Tập thể dục là biện pháp vàng nâng cao sức khỏe, nhưng gần đây liên tục ghi nhận nhiều người trẻ bất ngờ đổ gục, hôn mê sâu sau khi chạy bộ, đá bóng hay tập gym. Hiện tượng đột quỵ khi tập thể thao đang trở thành nỗi ám ảnh, gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc vận động sai cách. Bài viết dưới đây sẽ phân tích toàn diện dưới góc nhìn y khoa về cơ chế sinh bệnh, dấu hiệu nhận biết và các nguyên tắc phòng ngừa sống còn giúp bạn tập luyện an toàn.
Vì sao đột quỵ sau tập thể thao?
Để giải mã nghịch lý này, trước hết chúng ta cần làm rõ một khái niệm: Bản thân việc tập luyện thể thao không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra đột quỵ. Bản chất của vấn đề nằm ở chỗ: Quá trình vận động cường độ cao đóng vai trò như một “ngòi nổ” kịch phát, làm bộc phát các tổn thương tiềm ẩn hoặc các dị tật bẩm sinh trong hệ thống mạch máu và tim mạch vốn chưa từng được tầm soát trước đó.
Khi chúng ta hoạt động thể chất mạnh, cơ thể cần một lượng oxy và năng lượng khổng lồ. Để đáp ứng nhu cầu này, tim phải co bóp nhanh hơn và mạnh hơn, huyết áp tâm thu tăng vọt, dòng máu lưu thông trong lòng mạch có vận tốc và áp lực rất lớn. Nếu hệ thống mạch máu não của người tập đã có sẵn những điểm yếu (như mảng xơ vữa, lòng mạch bị hẹp, hoặc các phình mạch bẩm sinh), áp lực dòng máu tăng cao đột ngột này sẽ làm bong tróc mảng xơ vữa tạo cục máu đông gây bít tắc lòng mạch (nhồi máu não), hoặc làm vỡ tung thành mạch yếu gây xuất huyết não.
Ngoài ra, tập thể thao sai cách, sai thời điểm còn có thể kích hoạt các cơn rối loạn nhịp tim ác tính, dẫn đến ngừng tim đột ngột (đột tử do tim) – một tình trạng thường bị nhầm lẫn hoặc diễn ra đồng thời với đột quỵ não.
Nguyên nhân đột quỵ sau tập thể thao là gì?
Có rất nhiều yếu tố sai lầm trong quá trình sinh hoạt và tập luyện cộng hưởng lại, đẩy người tập vào ranh giới nguy hiểm. Dưới đây là các nguyên nhân cốt lõi đã được các chuyên gia thần kinh và tim mạch chỉ rõ:
Tập thể dục vào sáng sớm
Nhiều người có thói quen thức dậy từ 4 – 5 giờ sáng để chạy bộ hoặc tập thể dục ngoài trời. Đây là khung giờ tiềm ẩn nguy cơ tai biến rất cao do các yếu tố sinh lý và môi trường:
- Sự thay đổi nội tiết tố: Vào khoảng thời gian từ 4 giờ đến 6 giờ sáng, cơ thể giải phóng một lượng lớn các hormone kích thích như Cortisol và Catecholamine vào máu. Các hormone này làm co mạch, tăng nhịp tim và đẩy huyết áp lên mức cao nhất trong ngày.
- Độ nhớt máu tăng cao: Sau một đêm dài ngủ sâu kéo dài 6 – 8 tiếng, cơ thể bị mất nước qua hơi thở và tuyến mồ hôi nhưng không được bù đắp. Điều này khiến máu bị cô đặc, độ nhớt của máu tăng lên, làm các tế bào tiểu cầu dễ kết dính lại với nhau tạo thành cục máu đông.
- Yếu tố thời tiết: Sáng sớm thường có nhiệt độ môi trường thấp, gió lạnh. Khi bước từ trong nhà ấm ra ngoài trời lạnh đột ngột, các receptor (cảm thụ quan) trên da sẽ kích hoạt phản ứng co thắt toàn bộ hệ thống mạch máu ngoại vi để giữ nhiệt. Mạch máu co lại đột ngột trong khi người tập bắt đầu vận động mạnh khiến huyết áp tăng vọt như một chiếc lò xo bị nén, rất dễ gây vỡ mạch máu não.
Tập quá sức
Mỗi cơ thể có một ngưỡng chịu tải sinh lý giới hạn (được phản ánh qua nhịp tim tối đa an toàn). Việc nôn nóng đạt thành tích, ép bản thân tập luyện quá cường độ, nâng mức tạ quá nặng hoặc chạy điền kinh quá sức mà không có lộ trình nâng cấp thể lực sẽ đẩy hệ tim mạch vào trạng thái quá tải nghiêm trọng.
