ. Tình trạng này làm các mạch máu trong mũi giãn nở, tăng tính thấm thành mạch và kích thích các tuyến tiết nhầy ở niêm mạc mũi hoạt động tăng sản xuất dịch tiết.
- Cơ chế cuốn trôi dịch độc: Lượng dịch mũi tiết ra xối xả ban đầu có dạng trong suốt, loãng, đóng vai trò như một dòng nước rửa tự nhiên, giúp cuốn trôi các tế bào virus, bụi bẩn và các chất trung gian gây viêm ra ngoài cơ thể.
- Sự thay đổi màu sắc dịch mũi: Sau vài ngày, dịch mũi của bé thường có xu hướng đặc lại, chuyển sang màu trắng đục, vàng hoặc xanh. Đây là hiện tượng sinh lý hoàn toàn bình thường khi các tế bào bạch cầu trung tính di chuyển đến mũi để tiêu diệt virus. Enzyme chứa sắt trong bạch cầu khi phân hủy sẽ làm đổi màu dịch mũi, ba mẹ tuyệt đối không nên nhầm lẫn hiện tượng này với tình trạng nhiễm khuẩn để rồi tự ý dùng thuốc.
Cách hạn chế tình trạng chảy nước mũi do cảm lạnh ở trẻ
Để giảm bớt lượng dịch mũi chảy ra, giúp bé dễ chịu và khơi thông đường thở hằng ngày, ba mẹ cần áp dụng các biện pháp chăm sóc y tế dịu nhẹ sau:
- Nhỏ và rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Đây là biện pháp cốt lõi, an toàn nhất. Ba mẹ nên nhỏ từ 2 – 3 giọt nước muối sinh lý 0.9% hoặc xịt nước muối biển sâu ấm vào mỗi bên mũi của bé. Nước muối có tác dụng làm loãng chất nhầy đặc quánh, sát khuẩn nhẹ và làm dịu niêm mạc mũi đang bị sưng nề, giúp dịch mũi dễ dàng thoát ra ngoài.
- Hút mũi đúng kỹ thuật (Khi dịch mũi quá nhiều): Đối với trẻ nhỏ chưa biết tự xì mũi, sau khi nhỏ nước muối sinh lý khoảng 1 – 2 phút để làm mềm đờm nhầy, ba mẹ có thể dùng dụng cụ hút mũi chuyên dụng (loại ống bóp cao su hoặc dụng cụ hút hai đầu bằng silicon mềm) để hút nhẹ dịch mũi ra. Tuyệt đối không lạm dụng hút mũi quá 3 lần/ngày vì lực hút cơ học có thể gây kích ứng, làm tổn thương hoặc trầy xước niêm mạc mũi của con, khiến mũi sưng nề và tiết nhiều dịch hơn.
- Dùng máy tạo độ ẩm trong phòng: Thời tiết mùa đông hanh khô hoặc phòng bật điều hòa sưởi ấm sẽ khiến niêm mạc mũi trẻ dễ bị khô rát, kích thích chảy nước mũi tăng lên. Sử dụng một chiếc máy phun sương tạo độ ẩm dịu nhẹ trong phòng ngủ của bé sẽ giúp giữ ẩm đường thở, làm loãng đờm nhầy tự nhiên và giúp bé ngủ ngon giấc hơn.
Vệ sinh mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý là cách an toàn nhất để loại bỏ dịch nhầy (Nguồn: Sưu tầm)
Làm sao để tránh lây do cảm lạnh?
Virus cảm lạnh lây lan vô cùng mạnh mẽ qua các giọt bắn li ti trong không khí hoặc qua tiếp xúc trực tiếp. Để bảo vệ trẻ khỏi nguồn lây hoặc tránh lây lan cho các thành viên khác trong gia đình, ba mẹ cần thực hiện nghiêm túc các biện pháp phòng ngừa sau:
- Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng: Hướng dẫn trẻ và tất cả các thành viên trong gia đình rửa tay thật sạch bằng xà phòng và nước sạch trong ít nhất 20 giây, đặc biệt là sau khi xì mũi, ho, hắt hơi, trước khi ăn và sau khi đi học từ trường về. Nếu không có nước sạch, có thể thay thế bằng dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn.
