Sốt xuất huyết Dengue là bệnh nhiễm virus gây sốt cao, đau nhức và có thể xuất huyết, khiến cơ thể suy nhược. Trong thời gian mắc bệnh, người bệnh thường băn khoăn về việc có nên tập thể dục hay không. Bài viết giải thích lý do y khoa cần hạn chế vận động khi đang bệnh, đồng thời hướng dẫn cách nghỉ ngơi, dưỡng sức phù hợp để tránh làm nặng thêm tình trạng.
Bị sốt xuất huyết có tập thể dục được không?
Câu trả lời ngắn gọn và chính xác nhất từ các chuyên gia y tế là: Không nên tập thể dục khi đang bị sốt xuất huyết.
Khi virus Dengue tấn công cơ thể, toàn bộ hệ thống miễn dịch phải hoạt động hết công suất để chống lại sự nhân lên của virus. Mọi nguồn năng lượng dự trữ của cơ thể cần được ưu tiên cho quá trình chữa lành này. Việc cố gắng duy trì các bài tập thể dục – dù là cường độ nhẹ – trong giai đoạn này không những không mang lại lợi ích nâng cao sức đề kháng như thông thường, mà còn có thể gây ra những hệ lụy nguy hiểm đối với sức khỏe thông qua các cơ chế sau:
Người bệnh sốt xuất huyết cần tuyệt đối tránh tập thể dục để ngăn ngừa nguy cơ xuất huyết và kiệt sức. (Nguồn: Sưu tầm)
1. Tăng nguy cơ chảy máu
Một trong những tác động đặc trưng và nguy hiểm nhất của virus sốt xuất huyết là làm giảm số lượng tiểu cầu trong máu và gây tổn thương các thành mạch (mao mạch). Tiểu cầu đóng vai trò cốt lõi trong quá trình đông máu. Khi số lượng tiểu cầu giảm thấp, khả năng tự cầm máu của cơ thể bị suy giảm nghiêm trọng.
Tập thể dục, đặc biệt là các bài tập vận động mạnh, làm tăng nhịp tim và áp lực dòng máu lên thành mạch (tăng huyết áp tâm thu lâm thời). Dưới áp lực lớn, các mao mạch vốn đã bị suy yếu do virus sẽ rất dễ bị vỡ ra, dẫn đến tình trạng xuất huyết dưới da (vết bầm tím, chấm xuất huyết) hoặc nguy hiểm hơn là xuất huyết niêm mạc (chảy máu cam, chảy máu chân răng) và xuất huyết nội tạng (xuất huyết dạ dày, xuất huyết não).
2. Làm tăng nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải
Sốt cao trong bệnh sốt xuất huyết khiến cơ thể mất một lượng nước và các chất điện giải lớn qua da (mồ hôi) và hơi thở. Nếu người bệnh tiếp tục tập thể dục, quá trình sinh nhiệt khi cơ bắp vận động sẽ buộc cơ thể phải đổ mồ hôi nhiều hơn nữa để hạ nhiệt.
Sự cộng hưởng này đẩy người bệnh vào tình trạng mất nước cấp tính và rối loạn cân bằng điện giải (mất natri, kali, clorua). Khi cơ thể thiếu hụt thể tích tuần hoàn và điện giải, người bệnh sẽ dễ bị chuột rút cơ bắp, rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt và có thể ngất xỉu.
3. Tình trạng mệt mỏi, kiệt sức trở nên nghiêm trọng
Trong thời gian nhiễm virus, các tế bào cơ bắp phải chịu tổn thương do phản ứng viêm hệ thống, gây ra cảm giác đau nhức ê ẩm toàn thân (đặc trưng của sốt xuất huyết). Tập thể dục đòi hỏi cơ bắp phải co bóp và tiêu thụ một lượng lớn glucose, glycogen và oxy.
Khi nguồn năng lượng này bị vắt kiệt cho các hoạt động thể chất không cần thiết, cơ thể sẽ không còn đủ tài nguyên để tái tạo tế bào và phục hồi hệ miễn dịch. Kết quả là người bệnh rơi vào trạng thái suy nhược, kiệt sức kéo dài, các cơn đau nhức cơ khớp trở nên dữ dội hơn.
