Đột quỵ cấp là tình trạng cấp cứu y khoa nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề chỉ trong thời gian ngắn nếu không được xử trí kịp thời. Bệnh đang có xu hướng trẻ hóa và có thể xảy ra ở nhiều đối tượng khác nhau. Trong trường hợp đột quỵ, việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và thực hiện đúng các bước sơ cứu ban đầu có ý nghĩa quyết định đến khả năng sống sót và phục hồi của người bệnh.
Đột quỵ cấp là gì?
Đột quỵ cấp (hay còn gọi là tai biến mạch máu não cấp tính) là tình trạng nhu mô não bị tổn thương nghiêm trọng một cách đột ngột do dòng tuần hoàn máu dẫn truyền oxy và chất dinh dưỡng nuôi não bị gián đoạn hoàn toàn hoặc suy giảm một cách dữ dội.
Tình trạng này xuất phát từ hai cơ chế cơ học đối nghịch diễn ra bên trong lòng mạch máu:
- Thể nhồi máu não cấp (chiếm số lượng lớn): Do một cục máu đông hoặc mảng xơ vữa bong tróc bít chặt lòng động mạch não, khiến vùng não phía sau không có máu nuôi.
- Thể xuất huyết não cấp (chiếm tỷ lệ thấp hơn nhưng cực kỳ nguy hiểm): Do thành mạch máu não bị rách vỡ đột ngột, khiến máu chảy tràn ồ ạt chèn ép trực tiếp vào nhu mô não xung quanh.
Khi nguồn máu nuôi bị cắt đứt, các tế bào thần kinh tại khu vực bị ảnh hưởng sẽ bắt đầu hoại tử và chết đi với tốc độ khủng khiếp. Đột quỵ cấp là một tình trạng cấp cứu nội khoa và ngoại khoa khẩn cấp, đòi hỏi phải được can thiệp y tế ngay lập tức nhằm mục đích tái thông dòng máu càng nhanh càng tốt, giảm thiểu tối đa diện tích não bị chết và tăng cơ hội phục hồi chức năng cho người bệnh.
Dấu hiệu đột quỵ cấp qua quy tắc F.
A.S.T
Để giúp cộng đồng có thể dễ dàng nhận diện một ca đột quỵ cấp ngay tại nhà chỉ trong vòng vài phút, các hiệp hội thần kinh thế giới đã chuẩn hóa bộ quy tắc F.A.S.T. Đây là chiếc chìa khóa vàng ghi nhớ 4 yếu tố biểu hiện lâm sàng cốt lõi:
- F (Face – Khuôn mặt): Khuôn mặt của người bệnh đột ngột xuất hiện sự mất cân đối, một bên cơ mặt bị chảy xệ xuống, các nếp nhăn tự nhiên (như nếp nhăn vùng trán, nếp nhăn khóe mũi) bị mờ phẳng đi. Khi bạn yêu cầu người bệnh cười lớn, nhe răng hoặc huýt sáo, khóe miệng của họ sẽ bị méo lệch sang một bên rõ rệt.
- A (Arm – Cánh tay): Người bệnh đột ngột bị yếu, liệt hoặc tê rần một bên tay hoặc chân (thường là một bên cơ thể). Hãy kiểm tra bằng cách yêu cầu họ giơ thẳng cả hai tay ra phía trước mặt. Nếu một bên tay không thể nâng lên nổi, hoặc nâng lên được nhưng nhanh chóng bị rơi rụng xuống một cách vô thức, dấu hiệu yếu cơ lực đã xuất hiện.
- S (Speech – Lời nói): Người bệnh đột ngột gặp các bất thường nghiêm trọng về mặt phát âm và ngôn ngữ. Giọng nói của họ bỗng nhiên bị ngọng nghịu, líu lưỡi, nói thều thào không rõ chữ, hoặc họ hoàn toàn tỉnh táo nhưng ú ớ không thể tìm từ để diễn đạt, nói những câu từ lộn xộn khó hiểu. Bạn có thể yêu cầu người bệnh lặp lại một câu nói đơn giản để kiểm tra độ tròn vành rõ chữ.
- T (Time – Thời gian): Đây không phải là một triệu chứng, mà là một mệnh lệnh hành động khẩn cấp. Nếu một người xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong 3 chữ cái F, A, S kể trên, thời gian lúc này chính là mạng sống. Bạn cần lập tức gọi ngay xe cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất có chuyên khoa đột quỵ để tận dụng từng giây phút của “giờ vàng”.
Áp dụng quy tắc FAST giúp bất kỳ ai cũng có thể nhận diện sớm một ca đột quỵ cấp (Nguồn: Sưu tầm)
Có những triệu chứng nào báo trước đột quỵ?
Nhiều người thường lầm tưởng đột quỵ cấp bùng phát hoàn toàn bất ngờ mà không có điềm báo. Thực tế, có đến một phần ba các ca đột quỵ được báo trước bằng những dấu hiệu thoáng qua, gọi là Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA – Transient Ischemic Attack) hay còn được mệnh danh là “cơn đột quỵ nhỏ”.