Khi vận động quá sức, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu oxy mô, chuyển hóa chuyển sang con đường kị khí sản sinh ra nhiều acid lactic. Tình trạng này kích thích hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức, làm nhịp tim tăng nhanh kịch phát, tim không có đủ thời gian giãn ra để nhận máu nuôi chính nó (thiếu máu cơ tim). Sự mất cân bằng cung – cầu oxy này có thể kích hoạt các cơn rung thất, ngất xỉu và đột quỵ cấp tính ngay trên sân tập.
Tắm ngay khi tập xong
Đây là sai lầm phổ biến và tai hại nhất của những người chơi thể thao. Sau khi kết thúc buổi tập, cơ thể đang ở trạng thái thân nhiệt cao, các lỗ chân lông giãn nở tối đa, các mạch máu dưới da đang giãn rộng để thoát nhiệt.
Nếu người tập đi tắm ngay – đặc biệt là tắm bằng nước lạnh – nhiệt độ thấp của nước sẽ khiến các mạch máu dưới da co rúm lại ngay lập tức trong một vài giây. Dòng máu dồn ngược vào bên trong các cơ quan nội tạng và mạch máu trung tâm một cách ồ ạt, làm áp lực trong lòng mạch máu não tăng lên đột biến. Sự biến động huyết áp quá đột ngột này là nguyên nhân trực tiếp làm vỡ các phình mạch não hoặc bong các mảng xơ vữa gây tắc mạch, dẫn đến đột quỵ ngay trong phòng tắm.
Tuyệt đối không được đi tắm ngay sau khi tập luyện khi cơ thể chưa hoàn toàn ráo mồ hôi và ổn định nhịp tim (Nguồn: Sưu tầm)
Đã có bệnh nền
Hầu hết các ca đột quỵ khi chơi thể thao xảy ra ở những người đã có sẵn bệnh lý nền nhưng ở thể ẩn (không có triệu chứng rõ ràng) nên bản thân họ không hề hay biết, hoặc có biết nhưng chủ quan:
- Tăng huyết áp và đái tháo đường: Làm thành mạch máu bị xơ cứng, mất tính đàn hồi tự nhiên và dễ bị tổn thương dưới áp lực dòng máu cao.
- Hội chứng rối loạn mỡ máu: Tạo ra các mảng xơ vữa bám vào thành mạch, làm hẹp lòng mạch nuôi não và tim.
- Dị dạng mạch máu não bẩm sinh: Các túi phình mạch não giống như những quả bóng có thành rất mỏng, bình thường không gây đau đớn nhưng sẽ vỡ tung khi huyết áp tăng cao lúc vận động mạnh.
- Bệnh lý tim mạch ẩn giấu: Bệnh cơ tim phì đại, hội chứng Brugada, hoặc các rối loạn nhịp tim bẩm sinh là nguyên nhân chính gây ngừng tim đột ngột khi gắng sức.
Các thói quen xấu trong thời gian dài
Lối sống không lành mạnh kéo dài tích tụ qua năm tháng sẽ âm thầm tàn phá hệ thống mạch máu, làm tăng nguy cơ tai biến khi gặp điều kiện kích thích từ thể thao:
- Hút thuốc lá: Các chất độc trong khói thuốc (đặc biệt là Nicotine) làm hủy hoại lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy quá trình xơ vữa diễn ra nhanh gấp nhiều lần và làm máu dễ đông hơn.
- Lạm dụng rượu bia: Rượu bia làm rối loạn vận mạch, gây tăng huyết áp và làm suy yếu cơ tim. Nhiều người có thói quen uống rượu bia say vào đêm hôm trước và đi tập thể dục cường độ cao vào sáng hôm sau – đây là một hành vi cực kỳ nguy hiểm.
- Thức khuya, căng thẳng (stress) mãn tính: Khiến hệ thần kinh luôn trong trạng thái kích thích, làm thành mạch dễ bị co thắt và kém bền vững.
Triệu chứng đột quỵ sau tập thể thao
Đột quỵ là một tình trạng cấp cứu tính bằng từng giây. Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo ngay trên sân tập theo quy tắc F.A.S.T để xử lý kịp thời là ranh giới giữa sự sống và cái chết:
- F (Face – Khuôn mặt): Gương mặt người bệnh bị mất cân đối, méo miệng, nhân trung bị lệch sang một bên. Triệu chứng lộ rõ nhất khi bảo người bệnh cười hoặc nhe răng.
- A (Arms – Tay chân): Người bệnh bị yếu hoặc liệt một bên cơ thể. Biểu hiện là đột nhiên làm rơi vợt, rơi bóng, bước đi loạng choạng, không thể giơ hai tay lên cùng lúc (một bên tay sẽ bị rơi xuống hoặc run rẩy).