- Che miệng và mũi khi ho, hắt hơi: Tập cho trẻ thói quen dùng khăn giấy che kín mũi, miệng mỗi khi ho hoặc hắt hơi, sau đó vứt giấy vào thùng rác và rửa tay. Nếu không có sẵn khăn giấy, hãy hướng dẫn con ho vào khuỷu tay áo của mình chứ không ho trực tiếp vào lòng bàn tay để tránh phát tán virus lên các đồ vật xung quanh.
- Vệ sinh đồ chơi và các bề mặt tiếp xúc: Thường xuyên lau chùi, khử khuẩn các vật dụng, đồ chơi của bé, tay nắm cửa, mặt bàn – nơi virus cảm lạnh có thể tồn tại bền bỉ từ vài giờ đến vài ngày để sẵn sàng tấn công khi trẻ chạm tay vào.
- Hạn chế tiếp xúc nơi đông người: Trong các đợt dịch cảm lạnh hoặc mùa đông lạnh giá, nên hạn chế cho con đến những nơi công cộng đông đúc, không gian kín. Tránh tuyệt đối việc cho con tiếp xúc gần với những người đang có biểu hiện ho, sốt, chảy nước mũi.
Cách ngăn ngừa khi chảy nước mũi do cảm lạnh ở trẻ
Chảy nước mũi liên tục dễ khiến vùng da xung quanh mũi của trẻ bị tổn thương, đỏ rát và nứt nẻ. Để ngăn ngừa các khó chịu này, mẹ có thể áp dụng các mẹo nhỏ chăm sóc sau:
- Sử dụng khăn giấy mềm, ẩm: Khi lau mũi cho con, hãy dùng các loại khăn giấy siêu mềm dành riêng cho em bé hoặc dùng khăn vải xô mềm thấm chút nước ấm nhẹ nhàng thấm hút dịch mũi. Tuyệt đối không dùng các loại giấy thô ráp hoặc khăn lau chà xát mạnh bạo liên tục lên mũi con, vì hành động này sẽ phá hủy lớp màng bảo vệ da, gây đau rát khiến bé sợ hãi, quấy khóc mỗi khi được vệ sinh mũi.
- Thoa kem dưỡng ẩm, sáp dưỡng bảo vệ da: Sau khi lau sạch mũi cho con, mẹ có thể thoa một lớp mỏng kem dưỡng ẩm dịu nhẹ lành tính hoặc sáp Vaseline quanh vùng da dưới mũi và hai bên cánh mũi của bé. Lớp kem này hoạt động như một hàng rào bảo vệ da khỏi sự kích ứng từ dịch mũi có tính axit nhẹ, ngăn ngừa hiệu quả tình trạng da mũi bị đỏ ửng, nứt nẻ, đau rát.
- Nâng cao đầu khi ngủ: Khi trẻ nằm ngửa trên mặt phẳng, dịch mũi có xu hướng chảy ngược vào trong, gây tắc nghẽn đường thở và kích thích các cơn ho xuất hiện nhiều hơn vào ban đêm. Hãy kê thêm một chiếc gối mỏng dưới vai và đầu của bé để nâng cao đầu lên một góc khoảng 15 – 30 độ. Tư thế này giúp dịch mũi chảy ra ngoài dễ dàng hơn, làm giảm tình trạng nghẹt mũi, giúp con hít thở êm dịu và có một giấc ngủ sâu hơn.
Cảm lạnh ở trẻ có gây biến chứng nghiêm trọng không?