Các triệu chứng báo trước này có bản chất hoàn toàn giống với một cơn đột quỵ thực sự (như tê yếu tay chân, méo miệng, mờ mắt, nói líu lưỡi) nhưng diễn ra rất ngắn, thường chỉ kéo dài từ vài phút đến dưới một giờ, sau đó cơ thể tự phục hồi lại trạng thái hoàn toàn bình thường. Sự biến mất nhanh chóng này khiến người bệnh chủ quan, cho rằng mình chỉ bị “trúng gió” hoặc mệt mỏi nhất thời.
Tuy nhiên, y học khẳng định TIA là lời cảnh báo nghiêm trọng nhất của não bộ rằng một mạch máu lớn đang bị đe dọa tắc nghẽn nặng. Thống kê cho thấy phần lớn những người gặp cơn thiếu máu não thoáng qua sẽ bùng phát một trận đột quỵ thực sự có sức tàn phá khủng khiếp trong vòng vài ngày hoặc vài tuần sau đó nếu không được tầm soát và điều trị kịp thời.
Xử lý như thế nào khi phát hiện đột quỵ
Khi một người xung quanh bị đột quỵ cấp, sự hoảng loạn của người thân có thể dẫn đến những hành động sai lầm nghiêm trọng, tước đi cơ hội sống duy nhất của người bệnh. Hãy ghi nhớ nằm lòng các nguyên tắc “NÊN” và “KHÔNG NÊN” sau đây để xử trí chuẩn xác:
Nên làm gì?
- Lập tức gọi xe cấp cứu 115: Đây là hành động đầu tiên và quan trọng nhất. Nếu không thể gọi 115, hãy chủ động dùng xe ô tô, taxi để di chuyển người bệnh nhanh nhất có thể đến bệnh viện có trung tâm can thiệp đột quỵ chuyên sâu.
- Đặt người bệnh nằm an toàn: Trong lúc chờ xe cấp cứu, hãy đặt người bệnh nằm trên một mặt phẳng an toàn, thoáng mát. Thiết lập tư thế nằm nghiêng một bên (tư thế an toàn) với đầu kê cao khoảng 30 độ. Tư thế này giúp bảo vệ đường thở của người bệnh, ngăn không cho lưỡi bị tụt về phía sau gây nghẹt thở, đồng thời nếu người bệnh có nôn mửa, dịch nôn sẽ chảy ra ngoài mà không bị sặc vào phổi.
- Nới lỏng quần áo: Cởi bớt cúc áo vùng cổ, nới lỏng thắt lưng, gỡ bỏ các phụ kiện bó sát để giúp người bệnh dễ thở và máu lưu thông tốt hơn.
- Theo dõi sát sao và ghi nhớ thời gian: Luôn ở cạnh người bệnh để theo dõi nhịp thở, sắc mặt và trạng thái ý thức. Đặc biệt, hãy ghi nhớ chính xác thời điểm người bệnh bắt đầu xuất hiện triệu chứng đầu tiên để thông báo lại cho bác sĩ cấp cứu. Thông tin này quyết định việc bác sĩ có thể sử dụng các thuốc tiêu sợi huyết hay kỹ thuật lấy huyết khối cho bệnh nhân hay không.
Sơ cứu đột quỵ cấp đúng cách tại nhà giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ tử vong (Nguồn: Sưu tầm)
Không nên làm gì?
- Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh uống bất kỳ loại thuốc nào: Rất nhiều gia đình có thói quen cho người bệnh uống An cung ngưu hoàng hoàn, thuốc hạ huyết áp, hay các loại thuốc tim mạch khi thấy họ đổ quỵ. Hành động này cực kỳ nguy hiểm. Nếu người bệnh bị thể xuất huyết não, việc uống các loại thuốc hoạt huyết sẽ khiến máu chảy lan rộng hơn. Đồng thời, lúc này cơ hầu họng của người bệnh đang bị liệt, việc bắt họ nuốt thuốc chắc chắn sẽ gây sặc vào đường thở, dẫn đến ngạt thở cấp hoặc viêm phổi sặc tử vong.
- Không áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng: Tuyệt đối không mất thời gian vào các hành động như cạo gió, giật tóc mai, châm cứu, chích máu đầu ngón tay hay ngón chân của người bệnh. Những phương pháp này hoàn toàn không có cơ sở khoa học, không thể giải quyết được tình trạng tắc hay vỡ mạch máu sâu trong não, ngược lại còn làm trì hoãn, lãng phí mất “giờ vàng” cấp cứu quý giá.
- Không cho người bệnh ăn uống: Tránh tuyệt đối việc cho người bệnh uống nước chanh, nước đường hay ăn cháo vì nguy cơ sặc gây tắc nghẽn đường hô hấp vô cùng cao.
