Sốt xuất huyết Dengue có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm, đặc biệt trong giai đoạn bệnh chuyển nặng. Đi ngoài phân đen là một dấu hiệu cảnh báo quan trọng, thường liên quan đến tình trạng xuất huyết tiêu hóa do rối loạn đông máu hoặc tổn thương mạch máu. Đây là biểu hiện nghiêm trọng cần được đánh giá và xử trí y tế kịp thời vì có thể dẫn đến mất máu, sốc và các biến chứng đe dọa tính mạng.
Bệnh sốt xuất huyết là gì?
Sốt xuất huyết Dengue là một căn bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra. Loại virus này truyền từ người bệnh sang người lành thông qua vật chủ trung gian là muỗi vằn cái thuộc chi Aedes, phổ biến nhất là chủng Aedes aegypti. Bệnh có thể xảy ra quanh năm nhưng thường bùng phát mạnh mẽ thành dịch vào mùa mưa, khi nhiệt độ và độ ẩm tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi sinh sản và phát triển.
Tiến trình lâm sàng của sốt xuất huyết thường trải qua ba giai đoạn: giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục. Đặc trưng cơ bản của bệnh là hiện tượng sốt cao đột ngột liên tục kèm theo các biểu hiện xuất huyết do tổn thương thành mạch và suy giảm số lượng tiểu cầu. Biến chứng của bệnh vô cùng phức tạp, có thể tấn công vào nhiều cơ quan nội tạng khác nhau trong cơ thể, đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ của cả người bệnh và nhân viên y tế.
Sử dụng sai thuốc hạ sốt là nguyên nhân gây xuất huyết tiêu hóa dữ dội (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân gây sốt xuất huyết đi ngoài phân đen
Hiện tượng đi ngoài ra phân đen khi đang mắc sốt xuất huyết không phải là một triệu chứng thông thường mà là kết quả của những rối loạn nghiêm trọng trong hệ tuần hoàn và hệ tiêu hóa. Các cơ chế bệnh sinh cốt lõi bao gồm:
Xuất huyết tiêu hoá
Đây là nguyên nhân trực tiếp và phổ biến nhất dẫn đến hiện tượng này. Virus Dengue tấn công vào các tế bào nội mạc mạch máu, làm tăng tính thấm và gây tổn thương sâu sắc đến hệ thống mao mạch nuôi dưỡng niêm mạc dạ dày, tá tràng và ruột. Khi các mạch máu này bị vỡ, một lượng máu lớn sẽ tràn vào lòng ống tiêu hóa.
Dưới tác động của dịch vị axit dạ dày và các enzym tiêu hóa, huyết sắc tố (hemoglobin) trong hồng cầu sẽ bị biến đổi về mặt hóa học, chuyển thành chất hematin có màu đen. Khi lượng máu biến đổi này di chuyển dọc theo chiều dài của ruột và đào thải ra ngoài, người bệnh sẽ đi ngoài ra phân có màu đen thẫm, nhầy và có mùi hôi tanh đặc trưng.
Rối loạn chức năng đông máu
Sự nhân bản của virus Dengue trong cơ thể kích hoạt phản ứng miễn dịch hệ thống, gây ức chế tủy xương làm giảm khả năng sản sinh tiểu cầu. Đồng thời, các phức hợp miễn dịch làm tăng tốc độ tiêu hủy tiểu cầu ngoại vi. Khi chỉ số tiểu cầu sụt giảm nghiêm trọng (dưới mức an toàn), kết hợp với việc các yếu tố đông máu trong huyết tương bị tiêu thụ quá mức, cơ thể sẽ mất đi khả năng tự cầm máu. Bất kỳ một tổn thương nhỏ nào trên niêm mạc đường tiêu hóa cũng có thể gây chảy máu ồ ạt và liên tục.
