Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi vằn Aedes aegypti. Đối với trẻ em, đặc biệt là nhóm trẻ nhũ nhi dưới 1 tuổi, bệnh lý này ẩn chứa nhiều nguy cơ khó lường do hệ miễn dịch của trẻ còn non nớt và các biểu hiện lâm sàng thường không điển hình. Việc nhận biết sớm, theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm là chìa khóa vàng giúp cha mẹ bảo vệ tính mạng và sức khỏe của trẻ.
Nguy cơ bị sốt xuất huyết ở trẻ dưới 1 tuổi
Trẻ em dưới 1 tuổi là đối tượng có nguy cơ cao gặp các biến chứng nặng khi mắc sốt xuất huyết. Ở độ tuổi này, hệ thống miễn dịch của trẻ chưa phát triển hoàn thiện, sức đề kháng đối với các tác nhân gây bệnh còn rất yếu. Đặc biệt, lượng kháng thể từ mẹ truyền sang (nếu có) có thể không đủ để bảo vệ trẻ trước cả 4 tuýp huyết thanh của virus Dengue (DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4), thậm chí đôi khi sự hiện diện của kháng thể nồng độ thấp từ mẹ còn có thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh thông qua cơ chế tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE).
Một trong những thách thức lớn nhất đối với trẻ dưới 1 tuổi khi mắc sốt xuất huyết là cơ thể trẻ rất dễ bị mất nước và rối loạn điện giải. Do tỷ lệ nước trong cơ thể cao nhưng khả năng cô đặc nước tiểu của thận còn kém, tình trạng sốt cao liên tục kèm theo nôn trớ, biếng ăn sẽ nhanh chóng dẫn đến kiệt nước. Thêm vào đó, hiện tượng thoát huyết tương (huyết tương thoát ra khỏi lòng mạch) diễn ra mạnh mẽ ở giai đoạn nguy hiểm dễ khiến trẻ rơi vào trạng thái sốc sốt xuất huyết (sốc giảm thể tích tuần hoàn) một cách nhanh chóng.
Chẩn đoán sốt xuất huyết ở trẻ dưới 1 tuổi cũng gặp nhiều khó khăn do trẻ chưa biết nói, không thể tự bày tỏ các triệu chứng cơ năng như đau cơ, đau hốc mắt hay đau đầu. Các biểu hiện ban đầu thường dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp, sốt phát ban, hoặc nhiễm trùng đường tiêu hóa thông thường. Sự chậm trễ trong việc nhận diện bệnh lý có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng như suy đa tạng, xuất huyết nội tạng hoặc tổn thương não, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ.
Dấu hiệu điển hình của sốt xuất huyết ở trẻ nhỏ là các nốt xuất huyết dưới da và sốt cao liên tục. (Nguồn: Sưu tầm)
Một số triệu chứng sốt xuất huyết ở trẻ nhỏ dưới 1 tuổi cần được lưu ý
Diễn tiến của bệnh sốt xuất huyết thường trải qua 3 giai đoạn: Giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục. Đối với trẻ dưới 1 tuổi, các biểu hiện ở từng giai đoạn cần được quan sát một cách tỉ mỉ.
1. Dấu hiệu sốt xuất huyết ở trẻ dưới 1 tuổi giai đoạn đầu
Giai đoạn đầu (thường là 3 ngày đầu của bệnh) đặc trưng bởi tình trạng sốt. Khác với người lớn hoặc trẻ lớn, trẻ dưới 1 tuổi ở giai đoạn này có thể xuất hiện các dấu hiệu:
- Sốt cao đột ngột: Trẻ sốt cao liên tục từ 38,5°C trở lên, dùng các loại thuốc hạ sốt thông thường (như Paracetamol) thường ít đáp ứng hoặc chỉ hạ sốt trong thời gian ngắn rồi tăng cao trở lại.
- Biểu hiện chán ăn, bỏ bú: Trẻ quấy khóc nhiều, từ chối bú mẹ hoặc bú bình, lờ đờ, giảm linh hoạt so với ngày thường.
- Triệu chứng tiêu hóa đi kèm: Trẻ dễ bị nôn trớ sau khi bú, có thể xuất hiện tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc sệt, khiến cha mẹ dễ lầm tưởng trẻ bị rối loạn tiêu hóa hay mọc răng.