Phần lớn các trường hợp cảm lạnh ở trẻ nhỏ đều diễn tiến lành tính và tự khỏi. Tuy nhiên, do cấu trúc hệ hô hấp của trẻ còn rất ngắn, nhỏ và nằm gần nhau, kết hợp với hàng rào miễn dịch còn yếu ớt, nếu tình trạng chảy nước mũi kéo dài mà không được xử lý đúng cách, bệnh hoàn toàn có thể dọn đường cho các loại vi khuẩn cơ hội xâm nhập, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm:
- Viêm tai giữa cấp: Ống nối thông giữa tai giữa và vòm họng (vòi Eustache) ở trẻ nhỏ thường ngắn, rộng và nằm ngang hơn người lớn. Dịch mũi chứa đầy virus, vi khuẩn tích tụ lâu ngày rất dễ đi ngược qua vòi này vào tai giữa, gây viêm tai giữa ứ mủ, làm trẻ sốt cao trở lại và đau tai dữ dội.
- Viêm phế quản, viêm phổi: Đây là biến chứng đường hô hấp dưới nghiêm trọng nhất. Virus hoặc vi khuẩn lan xuống tấn công phổi, gây sưng nề phế nang, làm tăng tiết dịch đặc khiến trẻ bị ho rũ rượi, thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực và suy hô hấp cấp.
- Viêm xoang cấp tính: Dịch mũi ứ đọng làm bít tắc các lỗ thông xoang cạnh mũi, tạo môi trường yếm khí cho vi khuẩn bùng phát, gây đau nhức vùng trán, quanh mắt của trẻ.
Chăm sóc trẻ khi bị cảm
Một chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng khoa học tại nhà chính là “liều thuốc” tốt nhất giúp con yêu nhanh chóng vượt qua đợt cảm lạnh mà không cần dùng đến bất kỳ viên thuốc kháng sinh nào:
Nuôi dưỡng bằng nguồn thực phẩm ấm áp, lỏng, dễ tiêu
Khi bị ốm, cơ thể trẻ mệt mỏi, đắng miệng và hệ tiêu hóa hoạt động rất kém. Mẹ nên ưu tiên chế biến các món ăn dưới dạng lỏng, mềm, ấm nóng và giàu chất dinh dưỡng như cháo tía tô thịt bằm, súp gà hành tây, cháo gừng. Sức nóng từ món súp, cháo kết hợp với hoạt chất tự nhiên từ các gia vị cay ấm giúp thúc đẩy tuần hoàn máu, làm loãng dịch nhầy đường thở và giúp con phục hồi thể lực thần tốc. Hãy chia nhỏ bữa ăn của con thành 5 – 6 bữa trong ngày để con dễ dàng hấp thu mà không bị áp lực lên dạ dày.
Tăng cường bổ sung nước, vitamin
Nước đóng vai trò sống còn giúp làm loãng dịch nhầy ở xoang mũi, làm dịu họng và bù đắp lại lượng nước đã mất qua đường dịch mũi hay vã mồ hôi. Hãy tăng cường cho con bú mẹ đối với trẻ sơ sinh. Với trẻ lớn hơn, khuyến khích con uống nước lọc ấm, nước dừa hoặc bổ sung các loại nước ép trái cây tươi giàu vitamin C (nước cam, nước ổi, nước bưởi) để kích thích hệ miễn dịch của con sản sinh ra các tế bào bạch cầu chống lại virus một cách chủ động.
Bổ sung nước ấm và nước trái cây giàu vitamin C giúp kích hoạt hệ miễn dịch của bé (Nguồn: Sưu tầm)
Trẻ cần gặp bác sĩ khi nào?
Dù cảm lạnh phần lớn tự khỏi, ba mẹ cần theo dõi sát sao biểu hiện của con từng ngày. Hãy đưa bé đến ngay các cơ sở y tế hoặc bệnh viện chuyên khoa nhi gần nhất nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau:
- Trẻ bị sốt cao liên tục trên 38.5°C và không có dấu hiệu hạ nhiệt sau khi đã dùng thuốc hạ sốt thích hợp và chườm ấm.
