Sốt xuất huyết Dengue không tạo miễn dịch vĩnh viễn sau khi mắc bệnh, vì virus Dengue có nhiều tuýp huyết thanh khác nhau. Do đó, một người hoàn toàn có thể mắc sốt xuất huyết lần thứ hai hoặc nhiều lần trong đời. Đáng lưu ý, các lần tái nhiễm có thể làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng và xuất hiện biến chứng nguy hiểm hơn so với lần mắc đầu tiên.
Nguyên nhân bị sốt xuất huyết lần 2
Nguyên nhân gốc rễ khiến một người có thể bị mắc sốt xuất huyết lần 2 nằm ở sự đa dạng của các chủng huyết thanh virus gây bệnh. Virus Dengue không phải chỉ có một loại duy nhất mà cấu trúc sinh học phân tử của chúng được chia thành 4 chủng huyết thanh khác biệt hoàn toàn về mặt miễn dịch học, ký hiệu lâm sàng là: DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4.
Khi một người bị nhiễm bệnh lần đầu tiên (nhiễm trùng tiên phát) bởi một chủng cụ thể, chẳng hạn như chủng DEN-1, hệ thống miễn dịch của cơ thể sẽ kích hoạt các tế bào lympho B để sản sinh ra lượng kháng thể đặc hiệu bền vững chống lại chủng đó. Lượng kháng thể này sẽ tồn tại và bảo vệ người bệnh suốt đời không bị mắc lại chủng DEN-1 một lần nào nữa.
Tuy nhiên, lượng kháng thể của chủng DEN-1 chỉ có khả năng trung hòa chéo một phần và mang tính chất tạm thời (thường kéo dài vài tháng đầu) đối với 3 chủng huyết thanh còn lại là DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Khi giai đoạn bảo vệ chéo này kết thúc, nếu người bệnh tiếp tục bị muỗi vằn mang virus thuộc một trong ba chủng còn lại đốt, virus sẽ xâm nhập thành công vào hệ tuần hoàn và gây ra tình trạng nhiễm bệnh đợt mới. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến các ca mắc sốt xuất huyết tái nhiễm trong cộng đồng.
Tái nhiễm sốt xuất huyết đợt 2 thường có xu hướng diễn tiến lâm sàng nặng nề hơn lần đầu (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt xuất huyết lần 2 có nặng hơn lần đầu không?
Câu trả lời từ các bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm và dữ liệu lâm sàng của Bộ Y tế là: Sốt xuất huyết lần 2 thường diễn biến nặng hơn và nguy hiểm hơn lần đầu rất nhiều.
Nhiều người chủ quan cho rằng cơ thể đã có kinh nghiệm chống chọi ở lần đầu thì lần thứ 2 bệnh sẽ nhẹ đi. Nhưng đối với virus Dengue, cơ chế sinh bệnh học lại hoàn toàn ngược lại. Khi cơ thể tái nhiễm một chủng virus Dengue khác chủng cũ, các kháng thể cũ còn sót lại không những không tiêu diệt được virus mới mà còn tương tác sai lệch, tạo điều kiện cho virus mới tấn công sâu hơn vào hệ thống miễn dịch nội mô.
Chính hiện tượng bất thường này làm tăng độc lực của virus, khiến thành mạch máu bị phá hủy thảm khốc hơn, lượng tiểu cầu sụt giảm nhanh hơn và đưa bệnh nhân tiến thẳng vào các cấp độ lâm sàng nguy kịch như sốc giảm thể tích hoặc xuất huyết phủ tạng một cách nhanh chóng, tỷ lệ tử vong cao nếu chậm trễ cấp cứu.
Dấu hiệu nhận biết sốt xuất huyết lần 2
Tiến trình lâm sàng của đợt tái nhiễm cũng trải qua các thời kỳ theo chu kỳ thời gian, nhưng các biểu hiện thường xuất hiện dồn dập và khắc nghiệt hơn:
Dấu hiệu giai đoạn đầu
Giai đoạn này thường khu trú trong 3 ngày đầu tiên kể từ khi khởi phát bệnh. Biểu hiện lâm sàng ban đầu rất khó phân biệt với lần nhiễm đầu hoặc các loại sốt siêu vi thông thường:
- Người bệnh đột ngột lên cơn sốt cao vọt từ 39 đến 40 độ C, sốt liên tục uống các thuốc hạ sốt thông thường rất ít đáp ứng hạ nhiệt.
