Nhiều người nhầm lẫn sốt xuất huyết với cảm sốt thông thường và tự ý áp dụng các phương pháp dân gian như đánh gió, cạo gió hoặc giác hơi để “giải cảm”. Tuy nhiên, đây là việc không được khuyến khích vì có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết dưới da, gây khó khăn cho việc theo dõi triệu chứng và đánh giá mức độ bệnh. Với người mắc sốt xuất huyết, việc chăm sóc và điều trị cần tuân theo hướng dẫn y tế nhằm hạn chế biến chứng nguy hiểm.
Đánh gió là gì?
Đánh gió (cạo gió) là một phương pháp chữa bệnh dân gian mang tính chất cơ học. Người thực hiện thường sử dụng các vật có cạnh tròn, nhẵn như đồng tiền kim loại, thìa bạc, nhẫn bạc hoặc lược sừng, kết hợp với các loại dầu gió, dầu cao hoặc rượu gừng để miết, cạo liên tục lên các vùng da trên cơ thể (chủ yếu là vùng lưng, vai, gáy, ngực hoặc dọc hai bên cột sống).
Theo quan niệm dân gian, việc này giúp “đuổi tà khí”, “thông kinh hoạt lạc”, làm giãn nở các mạch máu ngoại vi để kích thích ra mồ hôi, từ đó giảm cảm giác đau mỏi và hạ sốt. Sau khi cạo, trên da thường xuất hiện những vệt màu đỏ hồng, đỏ sẫm hoặc tím bầm – hiện tượng mà dân gian thường gọi là “lên vệt rọc” hay “ra gió”.
Tuyệt đối không đánh gió khi bị sốt xuất huyết vì sẽ làm vỡ hàng loạt mạch máu dưới da (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt xuất huyết có được đánh gió không?
Câu trả lời từ tất cả các chuyên gia y tế, bác sĩ truyền nhiễm và hướng dẫn của Bộ Y tế là: Tuyệt đối không được đánh gió (cạo gió) khi bị sốt xuất huyết.
Sốt xuất huyết Dengue không phải là một cơn cảm mạo thông thường mà là bệnh lý nhiễm trùng máu do virus gây ra. Việc đánh gió không những không mang lại bất kỳ hiệu quả điều trị nào mà còn đẩy người bệnh vào những tình trạng nguy kịch tính mạng do các nguyên nhân sau:
Tăng nguy cơ xuất huyết dưới da
Bản chất của bệnh sốt xuất huyết là virus Dengue tấn công làm tổn thương cấu trúc thành mạch máu, làm cho hệ thống mao mạch ngoại vi trở nên cực kỳ mỏng manh, giòn và dễ vỡ. Đồng thời, bệnh gây sụt giảm nghiêm trọng số lượng tiểu cầu – tế bào đóng vai trò chủ chốt trong việc cầm máu.
Khi tác động một lực cơ học mạnh từ việc miết, cạo của dụng cụ đánh gió lên bề mặt da, hàng loạt mao mạch dưới da sẽ bị vỡ vụn ồ ạt. Do cơ thể đang bị thiếu hụt tiểu cầu, máu sẽ chảy ra khoảng kẽ liên tục mà không thể tự cầm lại, tạo thành những mảng bầm tím, tụ máu khổng lồ dưới da, làm trầm trọng hơn tình trạng xuất huyết của bệnh.
Gây tổn thương cho cơ thể
Hành động cạo gió mạnh tay sẽ gây tổn thương cấu trúc cơ học của các lớp biểu bì và mô cơ phía dưới. Người bệnh sốt xuất huyết vốn dĩ đã bị đau nhức cơ xương khớp rã rời do virus tấn công vào hệ thống cơ nội mô, việc phải chịu thêm áp lực ma sát từ việc cạo gió sẽ làm tăng cảm giác đau đớn, khiến người bệnh kiệt sức, mệt mỏi dữ dội hơn, thậm chí có thể gây ngất xỉu do sốc đau.
Tăng nguy cơ nhiễm trùng da
Việc miết các vật cứng, sắc cạnh lên da kết hợp với sức nóng của các loại dầu có nồng độ cồn cao rất dễ làm trợt rách, bong tróc lớp màng bảo vệ của da. Điều này vô tình tạo ra các ngõ vào thuận lợi cho các loại vi khuẩn ký sinh trên da (như tụ cầu, liên cầu) xâm nhập vào sâu phía trong gây viêm da, áp xe mủ. Nguy hiểm hơn, do hệ miễn dịch của người bệnh sốt xuất huyết đang bị suy yếu, vi khuẩn có thể đi thẳng vào máu gây nhiễm trùng huyết nguy hại.
