16 
Anh túc xác là vị thuốc cổ truyền được sử dụng để giảm ho kéo dài và cầm tiêu chảy mãn tính. Với hàm lượng alkaloid (morphin, codein, papaverin), dược liệu có tác dụng ức chế trung tâm hô hấp, giảm kích thích ho và làm chậm nhu động ruột. Tuy nhiên, do tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện và ức chế hô hấp, Anh túc xác chỉ được dùng dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ.
Tìm hiểu chung về Anh túc xác
Tên gọi, danh pháp
- Tên Việt: Anh túc xác.
- Tên khác: Cù túc xác; cây Nàng tiên; A phiến; Trẩu; Phù dung; Oanh túc xác; Ngự mễ xác; cây Thuốc phiện.
- Danh pháp khoa học: Fructus Papaveris Deseminatus.
Đặc điểm tự nhiên
- Cây thuốc phiện là loài thảo dược sống hàng năm hoặc kéo dài hai năm, chiều cao đạt 0,7 – 1,5 m, thân cây mọc thẳng đứng với ít phân nhánh, bề mặt thân nhẵn và có lớp phủ phấn trắng đặc trưng. Lá sắp xếp so le ôm sát vào thân, có hình dạng trứng dài kéo dài 6 – 50 cm, độ rộng 3,5 – 30 cm, đỉnh lá nhọn, phần cuống lá nhọn hoặc hình tim nhẹ. Hoa mọc độc lập ở đầu thân chính hoặc đầu nhánh, có cuống hoa dài 12 – 14 cm; đài hoa gồm hai lá màu xanh lá cây, dài 1,5 – 2 cm. Vòng hoa bao gồm 4 cánh hoa, mỗi cánh dài 5 – 7 cm, màu sắc đa dạng từ trắng, hồng đến tím. Thời kỳ hoa nở thường kéo dài từ tháng 4 đến tháng 6. Quả có hình cầu hoặc hình trụ dài 4 – 7 cm, bề mặt có các khía rõ rệt chạy dọc. Khi quả chín, bên trong chứa rất nhiều hạt nhỏ có màu xám trắng hoặc xám đen. Mùa cho quả từ tháng 6 đến tháng 8. Thân cây khi bị tác động cơ học sẽ tiết ra nhựa mủ màu trắng, sau thời gian để yên nhựa này chuyển sang màu đen. Quả sau khi được khía để lấy nhựa sẽ để lại các dấu vết ngang hoặc dọc trên bề mặt, sau đó được phơi nắng hoặc sấy khô để tạo thành anh túc xác.
Phân bố, thu hái, chế biến
Phân bố
- Cây thuốc phiện được canh tác tại các khu vực địa hình cao ở miền Bắc Việt Nam, những nơi có điều kiện khí hậu lạnh lẽo phù hợp như Lào Cai, Lai Châu, Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Tây. Ngoài lãnh thổ Việt Nam, nhiều quốc gia khác cũng có trồng loài này như Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Nam Tư, Bulgaria. Tuy nhiên, cây thuốc phiện đã được pháp luật cấm trồng do những tác hại nghiêm trọng mà nó gây ra, do đó hành động tự ý trồng cây này vi phạm luật pháp tại Việt Nam cũng như tại nhiều quốc gia trên toàn cầu.
Thu hái và chế biến
- Quả thuốc phiện khi đạt độ chín được thu hái, sau đó tiến hành lấy bỏ hạt và phần nhựa, tách riêng gân màng, giữ lại phần vỏ quả nguyên vẹn, rồi phơi nắng hoặc sấy khô. Phần vỏ quả khô này được bào chế thành các dạng bào chế khác nhau như bột, cao chiết, hoặc dung dịch cồn để tiện sử dụng lâm sàng.
Bộ phận sử dụng
- Quả đã trưởng thành sau khi đã loại bỏ hạt và thành phần nhựa.
Thành phần hóa học
- Thành phần hóa học chính của Anh túc xác bao gồm acid meconic, acid tartric, acid citric, morphin, nacotin, papaverin và papaverrozin. Quả ở giai đoạn trưởng thành tích tụ lượng alkaloid cao hơn đáng kể so với quả chưa chín; cụ thể, hàm lượng morphin trong quả trưởng thành có thể vượt quá 0,5%, trong khi vỏ quả non chỉ chứa 0,02 – 0,05% morphin. Hàm lượng nacotin và codein trong vỏ quả non dao động ở mức 0,0113 – 0,0116, còn vỏ quả trưởng thành chứa 0,018% nacotin và 0,028% codein. Lớp sáp bên ngoài vỏ quả được cấu thành chủ yếu bởi các este của acid palmitic, acid cerotic và cồn xerylic. Cần lưu ý rằng nồng độ các thành phần này biến động phụ thuộc vào phương pháp thu hái và điều kiện sinh trưởng của cây thuốc phiện. Theo kết quả điều tra của nhóm tác giả Trần Nguyên Hữu và cộng sự, vỏ quả đã rạch nhựa ở khu vực Mường Lống (Nghệ An) chứa 0,09% morphin và các alkaloid khác với hàm lượng 0,10%.