- Da sung huyết: Da của trẻ, đặc biệt là vùng mặt, cổ và ngực có thể có hiện tượng đỏ ửng (sung huyết) do các mao mạch dưới da bị giãn nở dưới tác động của virus.
2. Dấu hiệu điển hình
Khi bệnh chuyển sang ngày thứ 4 đến ngày thứ 7, các dấu hiệu điển hình của sốt xuất huyết bắt đầu lộ diện rõ ràng hơn:
- Nốt xuất huyết dưới da: Xuất hiện các chấm đỏ li ti như đầu tăm trên da (thường ở cánh tay, chân, bụng, đùi). Đặc điểm của các nốt này là khi dùng ngón tay căng nhẹ da vùng xung quanh, các chấm đỏ không biến mất (khác với vết muỗi đốt hay phát ban thông thường).
- Xuất huyết niêm mạc: Trẻ có thể bị chảy máu cam (chảy máu mũi) hoặc chảy máu chân răng khi nướu bị kích thích. Ở một số trẻ, có thể quan sát thấy mắt bị đỏ do xuất huyết củng mạc nhẹ.
- Gan to và đau bụng: Qua thăm khám lâm sàng, bác sĩ có thể phát hiện gan của trẻ bị sưng to. Trẻ thể hiện sự khó chịu bằng cách quấy khóc dữ dội khi cha mẹ chạm vào vùng bụng bên phải.
3. Dấu hiệu nguy hiểm khi trẻ dưới 1 tuổi sốt xuất huyết
Giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh. Lúc này, trẻ có thể đã giảm sốt hoặc hết sốt hoàn toàn, nhưng đây lại là thời điểm các biến chứng nặng như thoát huyết tương và hạ tiểu cầu diễn ra mạnh nhất. Cha mẹ tuyệt đối không được chủ quan khi thấy con hết sốt, mà cần theo dõi sát các dấu hiệu nguy hiểm sau:
- Tinh thần thay đổi rõ rệt: Trẻ trở nên lờ đờ, ngủ gà, đánh thức khó dậy hoặc ngược lại, quấy khóc vật vã, bứt rứt không yên.
- Dấu hiệu sốc và giảm tuần hoàn ngoại vi: Tay chân trẻ lạnh ngắt, ẩm ướt, da tái nhợt hoặc có vân tím, trong khi thân nhiệt đo ở nách hoặc hậu môn có thể bình thường hoặc thấp.
- Rối loạn bài tiết: Trẻ tiểu ít hẳn hoặc không tiểu trong vòng 4 đến 6 giờ liên tục. Đây là dấu hiệu phản ánh tình trạng thiếu thể tích tuần hoàn trầm trọng hoặc suy thận cấp.
- Nôn ói nặng: Trẻ nôn liên tục, nôn ra tất cả mọi thứ sau khi ăn, bú hoặc nôn ra dịch có màu nâu đen, đỏ thẫm (dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa).
- Hiện tượng phù nề: Phù nề quanh mi mắt, bụng chướng to do tình trạng thoát huyết tương vào khoang màng bụng và màng phổi.
- Xuất huyết nặng: Đi tiểu ra máu, đi ngoài phân đen hoặc máu tươi.
Khi trẻ có dấu hiệu lờ đờ, chân tay lạnh hoặc nôn ói nhiều, cần đưa đi cấp cứu ngay lập tức. (Nguồn: Sưu tầm)
Cách điều trị sốt xuất huyết ở trẻ dưới 1 tuổi
Cho đến nay, bệnh sốt xuất huyết Dengue vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Mục tiêu chính trong điều trị là hỗ trợ, kiểm soát triệu chứng, hạ sốt an toàn, bù nước kịp thời và phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo để can thiệp y tế.
- Hạ sốt an toàn: Chỉ sử dụng thuốc hạ sốt chứa thành phần Paracetamol với liều lượng từ 10 – 15mg/kg cân nặng cho một lần uống, cách mỗi 4 – 6 giờ nếu trẻ sốt từ 38,5°C trở lên. Tổng liều không quá 60mg/kg/ngày. Tuyệt đối không dùng Ibuprofen hoặc Aspirin để hạ sốt cho trẻ, vì hai loại thuốc này có tác dụng phụ gây kích ứng dạ dày và ức chế kết tập tiểu cầu, làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng, gây nguy hiểm đến tính mạng của trẻ dưới 1 tuổi.
