Nhiều người đột ngột bị tê yếu tay chân, méo miệng hoặc không thể nói thành tiếng, nhưng chỉ sau vài mười phút cơ thể lại tự phục hồi hoàn toàn như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Sự biến mất nhanh chóng này khiến người bệnh chủ quan và cho rằng đó chỉ là cảm giác mệt mỏi nhất thời. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y khoa, đây chính là cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua — lời cảnh báo khẩn cấp cuối cùng của não bộ trước khi một trận đột quỵ thực sự bùng phát.
Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) là gì?
Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua (được viết tắt là TIA – Transient Ischemic Attack) là một đợt rối loạn chức năng thần kinh khu trú ngắn, xảy ra do tình trạng thiếu máu cục bộ ở một vùng của não, tủy sống hoặc võng mạc, nhưng không gây ra tổn thương nhồi máu não vĩnh viễn (không làm chết tế bào não).
Theo định nghĩa lâm sàng truyền thống, các triệu chứng của TIA thường kéo dài dưới 24 giờ. Tuy nhiên, trên thực tế y khoa hiện đại, phần lớn các cơn TIA diễn ra rất ngắn, chỉ kéo dài từ 5 đến 20 phút và tự biến mất hoàn toàn trong vòng 1 giờ. Sự khác biệt cốt lõi giữa TIA và đột quỵ nhồi máu não thực sự là lòng mạch máu trong TIA chỉ bị bít tắc tạm thời; cơ thể đã tự kích hoạt cơ chế tự tiêu huyết khối để khai thông dòng máu trước khi tế bào não bị hoại tử.
Nguy cơ phát triển thành cơn đột quỵ là rất cao sau khi trải qua cơn thiếu máu não thoáng qua (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân của cơn thiếu máu não thoáng qua
Cơ chế sinh bệnh của TIA hoàn toàn tương đồng với đột quỵ nhồi máu não, bắt nguồn từ các tác nhân làm gián đoạn dòng tuần hoàn máu:
- Thuyên tắc mạch từ tim (Cardioembolism): Các cục máu đông hình thành bên trong buồng tim (thường gặp ở bệnh nhân bị rung nhĩ, hẹp van hai lá, suy tim hoặc viêm nội tâm mạc) bong ra, trôi theo dòng máu lên hệ tuần hoàn não và làm bít tắc các mạch máu nhỏ.
- Xơ vữa động mạch lớn (Atherosclerosis): Các mảng xơ vữa tích tụ lâu ngày tại các động mạch lớn cấp máu cho não (đặc biệt là hệ động mạch cảnh ở cổ hoặc động mạch đốt sống – thân nền). Các mảng này có thể gây hẹp nặng lòng mạch hoặc bị nứt vỡ, kích hoạt tiểu cầu đến bám dính tạo thành cục máu đông tại chỗ gây bít tắc dòng chảy.
- Bệnh lý mạch máu nhỏ (Nhồi máu khuyết): Tình trạng tổn thương, xơ cứng các tiểu động mạch nằm sâu trong cấu trúc não, thường là hệ quả của bệnh tăng huyết áp hoặc đái tháo đường kiểm soát kém.
Triệu chứng thiếu máu não cục bộ
Mặc dù mang tính chất “thoảng qua”, các biểu hiện thần kinh của TIA xuất hiện rất đột ngột và rầm rộ, tuân theo quy tắc phân vùng chức năng não bộ bị thiếu máu:
- Vận động: Đột ngột tê rần, yếu hoặc liệt hoàn toàn một bên tay, một bên chân hoặc nửa bên cơ thể. Người bệnh có thể vô tình làm rơi bát đũa đang cầm hoặc bước đi loạng choạng, mất thăng bằng.
- Ngôn ngữ: Đột nhiên nói đớ, nói ngọng nghịu, ú ớ, không thể tìm được từ ngữ để diễn đạt ý nghĩ hoặc đột ngột không thể hiểu được lời người khác nói.
- Thị giác: Mất thị lực hoàn toàn hoặc một phần ở một bên mắt (hiện tượng mù thoáng qua – Amaurosis fugax) như có một tấm rèm đen che sập xuống, hoặc nhìn đôi (song thị).
- Vùng mặt: Khuôn mặt bị mất cân đối, một bên má bị xệ xuống, méo miệng, nụ cười bị lệch sang một bên.