Công dụng của Anh túc xác
Theo y học cổ truyền
- Anh túc xác được áp dụng điều trị ho kéo dài không đáp ứng với các phương pháp thông thường và tiêu chảy mãn tính.
Theo y học hiện đại
- Morphin là hoạt chất chính phát huy tác dụng giảm đau, cảm ứng giấc ngủ sâu và tạo ra trạng thái tê liệt cảm giác kèm sảng khoái tương đối; đó là cơ chế dùng để kiểm soát đau trong lâm sàng, nhưng cũng là yếu tố tiềm ẩn dẫn tới tình trạng phụ thuộc. Morphin phát huy tác dụng ức chế hô hấp bằng cách làm giảm độ nhạy cảm của trung tâm hô hấp đối với tín hiệu CO2, kéo dài chu kỳ thở ra và giảm tần số thở xuống dưới bình thường (tính trên mỗi phút). Dược chất này cũng ức chế trực tiếp các thụ cảm ho tại hành não đồng thời giảm kích ứng hô hấp, từ đó phát huy tác dụng giảm ho hiệu quả. Ngoài ra, morphin tác động lên cơ trơn đường tiêu hóa bằng cách làm giãn cơ ruột nhưng tăng co bóp cơ thắt hậu môn, khiến thức ăn và phân lưu động chậm lại, nước được hấp thu nhiều hơn, dẫn tới táo bón; hiệu ứng này được khai thác trong điều trị tiêu chảy mãn tính nặng.
Liều dùng và cách dùng Anh túc xác
- Liều lượng sử dụng hàng ngày: 3 – 6g, sắc nước uống.
- Lưu ý: Anh túc xác chỉ được sử dụng dưới sự giám sát và hướng dẫn trực tiếp của nhân viên y tế có chuyên môn.
Bài thuốc kinh nghiệm
Bài thuốc trị ho lâu ngày
- Anh túc xác được loại bỏ gân màng, sau đó nướng cùng với mật ong rồi tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng 2 g hòa tan trong nước pha mật ong.
Bài thuốc trị lao, suyễn, ho lâu năm, mồ hôi tự ra
- Lấy 100g anh túc xác, bỏ gân màng và đế, sao nóng với giấm, kết hợp thêm 20g ô mai. Sau đó nghiền thành bột nhuyễn, mỗi lần dùng 8g trước khi đi ngủ.
Bài thuốc trị tiêu chảy không cầm
- Một quả anh túc xác, 10 cái ô mai nhục, 10 cái đại táo nhục đem sắc chung với 1 chén nước cho đến khi nước cạn còn 7 phần, dùng khi nước sắc còn ấm.
Bài thuốc trị lỵ
- Anh túc xác được đập dập, loại bỏ núm trên và đế, nướng với mật ong cho hơi đỏ. Hậu phác bỏ vỏ, ngâm nước cốt gừng qua đêm, rồi nướng lại. Anh túc xác và hậu phác đã xử lý được tán bột. Mỗi lần dùng 8 – 12g với nước cơm.
Bài thuốc trị lỵ lâu ngày
- Anh túc xác nướng với giấm, tán thành bột, trộn với mật ong làm thành hoàn. Ngày dùng 6 – 8g với nước sắc gừng ấm.
- Cách khác: Lấy 400g anh túc xác, bỏ màng, chia thành 3 phần: 1 phần sao với giấm, 1 phần sao với mật ong, 1 phần để tự nhiên. Tán bột, trộn với mật làm hoàn. Ngày dùng 8 – 12g với nước cơm.
Bài thuốc trị xích bạch lỵ ở trẻ nhỏ
- Anh túc xác 20g sao với giấm, tán nhỏ. Binh lang 20g sao đỏ, nghiền nhỏ. Trộn 2 vị lại với nhau. Nếu trẻ bị xích lỵ uống chung với mật ong, bạch lỵ uống chung với nang đường.
Trị trẻ nhỏ bị thổ tả, không muốn ăn uống, bạch lỵ
- Anh túc xác 40g sao chung với Trần bì 40g, Kha tử 40g bỏ hạt nướng, Sa nhân 40g, Chích thảo 8g. Tất cả tán bột. Ngày dùng 8 – 12g với nước cơm.
Lưu ý khi dùng Anh túc xác
- Anh túc xác không được dùng để điều trị tình trạng tiêu chảy cấp tính hay kiết lỵ cấp tính gây ra bởi nhiễm khuẩn hoặc ngộ độc thức ăn.
- Do anh túc xác chứa hàm lượng morphin nhất định, sử dụng kéo dài và vượt quá liều quy định dễ gây phụ thuộc, do đó bắt buộc phải có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa và thời gian sử dụng không được vượt quá 7 ngày.
- Trẻ em chưa đủ 5 tuổi không được sử dụng dược liệu này vì nguy cơ cao gây ức chế hô hấp, liệt hô hấp và có thể dẫn đến hậu quả nặng nề.
- Việc sử dụng anh túc xác phải thực hiện dưới sự hướng dẫn và giám sát của bác sĩ hoặc thầy thuốc, tuyệt đối không được tự ý sử dụng mà không có chỉ định y khoa.
Nguồn tham khảo
Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi, trang 699-700.
Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam (tập 2), trang 923-928.
Bài viết này có hữu ích không?
Có0Không0