- Xuất hiện các dấu hiệu suy hô hấp cấp: Trẻ thở nhanh nông bất thường, thở khò khè, cánh mũi phập phồng, có tình trạng co kéo các cơ liên sườn hoặc rút lõm lồng ngực mỗi khi hít thở.
- Trẻ ho rũ rượi kèm theo đau tức ngực dữ dội, ho khạc ra đờm đặc màu vàng đen hoặc có lẫn máu tươi.
- Trẻ có biểu hiện lơ mơ, ngủ gà, mệt lả, lười bú, bỏ ăn hoàn toàn, nôn trớ liên tục không thể uống nước được, hoặc xuất hiện các cơn lạnh run bần bật, co giật.
- Tình trạng chảy nước mũi và ho kéo dài liên tục quá 10 – 14 ngày mà không hề có xu hướng cải thiện.
Các câu hỏi liên quan
Xung quanh triệu chứng chảy nước mũi do cảm lạnh ở trẻ, có rất nhiều thắc mắc chung của các bậc phụ huynh cần được giải đáp dưới góc nhìn y khoa:
Chảy nước mũi do cảm lạnh ở trẻ kéo dài bao lâu?
Thông thường, một đợt chảy nước mũi do cảm lạnh lành tính ở trẻ nhỏ sẽ kéo dài từ 5 đến 7 ngày, cao điểm nhất là vào ngày thứ 2 đến ngày thứ 4 của bệnh. Sau đó, dịch mũi đặc lại, giảm dần số lượng và tự cải thiện, khỏi hoàn toàn trong vòng 10 ngày nếu bé có sức đề kháng tốt và được vệ sinh mũi sạch sẽ hằng ngày. Nếu tình trạng chảy nước mũi kéo dài liên tục quá 2 tuần, ba mẹ cần đưa con đi khám vì có thể bé đã chuyển sang viêm mũi xoang nhiễm khuẩn hoặc viêm mũi dị ứng mạn tính.
Trẻ bị chảy nước mũi do cảm lạnh nên uống thuốc gì?
Ba mẹ cần ghi nhớ nguyên tắc tối thượng: Cảm lạnh là do virus, vì vậy không dùng thuốc kháng sinh. Kháng sinh chỉ tiêu diệt được vi khuẩn, hoàn toàn vô tác dụng với virus. Việc dùng thuốc cho trẻ bị cảm lạnh chủ yếu mang tính chất điều trị triệu chứng và bồi bổ cơ thể:
- Khi trẻ sốt, đau mỏi cơ: Sử dụng Paracetamol hạ sốt theo đúng liều lượng cân nặng của con (10 – 15mg/kg/lần).
- Khi trẻ chảy nước mũi, nghẹt mũi: Biện pháp tốt nhất là nhỏ mũi, rửa mũi bằng nước muối sinh lý 0.9% ngày 3 – 4 lần. Tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc xịt co mạch mạnh (như Naphazoline, Xylometazoline) dùng cho trẻ nhỏ vì có thể gây ngộ độc hệ mạch máu, tím tái và ngừng thở nguy hiểm.
- Khi trẻ ho: Có thể cho bé uống các loại siro ho có nguồn gốc thảo dược tự nhiên, lành tính được Bộ Y tế cấp phép để làm dịu niêm mạc họng của con.
Ba mẹ tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, chảy nước mũi do cảm lạnh ở trẻ thường là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước sự xâm nhập của virus và đa số sẽ tự cải thiện theo thời gian. Việc chăm sóc đúng cách, vệ sinh mũi phù hợp, bảo đảm dinh dưỡng đầy đủ và cho trẻ nghỉ ngơi hợp lý sẽ hỗ trợ quá trình hồi phục hiệu quả. Phụ huynh không nên tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
PubMed Central
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2722603/