Hội chứng thoát huyết tương
Phản ứng viêm hệ thống do virus gây ra nới rộng khoảng cách giữa các tế bào thành mạch, dẫn đến hiện tượng thoát huyết tương ra ngoài lòng mạch. Tình trạng này làm máu bị cô đặc mạnh, lưu lượng tuần hoàn đến nuôi dưỡng các cơ quan đích bị giảm sút nghiêm trọng. Hệ tiêu hóa bị thiếu máu cục bộ, niêm mạc dạ dày và ruột bị suy yếu, dễ bị xói mòn, viêm loét và hình thành các ổ xuất huyết lớn.
Sử dụng thuốc điều trị không phù hợp
Nhiều trường hợp người bệnh do tự ý điều trị tại nhà đã sử dụng các loại thuốc hạ sốt, giảm đau không đúng chỉ định như Aspirin, Ibuprofen, Diclofenac… Các hoạt chất này thuộc nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), có tác dụng phụ gây ức chế chức năng kết tập của tiểu cầu và làm tổn thương trực tiếp đến lớp màng nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày. Việc dùng sai thuốc trên nền bệnh nhân đang bị sốt xuất huyết sẽ kích hoạt tình trạng loét, gây chảy máu dạ dày dồn dập, biểu hiện ra ngoài bằng việc nôn ra máu và đi ngoài phân đen.
Triệu chứng sốt xuất huyết tiêu hoá cấp tính
Khi xuất huyết tiêu hóa xảy ra, bên cạnh biểu hiện đi ngoài phân đen, người bệnh thường có một hội chứng lâm sàng đi kèm rất rõ rệt:
- Phân màu đen hoặc có máu: Phân thường không thành khuôn, sệt loãng, có màu đen bóng như nhựa đường hoặc như màu bã cà phê, mùi tanh nồng rất khó chịu. Trong một số trường hợp xuất huyết ở đoạn ruột thấp hoặc chảy máu quá nhanh, phân có thể có màu đỏ sẫm hoặc lẫn máu tươi.
- Nôn ra máu: Người bệnh có cảm giác buồn nôn và nôn ói dịch vị có lẫn máu. Máu nôn ra có thể là máu đỏ tươi nếu vừa chảy ra, hoặc dịch màu nâu đen, màu bã cà phê nếu máu đã đọng lại một thời gian trong dạ dày.
- Đau bụng vùng thượng vị hoặc đau quặn bụng: Bệnh nhân xuất hiện các cơn đau bụng dữ dội, liên tục hoặc quặn thắt tập trung ở vùng trên rốn (vùng thượng vị) hoặc lan tỏa khắp bụng do máu kích thích niêm mạc ruột và co bóp dạ dày tăng cao.
- Mệt mỏi, chóng mặt, da xanh xao: Tình trạng mất máu cấp tính trong lòng mạch khiến não và các cơ quan bị thiếu oxy. Người bệnh có biểu hiện hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế, da dẻ nhợt nhạt, xanh xao, niêm mạc mắt trắng bếch, người lả đi và có thể ngất xỉu.
Biến chứng của tình trạng sốt xuất huyết đi ngoài phân đen
Tình trạng đi ngoài phân đen là một dấu hiệu cảnh báo cực kỳ nguy hiểm, nếu không được can thiệp y tế khẩn cấp, bệnh nhân sẽ tiến triển vào các biến chứng nguy kịch:
- Mất máu nghiêm trọng: Chảy máu liên tục trong lòng ống tiêu hóa mà không được cầm cự sẽ khiến cơ thể rơi vào trạng thái thiếu máu cấp tính, làm sụt giảm nhanh chóng lượng hồng cầu nuôi dưỡng cơ thể.
- Rối loạn đông máu toàn thân: Việc chảy máu diện rộng tiêu thụ một lượng lớn các yếu tố đông máu và tiểu cầu còn sót lại, đẩy bệnh nhân vào hội chứng đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC). Lúc này, máu không thể đông được nữa, gây chảy máu đa phủ tạng (xuất huyết não, xuất huyết màng phổi).