Không có cơ sở khoa học
Cơ chế sinh bệnh của sốt xuất huyết là do virus nhân bản trong máu và gây phản ứng viêm hệ thống. Phương pháp đánh gió hoàn toàn chỉ tác động ở bề mặt ngoại vi, không có khả năng ức chế hay tiêu diệt virus Dengue. Các vệt đỏ bầm xuất hiện sau khi cạo gió mà người dân lầm tưởng là “ra gió” thực chất chính là hiện tượng xuất huyết mao mạch chấn thương, hoàn toàn không có giá trị giải độc hay hạ sốt như nhiều người vẫn nghĩ.
Các cách điều trị và chăm sóc bệnh nhân sốt xuất huyết
Do chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu, quy trình chăm sóc và điều trị sốt xuất huyết chủ yếu tập trung vào việc quản lý triệu chứng, nâng đỡ thể trạng và ngăn ngừa biến chứng cô đặc máu:
- Sử dụng paracetamol để hạ sốt theo liều kê đơn: Khi người bệnh sốt cao trên 38,5°C, chỉ được dùng hoạt chất duy nhất là Paracetamol để hạ sốt. Liều lượng chuẩn là 10 – 15mg/kg cân nặng cho một lần uống, cách nhau từ 4 đến 6 tiếng nếu còn sốt. Tuyệt đối không tự ý uống quá liều quy định để tránh ngộ độc gan cấp.
- Bổ sung đủ nước cho cơ thể: Do sốt cao kéo dài làm tăng tốc độ mất nước qua da và hơi thở, người bệnh cần uống nhiều nước để phòng ngừa cô đặc máu. Tốt nhất là bổ sung dung dịch điện giải Oresol (pha đúng tỷ lệ thể tích trên bao bì), nước dừa tươi, nước cam vắt hoặc nước chín để nguội. Uống từng ngụm nhỏ liên tục trong ngày.
- Vệ sinh cơ thể bằng nước ấm: Người bệnh không được tắm bằng nước lạnh vì dễ gây co mạch đột ngột. Thay vào đó, hãy lau người hoặc tắm nhanh bằng nước ấm trong phòng kín gió để giữ cơ thể sạch sẽ, thông thoáng lỗ chân lông giúp hỗ trợ hạ nhiệt.
- Chế độ ăn uống và nghỉ ngơi hợp lý: Người bệnh cần được nằm nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường, tránh căng thẳng. Ưu tiên các loại thức ăn dạng lỏng, mềm, giàu dinh dưỡng và dễ tiêu hóa như cháo thịt băm, súp, canh hầm. Chia nhỏ thành nhiều bữa ăn nhỏ trong ngày để cơ thể dễ hấp thu.
- Người bệnh không nên di chuyển hoặc vận động mạnh: Tránh các hoạt động gắng sức, thể dục thể thao hay đi lại nhiều vì mạch máu đang yếu, vận động mạnh có thể kích hoạt các ổ xuất huyết nội tạng hoặc gây té ngã do tụt huyết áp tư thế.
- Kiểm tra tình trạng người bệnh thường xuyên: Người nhà cần theo dõi sát sao tri giác (tỉnh táo hay lờ đờ), đo thân nhiệt, quan sát màu sắc nước tiểu và các nốt xuất huyết trên da của bệnh nhân liên tục ngày đêm.
- Giữ môi trường sống sạch sẽ: Phòng ngủ của người bệnh phải đảm bảo thông thoáng, sạch sẽ, không có muỗi hoạt động. Cho người bệnh nằm mùng kể cả ban ngày để tránh bị muỗi vằn đốt và lây truyền mầm bệnh sang cho những người xung quanh.
- Đến cơ sở y tế nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường: Cần nhanh chóng đưa người bệnh đến bệnh viện cấp cứu ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo trở nặng từ ngày thứ 3 trở đi như: đau bụng vùng gan, nôn ói nhiều, chảy máu cam/chân răng, tay chân lạnh ẩm, lờ đờ li bì.
- Tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ: Người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối lịch tái khám xét nghiệm công thức máu hàng ngày theo chỉ định của bác sĩ ngoại trú để theo dõi chỉ số tiểu cầu và độ cô đặc máu.
Nghỉ ngơi tại giường và uống nhiều nước điện giải oresol là nguyên tắc cốt lõi (Nguồn: Sưu tầm)
Những điều cần hạn chế khi mắc bệnh sốt xuất huyết
Để đảm bảo an toàn cho tính mạng, người bệnh sốt xuất huyết cần lưu ý tránh tuyệt đối những điều cấm kỵ sau:
- Không được tự điều trị tại nhà khi có dấu hiệu nặng: Sốt xuất huyết diễn tiến rất nhanh, việc cố chấp tự truyền dịch hoặc tự uống thuốc tại nhà khi cơ thể đã có dấu hiệu cảnh báo sẽ làm mất đi thời gian vàng cấp cứu chống sốc tại viện.
- Không sử dụng các loại thuốc hạ sốt cấm: Tuyệt đối không dùng các loại thuốc hạ sốt giảm đau như Aspirin, Ibuprofen, Diclofenac… Các hoạt chất này làm bất hoạt chức năng kết tập tiểu cầu vốn đã bị giảm sút do bệnh, đồng thời gây loét niêm mạc dạ dày, dẫn đến biến chứng xuất huyết tiêu hóa ồ ạt, nôn ra máu không thể cầm, tỷ lệ tử vong cực kỳ cao.