- Bệnh nhân đau đầu như búa bổ (đặc biệt dữ dội ở vùng trán), nhức sâu phía sau hai hốc mắt lan ra sau gáy.
- Đau mỏi rã rời toàn bộ hệ thống cơ xương khớp khiến người bệnh mệt mỏi lả đi, kiệt sức, chán ăn, nôn mửa hoặc buồn nôn.
- Vùng da mặt, cổ và ngực trên xung huyết đỏ rực rỡ, có thể xuất hiện nghiệm pháp dây thắt dương tính hoặc một vài nốt chấm xuất huyết nhỏ rải rác dưới da cẳng tay.
Dấu hiệu cảnh báo tiến triển nặng
Giai đoạn này cực kỳ nguy kịch, thường rơi vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh. Điểm đáng sợ là lúc này người bệnh có thể đã giảm sốt hoặc hết sốt hoàn toàn, khiến nhiều gia đình chủ quan tưởng bệnh đã lui. Đây là thời điểm các tổn thương vi mạch máu đạt đỉnh điểm với các dấu hiệu cảnh báo trở nặng:
- Đau bụng dữ dội vùng gan: Đau liên tục hoặc đau tăng khi ấn vào vùng hạ sườn phải do gan bị sưng to và hoại tử tế bào gan.
- Nôn ói liên tục: Nôn trên 3 lần trong vòng 1 giờ hoặc trên 4 lần trong vòng 6 giờ, nôn ra cả nước lọc hoặc dịch dạ dày.
- Biểu hiện xuất huyết ồ ạt: Chảy máu cam dồn dập không tự cầm, chảy máu chân răng tự phát. Xuất huyết tiêu hóa gây nôn ra máu tươi hoặc dịch màu nâu đen, đi ngoài ra phân đen sệt như bã cà phê. Đối với phụ nữ, có thể bị xuất huyết âm đạo bất thường hoặc rong kinh nặng.
- Rối loạn tri giác, thần kinh: Người bệnh lờ đờ, li bì, ngủ gà, kích thích vật vã, bứt rứt, hốt hoảng hoặc có thể co giật, hôn mê sâu (thể não).
- Dấu hiệu sụp đổ tuần hoàn (Sốc): Tay chân lạnh ngắt, ẩm ướt, vã mồ hôi trộm, lòng bàn tay nhợt nhạt, mạch quay nhanh nhỏ khó bắt, huyết áp tụt sâu hoặc kẹt (hiệu số huyết áp tối đa và tối thiểu $le$ 20 mmHg).
- Suy hô hấp và tiết niệu: Bệnh nhân cảm thấy khó thở, thở nhanh nông do tràn dịch màng phổi, kèm theo tiểu rất ít hoặc vô niệu do suy thận cấp.
Sốt xuất huyết lần 2 có nguy hiểm không?
Để lý giải sâu hơn về mặt khoa học lý do tại sao đợt nhiễm thứ 2 lại nguy hiểm tính mạng đến như vậy, y học hiện đại đã chỉ ra 4 cơ chế bệnh sinh cốt lõi sau:
Cơ chế ADE (Antibody-Dependent Enhancement)
Đây là cơ chế y học mang tên “Tăng cường hệ miễn dịch phụ thuộc kháng thể”. Ở lần nhiễm thứ 2, các kháng thể cũ do cơ thể sản sinh từ lần đầu không thể trung hòa hay tiêu diệt được chủng virus mới vì cấu trúc bề mặt của chúng khác nhau.
Ngược lại, các kháng thể cũ này lại gắn kết lỏng lẻo với virus mới, tạo thành các phức hợp miễn dịch. Phức hợp này hoạt động như một “chìa khóa” giúp virus mới xâm nhập vào bên trong các tế bào bạch cầu, đại thực bào của cơ thể một cách dễ dàng và nhanh chóng hơn. Tại đây, virus sử dụng tế bào của chính cơ thể để nhân bản với số lượng khổng lồ, cao gấp hàng trăm lần so với lần nhiễm đầu tiên.