- Ý thức: Hoa mắt, chóng mặt dữ dội đi kèm cảm giác choáng váng, mất định hướng không gian.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ dẫn đến cơn thiếu máu não thoáng qua
Cơ hội xuất hiện của cơn TIA phụ thuộc vào sự cộng hưởng của các yếu tố rủi ro nền tảng của người bệnh:
Các yếu tố rủi ro không thể thay đổi
- Tuổi tác: Nguy cơ tăng lên rõ rệt theo thời gian, đặc biệt là ở nhóm người trên 55 tuổi.
- Tiền sử gia đình: Gia đình có bố mẹ hoặc anh chị em ruột từng bị TIA hoặc đột quỵ làm tăng nguy cơ mang gen dễ tổn thương mạch máu.
- Giới tính: Nam giới có tỷ lệ mắc TIA cao hơn nữ giới ở độ tuổi trung niên.
Các yếu tố rủi ro có thể kiểm soát
- Tăng huyết áp: Đây là “kẻ thù số một” âm thầm phá hủy thành mạch, làm tăng tốc độ xơ vữa động mạch.
- Bệnh lý tim mạch: Rung nhĩ, hở van tim, suy tim là xưởng sản xuất các cục máu đông di chuyển lên não.
- Đái tháo đường: Làm tăng mức độ viêm hệ thống và đẩy nhanh quá trình tổn thương các mạch máu lớn nhỏ khắp cơ thể.
- Rối loạn mỡ máu (Lipid máu cao): Nồng độ mỡ xấu LDL-Cholesterol cao là nguyên liệu trực tiếp cấu thành các mảng xơ vữa nguy hiểm.
- Lối sống không khoa học: Hút thuốc lá (chứa nicotine co mạch), lạm dụng rượu bia, béo phì, lười vận động thân thể.
Cách xử lý khi bị thiếu máu não cục bộ
Khi một người xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào của TIA, tuyệt đối không được chủ quan nằm chờ xem triệu chứng có tự hết hay không. Hãy xử lý theo quy trình khẩn cấp:
- Gọi ngay cấp cứu 115: Đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất có đơn vị đột quỵ chuyên sâu, ngay cả khi các triệu chứng đã tự biến mất trên đường đi.
- Ghi nhớ chính xác thời gian: Xác định thời điểm triệu chứng đầu tiên xuất hiện để cung cấp cho bác sĩ.
- Để người bệnh nghỉ ngơi: Đặt người bệnh nằm ngửa, kê đầu cao khoảng 30 độ ở nơi thông thoáng, kín gió. Cởi bớt cúc áo cổ, thắt lưng.
- Tuyệt đối không tự ý can thiệp: Không cho người bệnh ăn uống, không tự ý uống thuốc hạ huyết áp, không cạo gió, châm cứu đầu ngón tay vì có thể gây sặc hoặc làm sụt giảm dòng máu nuôi não nghiêm trọng hơn.
Những ảnh hưởng lâu dài của cơn thiếu máu não thoáng qua
Sai lầm lớn nhất của người bệnh là coi TIA là một căn bệnh đã “tự khỏi”. Thực chất, TIA không để lại di chứng tàn phế ngay lập tức, nhưng nó là hệ quả của một hệ thống mạch máu đang tổn thương nghiêm trọng.
Y học lâm sàng ghi nhận TIA là dấu hiệu dự báo chuẩn xác nhất cho một trận đại đột quỵ:
- Khoảng 10% đến 15% bệnh nhân sẽ trải qua một trận đột quỵ thực sự trong vòng 3 tháng sau cơn TIA.
- Đáng lo ngại hơn, có tới đầu một nửa (50%) các ca đột quỵ này xảy ra trong vòng 48 giờ đầu tiên kể từ khi xuất hiện cơn TIA thoáng qua.
Bỏ qua TIA đồng nghĩa với việc người bệnh đang tự tước đi cơ hội ngăn chặn một trận tai biến có thể gây tử vong hoặc liệt giường vĩnh viễn.
Phương pháp chẩn đoán cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua
Để đánh giá nguy cơ và tìm ra nguyên nhân gốc rễ của cơn TIA, bác sĩ chuyên khoa Thần kinh sẽ chỉ định các thăm dò cận lâm sàng khẩn cấp:
- Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não: Kỹ thuật nhạy bén nhất (đặc biệt là xung khuếch tán DWI) giúp phân biệt chính xác tổn thương TIA với nhồi máu não giai đoạn sớm hoặc loại trừ xuất huyết não, u não.