- S (Speech – Giọng nói): Ngôn ngữ bị rối loạn đột ngột. Người bệnh nói ngọng, nói lí nhí, nói những câu vô nghĩa hoặc hoàn toàn không hiểu lời người khác nói.
- T (Time – Thời gian): Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong ba dấu hiệu trên, thời gian là vàng. Cần lập tức gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện có trung tâm đột quỵ gần nhất.
Ngoài ra, người bệnh có thể có các biểu hiện khác như: hoa mắt, chóng mặt đột ngột, mất thăng bằng, đau đầu dữ dội như búa bổ, hoặc ngất xỉu, mất tri giác ngay lập tức.
Đối tượng nào có nguy cơ đột quỵ sau tập thể thao
Bất kỳ ai cũng có thể gặp phải tai biến nếu tập luyện sai phương pháp, tuy nhiên các nhóm đối tượng sau đây có chỉ số nguy cơ cao vượt trội:
- Người ngoài 40 tuổi: Đây là độ tuổi hệ thống mạch máu bắt đầu bước vào quá trình lão hóa tự nhiên, các mảng xơ vữa đã hình thành ổn định trong lòng mạch.
- Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch: Nếu trong nhà có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột từng bị đột quỵ, đột tử trước tuổi 50, nguy cơ mang gen dị dạng mạch máu hoặc bệnh cơ tim phì đại là rất lớn.
- Người có lối sống ít vận động bỗng nhiên tập nặng: Những “vận động viên cuối tuần” – cả tuần ngồi văn phòng, cuối tuần ra sân đá bóng hoặc chạy bộ hùng hục với cường độ cao – là nhóm đối tượng cực kỳ dễ bị quá tải hệ tuần hoàn.
- Người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa: Tăng huyết áp, mỡ máu cao, tiểu đường, béo phì.
Người có bệnh nền hoặc bước sang tuổi trung niên cần tầm soát sức khỏe tim mạch trước khi tham gia các môn thể thao đối kháng (Nguồn: Sưu tầm)
Cách xử lý khi đột quỵ sau tập thể thao
Khi chứng kiến một người có dấu hiệu đột quỵ hoặc đổ gục trên sân tập, sự bình tĩnh và xử trí đúng cách của những người xung quanh sẽ quyết định đến 90% tiên lượng hồi phục của nạn nhân:
- Những việc cần làm ngay lập tức:
- Lập tức gọi xe cấp cứu 115. Nêu rõ tình trạng của nạn nhân (đột quỵ, có tỉnh táo hay hôn mê).
- Đỡ người bệnh nằm xuống nhẹ nhàng ở nơi thoáng mát, tránh đám đông tụ tập xung quanh làm thiếu oxy.
- Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn sang một bên (nếu họ có biểu hiện nôn mửa hoặc hôn mê) để giữ cho đường thở thông thoáng, ngăn ngừa chất nôn lọt vào phổi gây tắc thở.
- Nới lỏng quần áo, cổ áo, thắt lưng của người bệnh.
- Ghi nhớ chính xác thời điểm người bệnh bắt đầu đổ gục để thông báo cho bác sĩ cấp cứu (đây là thông tin cốt lõi để bác sĩ quyết định sử dụng thuốc tiêu sợi huyết trong “giờ vàng”).
- Những việc tuyệt đối không được làm (Các sai lầm chết người):
- Không tự ý cạo gió, chích máu đầu ngón tay hay dập gót chân: Những hành động này không có cơ sở khoa học, gây đau đớn làm tăng huyết áp của người bệnh lên cao hơn và làm mất đi thời gian cấp cứu quý giá.
- Không cho người bệnh ăn, uống bất cứ thứ gì: Khi bị đột quỵ, cơ nuốt của người bệnh thường bị liệt. Việc ép uống nước, ngậm thuốc an cung hay nước chanh sẽ khiến chất lỏng lọt thẳng vào đường thở gây sặc, nghẹt thở và tử vong ngay tại chỗ.
- Không tự chở người bệnh bằng xe máy: Tư thế ngồi xe máy không cố định được đầu và cổ, dễ khiến tình trạng xuất huyết não hoặc tổn thương thần kinh trở nên trầm trọng hơn.
Phòng ngừa đột quỵ sau tập thể thao
Để thể thao thực sự mang lại sức khỏe và niềm vui, mỗi người tập cần biến các nguyên tắc an toàn dưới đây thành thói quen kỷ luật:
Khởi động trước khi tập
Khởi động là bước bắt buộc và không được phép cắt xén trong bất kỳ buổi tập nào. Bạn nên dành tối thiểu 10 – 15 phút để thực hiện các bài tập vận động khớp nhẹ nhàng, kéo giãn cơ và chạy bước nhỏ tại chỗ.