Gây bão cytokine
Sự nhân bản dồn dập của virus trong các tế bào miễn dịch sẽ kích hoạt một phản ứng phản vệ hệ thống cực kỳ tiêu cực, gọi là “Cơn bão Cytokine”. Cơ thể giải phóng giải phóng ồ ạt các chất trung gian hóa học gây viêm (như TNF-alpha, IL-6…). Các chất này tấn công ngược lại các mô lành của cơ thể, làm giãn nở tối đa hệ thống mạch máu và phá hủy lớp nội mạc bảo vệ của lòng mạch.
Rối loạn đông máu
Virus Dengue kết hợp với phản ứng viêm hệ thống gây ức chế tủy xương – nơi sản sinh ra các tế bào máu, khiến quá trình sản xuất tiểu cầu bị đình trệ nghiêm trọng. Đồng thời, các phức hợp miễn dịch làm tăng tốc độ tiêu hủy tiểu cầu ở mạch máu ngoại vi và hệ liên võng nội mô. Số lượng tiểu cầu sụt giảm nghiêm trọng dưới ngưỡng an toàn (có thể dưới 20.000/mm³) kết hợp với tổn thương thành mạch làm tê liệt cơ chế đông máu tự nhiên, dẫn đến biến chứng xuất huyết đa phủ tạng, xuất huyết não không thể kiểm soát.
Hội chứng thoát huyết tương
Do các khoảng cách giữa các tế bào nội mạc mạch máu bị nới rộng dưới tác động của cơn bão cytokine, hiện tượng tăng tính thấm thành mạch diễn ra mạnh mẽ. Huyết tương (phần dịch của máu) bị thất thoát, rò rỉ ồ ạt ra ngoài lòng mạch để đi vào các khoang trống của cơ thể như khoang màng phổi, màng bụng. Hậu quả là thể tích máu lưu thông trong cơ thể bị rút cạn nhanh chóng, máu bị cô đặc nặng, khiến bệnh nhân rơi vào trạng thái sốc giảm thể tích (Sốc sốt xuất huyết Dengue) – nguyên nhân gây tử vong hàng đầu nếu không được bù dịch hồi sức kịp thời.
Hiện tượng rò rỉ huyết tương ra ngoài lòng mạch dẫn đến cô đặc máu và tràn dịch đa màng (Nguồn: Sưu tầm)
Nguy cơ gia tăng mức độ nghiêm trọng khi bị sốt xuất huyết lần 2
Mức độ nghiêm trọng của đợt tái nhiễm không giống nhau ở tất cả mọi người mà bị chi phối mạnh mẽ bởi các yếu tố nguy cơ nền tảng:
Tình trạng miễn dịch
Khoảng thời gian giữa lần nhiễm đầu tiên và lần nhiễm thứ hai ảnh hưởng rất lớn đến mức độ bệnh. Nếu lần nhiễm thứ 2 xảy ra khi lượng kháng thể từ lần đầu đã suy giảm nhưng vẫn còn tồn tại ở mức độ vừa phải (thường từ 6 tháng đến vài năm sau lần đầu), nguy cơ xảy ra hiện tượng tăng cường miễn dịch chéo ADE là cao nhất, khiến bệnh diễn tiến cực kỳ nặng nề.
Yếu tố di truyền và tuổi tác
- Trẻ em: Hệ thống mạch máu của trẻ nhỏ còn non nớt, tính điều hòa thể tích tuần hoàn kém nên trẻ rất dễ bị rơi vào trạng thái sốc thoát huyết tương nhanh chóng hơn người lớn.
- Người già: Hệ miễn dịch suy thoái cùng hệ thống thành mạch xơ vữa khiến người cao tuổi dễ bị biến chứng suy tạng và xuất huyết nội tạng nặng khi mắc bệnh.
- Yếu tố gen: Một số nghiên cứu di truyền học cho thấy những người mang các phân tử kháng nguyên bạch cầu người (HLA) chủng loại nhất định sẽ có phản ứng miễn dịch với virus Dengue dữ dội hơn, làm tăng tỷ lệ chuyển biến thể nặng.
Sức khỏe tổng quát và bệnh lý nền
Những bệnh nhân có sẵn các bệnh lý mãn tính như: tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, hen phế quản, suy thận mãn hoặc phụ nữ đang mang thai khi bị mắc sốt xuất huyết lần 2 sẽ có nguy cơ tử vong cao gấp nhiều lần. Lý do là cơ thể họ không còn đủ khả năng bù trừ khi hệ tuần hoàn bị rối loạn, dẫn đến tình trạng suy đa cơ quan diễn ra nhanh chóng và phức tạp hơn.