- Bù nước và điện giải: Khuyến khích cho trẻ bú mẹ nhiều hơn, chia làm nhiều cữ nhỏ trong ngày vì sữa mẹ vừa cung cấp nước, vừa mang lại nguồn dinh dưỡng và kháng thể quý giá. Nếu trẻ dùng sữa công thức, hãy cho bú theo nhu cầu từng chút một. Có thể cho trẻ uống thêm dung dịch bù nước pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhà sản xuất (như Oresol), uống từng thìa nhỏ.
- Dinh dưỡng thích hợp: Cho trẻ ăn các thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp. Tránh cho trẻ ăn hoặc uống các thực phẩm có màu đỏ, đen hoặc nâu (như nước dưa hấu, coca, súp huyết) vì nếu trẻ có nôn trớ, màu của thực phẩm sẽ gây nhầm lẫn với máu, cản trở việc chẩn đoán tình trạng xuất huyết tiêu hóa.
- Theo dõi và tái khám hàng ngày: Trẻ dưới 1 tuổi khi được chẩn đoán sốt xuất huyết và chỉ định theo dõi tại nhà cần được đưa đến cơ sở y tế tái khám hàng ngày để làm xét nghiệm công thức máu (kiểm tra chỉ số tiểu cầu và dung tích hồng cầu – HCT). Khi trẻ có bất kỳ một trong các dấu hiệu nguy hiểm đã nêu ở trên, phải đưa trẻ đi cấp cứu ngay lập tức, bất kể là ngày hay đêm.
Biện pháp phòng ngừa sốt xuất huyết ở trẻ dưới 1 tuổi
Do chưa có vắc-xin phòng ngừa sốt xuất huyết phổ biến và toàn diện cho nhóm trẻ nhũ nhi dưới 1 tuổi, việc phòng bệnh chủ yếu dựa vào việc cắt đứt đường lây truyền của muỗi vằn Aedes aegypti.
- Diệt muỗi và loăng quăng (bọ gậy): Đây là biện pháp triệt để nhất. Cha mẹ cần thường xuyên dọn dẹp nhà cửa thông thoáng, lật úp các dụng cụ chứa nước không dùng đến xung quanh nhà, thay nước bình hoa hàng ngày, thả cá vào các bể chứa nước lớn để diệt bọ gậy. Muỗi vằn truyền bệnh sốt xuất huyết thường đẻ trứng ở những nơi có nước sạch ứ đọng.
- Phòng chống muỗi đốt cho trẻ:
- Luôn cho trẻ ngủ màn (mùng) kể cả ban ngày lẫn ban đêm, vì muỗi vằn hoạt động mạnh nhất vào ban ngày (buổi sáng sớm và chiều chập choạng tối).
- Mặc quần áo dài tay, sáng màu cho trẻ. Muỗi thường bị thu hút bởi các gam màu tối.
- Có thể sử dụng các loại tinh dầu tự nhiên an toàn được chứng nhận cho trẻ sơ sinh (như tinh dầu sả chanh, tràm) để xua đuổi muỗi trong không gian sống, hoặc dùng kem xua muỗi chuyên dụng dành riêng cho trẻ em theo đúng lứa tuổi khuyến cáo trên bao bì.
- Giữ vệ sinh môi trường sống: Phát quang bụi rậm quanh nhà, giữ cho không gian phòng ngủ của trẻ đầy đủ ánh sáng và gió tự nhiên, hạn chế treo nhiều quần áo tối màu trong phòng vì đó là nơi muỗi thường trú ẩn.
Ngủ màn kể cả ban ngày là biện pháp hữu hiệu để bảo vệ trẻ dưới 1 tuổi khỏi muỗi vằn truyền bệnh. (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt xuất huyết ở trẻ dưới 1 tuổi diễn tiến vô cùng nhanh chóng và phức tạp. Sự chủ động trong phòng ngừa, nhạy bén trong nhận biết các triệu chứng ban đầu và tính kỷ luật trong việc theo dõi các dấu hiệu nguy hiểm của cha mẹ chính là lá chắn an toàn nhất bảo vệ con yêu vượt qua căn bệnh này.
Nguồn tham khảo:
Bộ Y Tế TP.HCM: Trung tâm Y tế Phường Linh Tây, Quận Thủ Đức.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.