4. Có nguy cơ chấn thương
Virus sốt xuất huyết có thể làm giảm khả năng tập trung, gây đau đầu, đau hốc mắt và làm suy giảm khả năng phối hợp vận động của hệ thần kinh – cơ. Khi các nhóm cơ đang bị yếu và hệ tiền đình bị ảnh hưởng, người bệnh rất dễ mất thăng bằng.
Bất kỳ một sự va chạm nhẹ, trượt chân hay ngã quỵ nào trong phòng tập hoặc khi chạy bộ cũng có thể dẫn đến chấn thương. Đối với người bình thường, một vết ngã chỉ gây trầy xước hoặc bầm tím nhẹ; nhưng với bệnh nhân sốt xuất huyết (đang bị giảm tiểu cầu), một chấn thương cơ học nhỏ có thể dẫn đến những khối tụ máu lớn trong cơ hoặc xuất huyết nội khớp rất khó kiểm soát.
5. Kéo dài thời gian bệnh, lâu phục hồi
Y học đã chứng minh, nghỉ ngơi tại giường (bed rest) là một trong những phương pháp điều trị hỗ trợ quan trọng nhất đối với bệnh sốt xuất huyết. Việc tiêu hao năng lượng vào các hoạt động thể thao làm suy giảm khả năng tự bảo vệ của cơ thể, khiến hệ miễn dịch mất nhiều thời gian hơn để đào thải hoàn toàn virus ra khỏi máu. Điều này vô tình kéo dài thời gian mang bệnh, làm chậm quá trình phục hồi của các chỉ số sinh hóa (như tiểu cầu và bạch cầu) và tăng tỷ lệ gặp phải các biến chứng muộn.
Hướng dẫn vận động phù hợp trong từng giai đoạn sốt xuất huyết
Mặc dù việc tập thể dục bị nghiêm cấm, điều đó không đồng nghĩa với việc người bệnh phải nằm bất động hoàn toàn như một khúc gỗ trong suốt cả tháng trời. Tùy thuộc vào từng giai đoạn của bệnh, các hình thức “vận động” sẽ được điều chỉnh để đảm bảo an toàn tối đa.
Giai đoạn sốt cao (Từ ngày 1 đến ngày 3)
- Triệu chứng: Sốt cao liên tục từ 39 – 40°C, đau đầu, đau cơ khớp dữ dội.
- Chế độ vận động: Nghỉ ngơi hoàn toàn tại giường. Người bệnh chỉ nên di chuyển từ giường vào nhà vệ sinh để thực hiện các sinh hoạt cá nhân thiết yếu. Khi di chuyển, cần thực hiện chậm rãi, từ từ chuyển từ tư thế nằm sang tư thế ngồi, đợi khoảng 1-2 phút rồi mới đứng dậy để tránh hiện tượng hạ huyết áp tư thế gây choáng váng.
Giai đoạn nguy hiểm (Từ ngày 4 đến ngày 7)
- Triệu chứng: Sốt có thể giảm hoặc hết hẳn, nhưng đây là lúc tiểu cầu giảm sâu nhất và có thể xảy ra hiện tượng thoát huyết tương. Người bệnh lờ đờ, mệt mỏi nhiều.
- Chế độ vận động: Tiếp tục nghỉ ngơi tại chỗ. Tuyệt đối không thực hiện bất kỳ hoạt động thể chất nào đòi hỏi sức lực. Giai đoạn này cần được theo dõi sát sao các dấu hiệu xuất huyết. Người bệnh có thể thực hiện vài động tác co duỗi ngón tay, cổ chân nhẹ nhàng ngay trên giường để giúp máu huyết lưu thông tốt hơn, giảm cảm giác tê mỏi do nằm lâu, nhưng không được gắng sức.