- Chụp cắt lớp vi tính mạch máu (CTA) hoặc MRA: Khảo sát hình thái hệ thống mạch máu não, phát hiện các vị trí bị hẹp, tắc hoặc phình mạch.
- Siêu âm Doppler động mạch cảnh: Đánh giá mức độ hẹp và tính chất của mảng xơ vữa ở động mạch cổ — nơi dẫn máu trực tiếp lên não bộ.
- Điện tâm đồ (ECG) và siêu âm tim: Tầm soát các rối loạn nhịp tim (như rung nhĩ), cục máu đông trong buồng tim hoặc bệnh lý van tim.
Thăm khám cận lâm sàng giúp bác sĩ thiết lập phác đồ dự phòng đột quỵ trúng đích (Nguồn: Sưu tầm)
Điều trị cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua
Mục tiêu tối thượng của điều trị TIA là ngăn chặn không cho trận đột quỵ thực sự xảy ra. Phác đồ nội khoa bao gồm:
- Liệu pháp kháng tiểu cầu: Bác sĩ sẽ chỉ định sử dụng các thuốc chống kết tập tiểu cầu như Aspirin, Clopidogrel (Plavix) đơn trị liệu hoặc phối hợp kép trong giai đoạn đầu để ngăn ngừa tiểu cầu bám dính tạo cục máu đông mới.
- Thuốc kháng đông: Được chỉ định thay thế cho thuốc kháng tiểu cầu nếu nguyên nhân TIA được xác định là do cục máu đông từ tim (bệnh nhân bị rung nhĩ). Các thuốc phổ biến bao gồm Warfarin hoặc các thuốc kháng đông đường uống thế hệ mới (NOACs).
- Thuốc kiểm soát yếu tố nguy cơ: Sử dụng thuốc hạ huyết áp (nhóm ức chế men chuyển, chẹn kênh canxi), thuốc hạ mỡ máu nhóm Statin liều cao (giúp ổn định mảng xơ vữa không bị nứt vỡ) và thuốc kiểm soát đường huyết.
- Can thiệp ngoại khoa: Nếu siêu âm phát hiện động mạch cảnh bị hẹp nặng (trên 70%), bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật bóc tách nội mạc động mạch cảnh hoặc can thiệp đặt stent để khai thông dòng máu lên não.
Cách phòng tránh cơn thiếu máu não thoáng qua
Thay đổi lối sống một cách quyết liệt chính là chìa khóa vàng giúp bạn bảo vệ sự toàn vẹn của hệ thống mạch máu não:
- Chế độ ăn lành mạnh: Thực hiện chế độ ăn giảm muối (dưới 5g/ngày), cắt giảm mỡ động vật và thực phẩm nhiều cholesterol. Tăng cường bổ sung các loại rau xanh đậm, quả mọng, ngũ cốc nguyên hạt và các loại cá béo chứa nhiều Omega-3.
- Vận động thể chất đều đặn: Duy trì tập thể dục tối thiểu 30 phút mỗi ngày với các bài tập vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội để điều hòa huyết áp và tăng tính đàn hồi cho mạch máu.
- Kiên quyết từ bỏ thuốc lá: Khói thuốc lá trực tiếp tàn phá lớp nội mạc mạch máu, khiến lòng mạch dễ bị xơ vữa tích tụ.
- Kiểm soát tốt cân nặng: Giữ chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức lý tưởng từ 18.5 đến 22.9 kg/m$^2$.
- Tuân thủ điều trị bệnh lý nền: Đối với người bệnh đã có sẵn bệnh huyết áp, tiểu đường, mỡ máu, bắt buộc phải uống thuốc đều đặn hằng ngày theo đơn, không tự ý ngưng thuốc ngay cả khi các chỉ số đã trở về mức bình thường.
Tóm lại, cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua không phải là một sự cố sức khỏe lành tính tự khỏi, mà là tiếng chuông báo động đỏ của cơ thể. Nhận biết sớm các triệu chứng tê yếu, nói đớ dù chỉ diễn ra trong vài phút và đến ngay bệnh viện để chẩn đoán, điều trị kịp thời chính là ranh giới quyết định giúp bạn bảo vệ bộ não của mình trước nguy cơ tàn phế do đột quỵ.
Nguồn tham khảo:
Natinal Institutes of Health
https://misuse.ncbi.nlm.nih.gov/error/abuse.shtml?orig_args=/books/NBK459143/&orig_host=www.ncbi.nlm.nih.gov