- Không tự ý di chuyển người bệnh bằng xe máy: Khi chở người bệnh đột quỵ bằng xe máy, đầu và cơ thể của họ không được cố định, rất dễ bị rung lắc mạnh làm tổn thương não nghiêm trọng hơn (đặc biệt là thể xuất huyết), chưa kể người bệnh có thể bị co giật, ngã xuống đường gây chấn thương sọ não thứ phát.
Các câu hỏi liên quan
Tình trạng đột quỵ hiện nay như thế nào?
Hiện nay, tình trạng đột quỵ trên toàn cầu nói chung và tại Việt Nam nói riêng đang ở mức báo động đỏ và được xếp vào nhóm những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu, vượt qua cả nhiều bệnh lý ung thư. Mỗi năm, nước ta ghi nhận hơn 200.000 ca mắc mới đột quỵ.
Đáng lo ngại nhất là xu hướng trẻ hóa. Nếu trước đây, đột quỵ được xem là căn bệnh của người già (trên 60 tuổi) thì hiện nay, tỷ lệ người trẻ tuổi dưới 40, thậm chí dưới 30 tuổi bị đột quỵ cấp đang gia tăng một cách chóng mặt (chiếm khoảng 10% – 15% tổng số ca). Nguyên nhân của sự dịch chuyển đáng sợ này xuất phát từ áp lực cuộc sống hiện đại gây stress kéo dài, lối sống tĩnh tại lười vận động, thói quen lạm dụng thức ăn nhanh, rượu bia, thuốc lá và tình trạng trẻ hóa của các bệnh lý chuyển hóa như tăng huyết áp, mỡ máu cao, đái tháo đường.
Dấu hiệu đột quỵ ở nam giới là gì?
Nhìn chung, các triệu chứng cốt lõi của đột quỵ cấp ở nam giới vẫn tuân theo quy tắc FAST bao gồm: yếu liệt nửa người, méo miệng, nói líu lưỡi hoặc mất ngôn ngữ, đau đầu dữ dội, chóng mặt mất thăng bằng đột ngột.
Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy nam giới thường có xu hướng bùng phát đột quỵ ở độ tuổi trẻ hơn so với nữ giới. Triệu chứng ở nam giới thường diễn ra một cách rầm rộ, điển hình và mang tính chất cấp tính cao hơn do nam giới có tỷ lệ xơ vữa động mạch lớn lớn hơn. Ngoài ra, nam giới khi bị đột quỵ thường đi kèm với các dấu hiệu mệt mỏi cơ bắp rã rời đột ngột, tê rần vùng mặt hoặc một bên cánh tay rõ rệt hơn, điều này liên quan mật thiết đến thói quen hút thuốc lá và lạm dụng rượu bia làm tăng độ nhớt của máu và gây co mạch cấp tính ở nam giới.
Những người nào có nguy cơ đột quỵ cao?
Đột quỵ không chừa một ai, nhưng căn bệnh này sẽ có tỷ lệ tấn công cao vượt trội ở những nhóm đối tượng sở hữu các “vũ khí” nguy cơ sau đây:
- Người có bệnh lý nền nội khoa không kiểm soát tốt: Người bị tăng huyết áp (được mệnh danh là cha đẻ của đột quỵ), người bị đái tháo đường, rối loạn lipid máu (mỡ máu cao), xơ vữa động mạch.
- Người có bệnh lý về tim mạch: Đặc biệt là bệnh nhân bị rung nhĩ, hẹp hở van tim, suy tim, người từng có tiền sử nhồi máu cơ tim. Các bệnh lý này rất dễ hình thành cục máu đông từ tim trôi lên gây tắc mạch não.
- Người có lối sống thiếu khoa học: Người nghiện thuốc lá kinh niên, người lạm dụng rượu bia quá mức, người bị béo phì, lười vận động thể chất, có chế độ ăn quá nhiều muối, nhiều dầu mỡ động vật.
- Nhóm yếu tố không thể thay đổi: Người cao tuổi (nguy cơ tăng gấp đôi sau mỗi 10 năm kể từ tuổi 55), nam giới (có tỷ lệ mắc cao hơn nữ giới ở độ tuổi trẻ), và những người có tiền sử gia đình (bố mẹ, anh chị em ruột) từng bị đột quỵ hoặc tai biến mạch máu não.
Thiết lập lối sống năng động giúp bảo vệ hệ thống mạch máu não khỏi các mảng xơ vữa (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, đột quỵ cấp là một trận chiến sinh tử giành giật từng milimet nhu mô não với thời gian. Việc trang bị nhận thức đúng đắn về các dấu hiệu FAST, từ bỏ các hành động sơ cứu sai lầm và chủ động tầm soát các yếu tố nguy cơ chính là chìa khóa duy nhất giúp bạn chặn đứng sức tàn phá của căn bệnh nguy hiểm này, bảo vệ trọn vẹn sức khỏe thần kinh cho bản thân và cộng đồng.
Nguồn tham khảo:
PubMed Central
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535369/