Giai đoạn hồi phục (Từ ngày 8 trở đi)
- Triệu chứng: Hết sốt hoàn toàn, thèm ăn trở lại, các nốt xuất huyết mờ dần, các chỉ số xét nghiệm tiểu cầu bắt đầu tăng trở lại bình thường.
- Chế độ vận động: Người bệnh có thể bắt đầu vận động nhẹ nhàng trở lại trong không gian nhà hoặc quanh sân. Các hoạt động phù hợp bao gồm: đi bộ chậm rãi trong 5 – 10 phút, thực hiện các bài tập yoga kéo giãn cơ cơ bản (tránh các tư thế đảo ngược hoặc tì đè mạnh), hoặc thực hiện các bài tập hít thở sâu để tăng cường chức năng thông khí của phổi. Stop ngay lập tức nếu cảm thấy hụt hơi hoặc chóng mặt.
Trong giai đoạn hồi phục, người bệnh chỉ nên đi bộ nhẹ nhàng hoặc thực hiện các động tác co duỗi cơ bản. (Nguồn: Sưu tầm)
Khi nào có thể quay lại chế độ tập thể dục bình thường?
Việc quay trở lại tập luyện cường độ cao quá sớm sau khi khỏi bệnh sốt xuất huyết là một sai lầm phổ biến khiến nhiều người bị tái kiệt sức hoặc chấn thương. Cơ thể cần một khoảng thời gian đệm để chữa lành hoàn toàn các tổn thương nội tại.
Các tiêu chí cần lưu ý
Trước khi quyết định xỏ giày trở lại phòng tập gym, sân bóng đá hay bể bơi, bạn cần đảm bảo bản thân đáp ứng đầy đủ các tiêu chí y khoa sau:
- Hết hoàn toàn các triệu chứng lâm sàng: Bạn phải hết sốt hoàn toàn trong ít nhất từ 7 đến 10 ngày liên tục mà không cần sử dụng bất kỳ loại thuốc hạ sốt nào. Các triệu chứng như đau đầu, mệt mỏi, chán ăn, đau mỏi cơ xương khớp phải biến mất hoàn toàn.
- Chỉ số tiểu cầu trở về mức an toàn: Đây là tiêu chí định lượng quan trọng nhất. Bạn nên thực hiện xét nghiệm công thức máu tại cơ sở y tế. Chỉ khi số lượng tiểu cầu quay trở lại khung bình thường (thường là trên 150.000/μL máu), nguy cơ chảy máu do vận động mới thực sự được loại trừ.
- Ăn uống và ngủ nghỉ bình thường: Cơ thể đã lấy lại được cảm giác ngon miệng, hệ tiêu hóa hoạt động ổn định và giấc ngủ sâu giấc, giúp tái tạo lại nguồn năng lượng đã mất.
Nguyên tắc trong quá trình tập luyện
Khi đã đạt đủ các tiêu chí an toàn, quá trình quay lại tập luyện phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc: Tăng dần cường độ (Progressive Overload) và Lắng nghe cơ thể.
- Tuần đầu tiên tái tập luyện: Chỉ nên bắt đầu với 20 – 30% cường độ tập luyện trước khi đổ bệnh. Ví dụ: Nếu trước đây bạn chạy bộ 5km, hãy bắt đầu bằng việc đi bộ nhanh hoặc đi bộ kết hợp chạy bộ nhẹ nhàng khoảng 1,5km. Nếu bạn tập gym, hãy dùng các mức tạ rất nhẹ (hoặc tập với trọng lượng cơ thể – calisthenics cơ bản) với số hiệp ít hơn.
- Thời gian tập luyện: Giới hạn thời gian tập trong khoảng 15 – 20 phút mỗi ngày, tập cách ngày (tập 1 ngày nghỉ 1 ngày) để cơ bắp và hệ tim mạch có thời gian thích nghi.
- Bù nước đầy đủ: Luôn mang theo nước lọc hoặc nước bổ sung điện giải trong suốt quá trình tập. Uống từng ngụm nhỏ trước, trong và sau khi tập để bù đắp lượng mồ hôi thất thoát.