Phương pháp điều trị sốt xuất huyết lần 2
Cho đến nay, nền y học thế giới vẫn chưa chế tạo được thuốc điều trị đặc hiệu (thuốc kháng virus) cho bệnh sốt xuất huyết Dengue. Do đó, phác đồ điều trị chủ yếu tuân theo nguyên tắc: chẩn đoán sớm, điều trị triệu chứng, bù dịch kịp thời và theo dõi chặt chẽ để chống sốc.
- Hạ sốt đúng nguyên tắc: Chỉ được phép sử dụng duy nhất hoạt chất Paracetamol (Acetaminophen) để hạ sốt cho người bệnh. Liều dùng chuẩn là 10 – 15mg cho mỗi kg cân nặng cho một lần uống, các lần uống phải cách nhau từ 4 đến 6 tiếng. Tuyệt đối không uống quá 60mg/kg trong vòng 24 giờ.
- Biện pháp cấm kỵ: Tuyệt đối không được sử dụng các loại thuốc hạ sốt giảm đau thuộc nhóm NSAIDs như Aspirin, Ibuprofen, Diclofenac… Các thuốc này gây ức chế chức năng tiểu cầu và làm tổn thương niêm mạc dạ dày, sẽ kích hoạt tình trạng xuất huyết tiêu hóa diễn ra dữ dội, gây chảy máu dạ dày dồn dập đe dọa trực tiếp mạng sống người bệnh.
- Bù dịch tích cực bằng đường uống: Trong những ngày đầu, biện pháp bù dịch quan trọng nhất là cho người bệnh uống nhiều dung dịch điện giải Oresol (pha đúng tỷ lệ hướng dẫn). Có thể uống thay thế bằng nước dừa tươi, nước cam vắt, nước chanh hoặc nước đun sôi để nguội. Cho người bệnh uống từng ngụm nhỏ, liên tục nhiều lần trong ngày.
- Nhập viện truyền dịch tĩnh mạch: Khi bệnh nhân bước sang giai đoạn nguy hiểm (ngày thứ 3 trở đi), nếu có các dấu hiệu cô đặc máu tăng cao, nôn ói nhiều không thể uống được, bác sĩ sẽ chỉ định truyền dịch tĩnh mạch (Ringer Lactate, NaCl 0,9% hoặc dung dịch keo). Việc truyền dịch phải được thực hiện tại bệnh viện dưới sự giám sát đo đạc tốc độ nghiêm ngặt của nhân viên y tế, tuyệt đối không tự ý thuê dịch vụ truyền dịch tại nhà vì có thể gây biến chứng phù phổi cấp, suy tim cấp do quá tải dịch dịch truyền.
Biện pháp phòng tránh sốt xuất huyết lần 2
Để không phải đối mặt với những biến chứng nguy hiểm của đợt tái nhiễm, việc chủ động phòng ngừa là lá chắn an toàn nhất:
- Tiêm vắc xin phòng bệnh: Hiện nay, phương pháp phòng bệnh tiên tiến và căn cơ nhất là thực hiện tiêm vắc xin phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue. Vắc xin này được thiết kế để tạo ra sự bảo vệ chủ động chống lại cả 4 chủng huyết thanh virus (DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4). Việc tiêm vắc xin đúng liệu trình giúp cơ thể hình thành kháng thể bền vững, giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh và đặc biệt giúp giảm hơn 80% nguy cơ chuyển biến thể nặng phải nhập viện hồi sức tích cực.
- Triệt tiêu môi trường sinh sản của muỗi (diệt lăng quăng, bọ gậy): Đậy thật kín tất cả các dụng cụ chứa nước sinh hoạt của gia đình không cho muỗi vào đẻ trứng. Thả cá nhỏ vào các bể chứa nước lớn để chúng diệt bọ gậy. Thường xuyên thu gom, lật úp các vật dụng phế thải xung quanh nhà (mảnh chai, gáo dừa, lốp xe cũ…) không để nước mưa ứ đọng. Thay nước bình hoa hàng tuần, bỏ muối hoặc dầu vào bát nước kê chân chạn bát.