Quá trình khởi động đóng vai trò như một thông báo để cơ thể chuyển trạng thái từ nghỉ ngơi sang vận động một cách từ từ: Giúp tim tăng dần nhịp đập, mạch máu giãn nở nhịp nhàng, tăng cường tưới máu đến các cơ và não bộ. Việc này giúp hệ tuần hoàn không bị sốc khi bước vào giai đoạn tập luyện chính thức cường độ cao.
Tập thể thao đúng thời điểm
- Tránh khung giờ cực đoan: Không nên tập thể dục quá sớm vào mùa đông khi trời còn tối và lạnh buốt, hoặc tập dưới thời tiết nắng gắt của buổi trưa hè. Khung giờ lý tưởng ngoài trời là khi có ánh mặt trời nhẹ (sau 6 giờ sáng vào mùa đông) hoặc buổi chiều mát (16 giờ – 18 giờ).
- Lắng nghe cơ thể: Nếu hôm trước bạn bị mất ngủ, cơ thể đang mệt mỏi, vừa trải qua một đợt ốm sốt hoặc sau một cuộc nhậu say, hãy mạnh dạn nghỉ ngơi hoặc chỉ đi bộ nhẹ nhàng. Tuyệt đối không ép cơ thể tập nặng vào những ngày thể trạng suy yếu.
Nghỉ ngơi sau khi tập
Sau khi kết thúc bài tập cường độ cao, tuyệt đối không được dừng lại và ngồi sụp xuống đất ngay lập tức. Hành động này khiến máu đang dồn ở các cơ chân không kịp trở về tim, gây tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt.
Thay vào đó, bạn cần thực hiện các bài tập thả lỏng (Cool-down): đi bộ chậm rãi, điều hòa hơi thở sâu và kéo giãn cơ nhẹ nhàng trong 5 – 10 phút cho đến khi nhịp tim và nhịp thở trở lại trạng thái bình thường. Hãy uống bổ sung nước ấm hoặc nước điện giải từng ngụm nhỏ để bù đắp lượng chất lỏng đã mất qua mồ hôi.
Không tắm sau khi tập
Quy tắc bất di bất dịch là: Chỉ được phép đi tắm sau khi đã kết thúc buổi tập tối thiểu 30 – 45 phút. Lúc này, cơ thể đã hoàn toàn ráo mồ hôi, thân nhiệt ổn định và các mạch máu đã trở lại trạng thái sinh lý bình thường. Khi tắm, nên ưu tiên sử dụng nước ấm dội từ chân, tay lên trước rồi mới đến toàn thân, tuyệt đối không dội nước lạnh đột ngột từ đỉnh đầu xuống.
Nên tầm soát khi có các nguy cơ đột quỵ
Đối với những người chuẩn bị tham gia các bộ môn thể thao đòi hỏi sức bền cao (như chạy marathon, đá bóng, tennis) hoặc những người bước sang tuổi trung niên có sẵn bệnh nền, việc đi tầm soát sức khỏe tim mạch và mạch máu não chuyên sâu là vô cùng cần thiết.
Thông qua các kỹ thuật hiện đại như điện tâm đồ gắng sức, siêu âm tim, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) mạch máu não, các bác sĩ có thể phát hiện sớm các túi phình mạch, các dị dạng mạch máu ẩn giấu hay các bệnh lý cơ tim tiềm ẩn. Từ đó, bạn sẽ nhận được lời khuyên chuyên môn về môn thể thao phù hợp và ngưỡng vận động an toàn cho riêng mình.
Tầm soát định kỳ giúp bạn chủ động kiểm soát các nguy cơ ẩn giấu và tập luyện thể thao một cách an toàn nhất (Nguồn: Sưu tầm)
Tập thể thao là thói quen tuyệt vời giúp nâng cao chất lượng cuộc sống, nhưng chỉ thực sự giá trị khi được thực hiện khoa học và có chừng mực. Đột quỵ sau tập luyện hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu chúng ta loại bỏ tâm lý chủ quan, lắng nghe cơ thể, tuân thủ nguyên tắc khởi động, nghỉ ngơi, tắm rửa và chủ động tầm soát sức khỏe. Hãy để mỗi buổi tập là một liều thuốc bổ thực sự, chứ không phải một canh bạc đánh cược mạng sống của chính mình.
Nguồn tham khảo:
Sở y tế Nghệ An
https://yte.nghean.gov.vn/tin-chuyen-nganh/bac-si-khuyen-cao-nguyen-nhan-dot-quy-do-tap-luyen-the-duc-the-thao-721976