- Sốc do mất máu: Thể tích tuần hoàn giảm sút đột ngột khiến huyết áp tụt sâu, mạch đập nhanh nhỏ, các mô và cơ quan hoàn toàn bị thiếu máu nuôi dưỡng. Đây là tình trạng sốc nhiễm độc virus kết hợp sốc mất máu, cực kỳ khó hồi sức.
- Suy đa tạng: Tình trạng thiếu oxy và thiếu máu kéo dài sẽ làm tổn thương các tạng đích, dẫn đến suy thận cấp, hoại tử tế bào gan cấp, suy tim và suy hô hấp.
- Tăng nguy cơ tử vong: Khi các biến chứng sốc và suy đa tạng đan xen lẫn nhau trên nền bệnh nhân rối loạn đông máu, tỷ lệ tử vong là rất cao nếu không được đưa vào phòng hồi sức tích cực kịp thời.
Cách xử lý khi bị sốt xuất huyết đi ngoài phân đen
Khi phát hiện người bệnh sốt xuất huyết có biểu hiện đi ngoài phân đen, người nhà và bệnh nhân cần thực hiện ngay các bước xử trí khẩn cấp sau:
Đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám
Đây là nguyên tắc tối thượng. Người bệnh không được phép tiếp tục nằm theo dõi tại nhà. Cần đưa bệnh nhân đến ngay phòng cấp cứu của bệnh viện gần nhất để các bác sĩ tiến hành đánh giá mức độ mất máu, làm xét nghiệm máu khẩn cấp và đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp.
Truyền dịch và hỗ trợ điều trị
Tại bệnh viện, dựa trên chỉ số huyết áp, mạch và mức độ cô đặc máu (Hematocrit), bác sĩ sẽ chỉ định lập đường truyền tĩnh mạch để bù lại lượng thể tích tuần hoàn đã mất. Trong trường hợp lượng huyết sắc tố sụt giảm nặng hoặc tiểu cầu xuống quá thấp kèm xuất huyết hoạt động, bệnh nhân sẽ được chỉ định truyền máu, truyền hồng cầu lắng hoặc khối tiểu cầu đậm đặc để cầm máu và bảo vệ tạng.
Ngưng sử dụng các loại thuốc không cần thiết
Lập tức dừng toàn bộ các loại thuốc hạ sốt, thuốc giảm đau hoặc các loại thuốc Đông y, thuốc nam không rõ nguồn gốc mà người bệnh đang tự ý sử dụng trước đó để loại bỏ yếu tố độc hại gây loét, chảy máu đường tiêu hóa.
Bổ sung nước và chất điện giải
Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước oresol pha đúng liều lượng, nước dừa hoặc nước lọc từng ngụm nhỏ để bù nước cho lòng mạch. Tuyệt đối không tự ý thuê người về nhà truyền dịch tĩnh mạch.
Theo dõi lượng tiểu cầu trong máu
Đảm bảo thực hiện xét nghiệm công thức máu hàng ngày theo đúng y lệnh để kiểm tra sát tiến trình hồi phục của tiểu cầu.
Người bệnh cần được đưa đến bệnh viện ngay để làm xét nghiệm máu và có hướng truyền máu kịp thời (Nguồn: Sưu tầm)
Biện pháp phòng tránh sốt xuất huyết đi ngoài phân đen
Biến chứng xuất huyết tiêu hóa hoàn toàn có thể giảm thiểu nguy cơ xảy ra nếu người bệnh được quản lý tốt từ những ngày đầu tiên của thai kỳ bệnh:
Theo dõi các dấu hiệu xuất huyết
Ngay từ khi mới khởi phát sốt, người bệnh và gia đình cần quan sát kỹ các biểu hiện trên cơ thể: kiểm tra da xem có nốt xuất huyết không, chú ý màu sắc khi đánh răng (có chảy máu chân răng không), khi xì mũi (có chảy máu cam không). Đặc biệt, phải quan sát kỹ màu sắc của dịch nôn và phân trong mỗi lần đi tiêu để phát hiện sớm xu hướng chảy máu trong ống tiêu hóa trước khi nó chuyển sang thể nặng.