- Phòng tránh muỗi vằn đốt: Luôn giữ thói quen nằm mùng (màn) khi ngủ kể cả vào ban ngày. Mặc quần áo dài tay, sáng màu khi làm việc ở những nơi tối tăm, ẩm thấp. Sử dụng các loại kem bôi chống muỗi, xịt đuổi muỗi lên cơ thể; sử dụng nhang muỗi hoặc vợt điện diệt muỗi trong không gian sống.
Tiêm vắc xin sốt xuất huyết là giải pháp hiệu quả giúp bảo vệ cơ thể trước cả 4 chủng virus (Nguồn: Sưu tầm)
Những câu hỏi thường gặp về sốt xuất huyết lần 2
Bị sốt xuất huyết lần 2 bao lâu thì khỏi?
Một đợt bệnh sốt xuất huyết lần 2 điển hình thường kéo dài tiến triển từ 7 đến 10 ngày tính từ ngày khởi phát cơn sốt đầu tiên. Nếu người bệnh được chẩn đoán đúng, chăm sóc khoa học và vượt qua được giai đoạn nguy hiểm (ngày thứ 3 đến ngày thứ 7), cơ thể sẽ bước vào giai đoạn hồi phục, các triệu chứng sẽ thuyên giảm hoàn toàn và người bệnh có thể bình phục sức khỏe bình thường sau đó.
Sốt xuất huyết có thể bị mấy lần trong đời?
Một người có thể bị mắc sốt xuất huyết tối đa 4 lần trong đời. Lý do là virus Dengue có 4 chủng huyết thanh khác nhau (DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4). Việc nhiễm một chủng chỉ tạo ra miễn dịch suốt đời với chính chủng đó mà không bảo vệ được trước 3 chủng còn lại. Sau khi đã mắc đủ 4 lần với 4 chủng khác nhau, cơ thể mới có đầy đủ kháng thể toàn diện để không bị nhiễm sốt xuất huyết nữa.
Sốt xuất huyết lần 2 cách lần đầu bao lâu?
Không có một khoảng thời gian cố định nào giữa hai lần nhiễm bệnh. Thời gian này hoàn toàn phụ thuộc vào việc khi nào bạn bị con muỗi mang chủng virus mới đốt. Có những trường hợp lần 2 cách lần đầu chỉ vài tháng (khi lượng kháng thể bảo vệ chéo tạm thời suy giảm), nhưng cũng có những trường hợp cách nhau 5 năm, 10 năm hoặc lâu hơn nữa tùy thuộc vào yếu tố dịch tễ vùng miền nơi bạn sinh sống.
Vừa khỏi sốt xuất huyết có bị lại không?
Trong vòng từ 2 đến 3 tháng đầu tiên sau khi vừa khỏi bệnh, bạn rất hiếm khi và hầu như không thể bị lại ngay. Nguyên nhân là do sau khi đẩy lùi được virus, hàm lượng kháng thể trong máu của bạn đang đạt mức cực kỳ cao. Khối lượng kháng thể khổng lồ này ngoài việc bảo vệ tuyệt đối chủng vừa mắc còn có khả năng miễn dịch chéo, ức chế tạm thời cả 3 chủng virus còn lại. Tuy nhiên, khi bước sang tháng thứ 4 trở đi, lượng miễn dịch chéo này suy giảm, bạn hoàn toàn có nguy cơ bị nhiễm lại đợt mới nếu gặp chủng virus khác.
Tóm lại, sốt xuất huyết lần 2 không nên bị xem nhẹ vì có thể tiềm ẩn nguy cơ diễn tiến nặng hơn do cơ chế đáp ứng miễn dịch đặc thù của cơ thể. Người từng mắc bệnh vẫn cần chủ động phòng ngừa, theo dõi sức khỏe và không được chủ quan trước các triệu chứng nghi ngờ. Duy trì các biện pháp kiểm soát muỗi, phòng tránh muỗi đốt và tiêm vắc xin theo khuyến cáo phù hợp là những giải pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.
Nguồn tham khảo
Báo Điện tử Chính phủ:
https://baochinhphu.vn/nguoi-benh-sot-xuat-huyet-lan-2-thuong-nang-hon-lan-dau-102231121134319312.htm
National Library of Medicine:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3753061/
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.