- Không tự ý truyền dịch khi chưa có chỉ định của bác sĩ: Việc truyền dịch tĩnh mạch (truyền nước biển) cần phải dựa vào các chỉ số xét nghiệm Hematocrit và huyết áp tại bệnh viện. Việc tự ý truyền dịch tại nhà ở những ngày đầu hoặc truyền quá tốc độ sẽ gây ra hội chứng quá tải dịch, dẫn đến tràn dịch màng phổi, phù phổi cấp, suy tim cấp, cướp đi mạng sống bệnh nhân nhanh chóng.
- Người bệnh cần tránh thực phẩm cay nóng, nhiều dầu mỡ: Kiêng ăn các món ăn quá nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, cay nóng vì chúng gây áp lực cho hệ tiêu hóa, dễ gây đầy bụng, buồn nôn. Ngoài ra, cần tránh tuyệt đối các thực phẩm có màu đỏ, đen hoặc sẫm (như tiết canh, huyết heo, sô-cô-la) để tránh tình trạng nhầm lẫn màu thức ăn với màu máu nếu bệnh nhân không may bị nôn ói hoặc đi ngoài ra máu.
Những câu hỏi thường gặp về sốt xuất huyết có được đánh gió không
Nếu lỡ cạo gió khi bị sốt xuất huyết thì cần làm gì?
Nếu gia đình lỡ cạo gió cho người bệnh do trước đó chưa biết họ mắc sốt xuất huyết, cần thực hiện ngay các bước xử lý sau:
- Dừng ngay lập tức hành động cạo gió, giác hơi lại.
- Dùng khăn sạch, mềm lau nhẹ các vết dầu cao, dầu nóng trên da để giảm kích ứng, tuyệt đối không chà xát mạnh.
- Quan sát kỹ vùng da vừa cạo: Nếu các vệt đỏ nhanh chóng chuyển sang màu tím bầm, thâm đen rải rác trên diện rộng, hoặc người bệnh có biểu hiện chóng mặt, lả đi, vã mồ hôi, cần đưa bệnh nhân đến ngay bệnh viện để bác sĩ kiểm tra lượng tiểu cầu và có hướng xử trí huyết học kịp thời.
Sốt xuất huyết có dấu hiệu gì?
Sốt xuất huyết điển hình đặc trưng bởi các triệu chứng: sốt cao đột ngột liên tục từ 2 đến 7 ngày; đau đầu dữ dội vùng trán; nhức hốc mắt; đau mỏi cơ khớp rã rời. Ở giai đoạn nguy hiểm (ngày thứ 3 – 7), xuất hiện các biểu hiện chảy máu (chảy máu cam, chảy máu chân răng, chấm xuất huyết dưới da), đau bụng dữ dội vùng gan, nôn ói nhiều, tay chân lạnh, mệt mỏi lờ đờ li bì.
Trẻ bị sốt có nên đánh cảm không?
Câu trả lời là tuyệt đối không. Làn da của trẻ nhỏ vô cùng mỏng manh, hệ thống mao mạch dưới da rất yếu. Việc đánh cảm, cạo gió bằng vật cứng hoặc dùng các loại dầu gió có chứa tinh chất menthol, camphor hàm lượng cao cho trẻ em có thể gây bỏng rát da, vỡ mạch máu, tổn thương cơ, thậm chí tinh chất dầu gió có thể gây ức chế hô hấp ở trẻ nhỏ. Đối với trẻ bị sốt, phụ huynh chỉ nên cho uống thuốc hạ sốt Paracetamol đúng liều, nới lỏng quần áo và lau mát cho trẻ bằng nước ấm.
Làn da của trẻ nhỏ rất mỏng, tuyệt đối không cạo gió, đánh cảm bằng vật cứng (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, người mắc sốt xuất huyết không nên đánh gió, cạo gió hay giác hơi vì các phương pháp này có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết dưới da, gây nhầm lẫn trong đánh giá tình trạng bệnh và ảnh hưởng đến quá trình theo dõi điều trị. Thay vì áp dụng các biện pháp dân gian, người bệnh cần được chăm sóc đúng cách, nghỉ ngơi, bù đủ dịch và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế.
Nguồn tham khảo
Bộ Y tế – Viện Pasteur Tp. Hồ Chí Minh:
http://www.pasteurhcm.gov.vn/news/hoi-dap-phong-benh-sot-xuat-huyet-361.html
Cổng thông tin điện tử Huyện Hàm Yên:
https://hamyen.tuyenquang.gov.vn/vi/tin-bai/bac-si-tai-nha-khong-nen-cao-gio-cho-nguoi-mac-sot-xuat-huyet?type=NEWS&id=158819
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.