- Theo dõi phản ứng của cơ thể: Nếu trong hoặc sau buổi tập, bạn xuất hiện các dấu hiệu như: chóng mặt, hoa mắt, tim đập nhanh thình thịch, hụt hơi, cảm giác kiệt sức kéo dài sang tận ngày hôm sau, hoặc xuất hiện các vết bầm tím không rõ nguyên nhân trên da… hãy dừng tập ngay lập tức và đến gặp bác sĩ để được kiểm tra.
Những điều không nên làm khi bị sốt xuất huyết
Bên cạnh việc tránh tập thể dục, việc chăm sóc người bệnh sốt xuất huyết tại nhà cần tuân thủ các nguyên tắc “nói không” với những điều sau để tránh làm bệnh trở nên trầm trọng:
- Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt Ibuprofen và Aspirin: Như đã phân tích, hai nhóm thuốc này phá hủy chức năng tiểu cầu và kích ứng niêm mạc dạ dày, làm tăng nguy cơ xuất huyết ồ ạt vô cùng nguy hiểm. Chỉ dùng Paracetamol theo đúng liều lượng chỉ định.
- Không tự ý truyền dịch tại nhà: Nhiều người có thói quen khi thấy sốt, mệt mỏi liền gọi dịch vụ truyền nước, truyền dịch (đạm, glucose) tại nhà. Trong bệnh sốt xuất huyết, việc truyền dịch không đúng chỉ định, không đúng tốc độ và không được giám sát chặt chẽ bằng các chỉ số huyết động rất dễ dẫn đến biến chứng phù phổi cấp, suy tim cấp do quá tải thể tích tuần hoàn (quá tải dịch), đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
- Không cạo gió, giác hơi: Phương pháp dân gian này sử dụng lực cơ học mạnh tác động lên bề mặt da. Đối với bệnh nhân sốt xuất huyết có thành mạch yếu và tiểu cầu giảm, cạo gió hoặc giác hơi sẽ gây vỡ hàng loạt các mao mạch dưới da, tạo ra những mảng xuất huyết, bầm dập lớn và có thể gây nhiễm trùng da.
- Hạn chế thực hiện các biện pháp xông hơi: Xông hơi bằng lá nóng làm giãn mạch ngoại vi mạnh mẽ. Điều này có thể làm tăng nguy cơ chảy máu và khiến cơ thể mất nước nhiều hơn qua đường mồ hôi, đẩy nhanh tình trạng cô đặc máu.
- Tránh ăn các thực phẩm có màu sẫm (đỏ, đen, nâu): Không nên ăn uống các loại thực phẩm như tiết canh, súp huyết, nước coca, nước củ dền, quả dragon fruit (thanh long ruột đỏ)… Vì khi người bệnh bị nôn mửa hoặc đi ngoài, màu sắc của các thực phẩm này có thể bị nhầm lẫn với máu (dấu hiệu của xuất huyết tiêu hóa), gây khó khăn cho bác sĩ trong việc đánh giá mức độ bệnh.
Cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn y khoa, tuyệt đối không tự ý truyền dịch tại nhà khi bị sốt xuất huyết. (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, cơ thể khi bị sốt xuất huyết cần được nâng niu và nghỉ ngơi tuyệt đối để tập trung năng lượng chiến đấu với virus. Hãy tạm gác lại đam mê thể thao hay các mục tiêu vóc dáng trong vài tuần. Sự kiên nhẫn dưỡng bệnh và tuân thủ đúng các hướng dẫn điều trị của bác sĩ chính là con đường ngắn nhất giúp bạn lấy lại thể trạng khỏe khoắn để quay lại với các hoạt động thể chất yêu thích một cách an toàn và bền vững.
Nguồn tham khảo:
Bộ Y Tế TP.HCM:
https://trungtamytebinhtan.medinet.gov.vn/benh-sot-xuat-huyet/6-dieu-luu-y-khi-cham-soc-va-theo-doi-nguoi-benh-sot-xuat-huyet-tai-nha-cmobile16834-257307.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.