Chế độ ăn uống phù hợp
- Thực phẩm nên dùng: Ưu tiên các món ăn mềm, lỏng, nấu chín kỹ và dễ hấp thu như cháo, súp, canh. Thức ăn nên để nguội hoặc ấm vừa phải trước khi ăn để tránh làm giãn mạch dạ dày.
- Thực phẩm cần tránh: Tuyệt đối tránh xa các món ăn cay, nóng, chứa nhiều gia vị kích thích (ớt, tiêu, tỏi) hoặc đồ ăn quá nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán khó tiêu. Kiêng tuyệt đối rượu, bia, cà phê và các chất kích thích. Đặc biệt, không ăn các thực phẩm có màu tối sẫm như huyết, tiết canh, sô-cô-la để giúp việc theo dõi tính chất phân được chính xác nhất.
Chế độ nghỉ ngơi hợp lý
Bệnh nhân cần được nghỉ ngơi tuyệt đối trong không gian yên tĩnh, thoáng mát, tránh gió lùa. Hạn chế tối đa việc vận động mạnh, đi lại nhiều hay làm việc nặng vì hệ thống mạch máu đang rất yếu, vận động quá sức có thể làm tăng huyết áp đột ngột dẫn đến vỡ mạch máu gây xuất huyết nội tạng.
Tiêm phòng vắc xin
Biện pháp phòng bệnh chủ động và căn cơ nhất hiện nay là thực hiện tiêm vắc xin phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue. Vắc xin có khả năng kích thích cơ thể sinh kháng thể bảo vệ toàn diện chống lại cả 4 chủng virus huyết thanh (DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4). Việc tiêm ngừa đúng và đủ liệu trình không chỉ làm giảm tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng mà quan trọng hơn là giúp giảm đến hơn 80% nguy cơ bệnh chuyển biến thành các thể nặng có biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa hay sốc Dengue.
Bảo vệ môi trường sống
Bên cạnh việc tiêm phòng, công tác dọn dẹp vệ sinh môi trường xung quanh luôn giữ vai trò cốt lõi để cắt đứt chuỗi truyền bệnh của muỗi:
- Đậy kín tất cả các lu, bể, dụng cụ chứa nước sinh hoạt của gia đình, thả cá nhỏ vào bể nước lớn để diệt lăng quăng, bọ gậy.
- Hàng tuần tiến hành lật úp các vật dụng phế thải đọng nước mưa quanh nhà như lốp xe cũ, gáo dừa, vỏ chai lọ. Thay nước bình hoa liên tục, bỏ muối vào khay nước đá tủ điện.
- Phun hóa chất diệt muỗi định kỳ tại các vùng có nguy cơ cao. Luôn ngủ mùng kể cả ban ngày và sử dụng kem bôi chống muỗi xua đuổi côn trùng để bảo vệ cơ thể.
Dọn dẹp các vật dụng đọng nước quanh nhà giúp loại bỏ môi trường sinh sản của muỗi vằn (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, sốt xuất huyết đi ngoài phân đen là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm, cho thấy người bệnh có thể đang gặp biến chứng xuất huyết tiêu hóa. Tình trạng này cần được thăm khám và điều trị khẩn cấp để hạn chế nguy cơ mất máu, sốc và các biến chứng đe dọa tính mạng. Bên cạnh đó, việc chủ động phòng ngừa sốt xuất huyết bằng các biện pháp diệt muỗi, tránh muỗi đốt và tiêm vắc xin theo khuyến cáo sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng hiệu quả.
Nguồn tham khảo
Cổng thông tin Thành Phố Hồ Chí Minh:
https://tytphuongphuoclongb.medinet.gov.vn/chuyen-muc/9-bien-chung-sot-xuat-huyet-nguy-hiem-nguoi-benh-can-luu-y-cmobile8159-213552.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.