Trong những ngày nắng nóng kéo dài, việc tiếp xúc với nhiệt độ cao trong thời gian dài có thể khiến cơ thể xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi, chóng mặt và đau đầu dữ dội. Đây có thể là dấu hiệu của sốc nhiệt, một tình trạng nguy hiểm xảy ra khi cơ thể mất khả năng điều hòa thân nhiệt. Đau đầu do sốc nhiệt không nên xem nhẹ vì có thể cảnh báo những rối loạn nghiêm trọng ảnh hưởng đến hệ thần kinh và các cơ quan khác.
Như nào là sốc nhiệt?
Sốc nhiệt (tên khoa học là Heatstroke, hay còn gọi là say nắng, say nóng mức độ nặng) là trạng thái tổn thương do nhiệt nghiêm trọng nhất. Đây là một cấp cứu y khoa xảy ra khi hệ thống điều hòa thân nhiệt của cơ thể hoàn toàn bị quá tải và mất kiểm soát trước áp lực nhiệt từ môi trường bên ngoài.
Bình thường, cơ thể con người duy trì nhiệt độ nội môi ổn định quanh mức 37°C nhờ vùng hạ đồi ở não bộ điều khiển các cơ chế tản nhiệt như giãn mạch ngoại biên và tiết mồ hôi. Tuy nhiên, khi tiếp xúc với nền nhiệt cao cực đoan kết hợp với độ ẩm lớn hoặc vận động thể lực quá sức, cơ thể sinh nhiệt hoặc hấp thụ nhiệt nhanh hơn khả năng tự làm mát. Kết quả là thân nhiệt cốt lõi bùng phát tăng vọt lên trên 40°C trong vòng vài phút. Trạng thái tăng thân nhiệt quá mức này gây tổn thương trực tiếp đến các tế bào, làm mất cấu trúc protein và dẫn đến suy sụp hệ thống thần kinh trung ương cùng hàng loạt cơ quan nội tạng quan trọng.
Triệu chứng của sốc nhiệt là gì?
Sốc nhiệt thường không xảy ra đột ngột mà tiến triển từ các mức độ nhẹ như chuột rút do nhiệt, kiệt sức do nhiệt rồi mới tiến triển thành sốc nhiệt thực sự. Các triệu chứng lâm sàng được chia thành nhiều nhóm dấu hiệu điển hình:
- Rối loạn hệ thần kinh trung ương: Đây là dấu hiệu bắt buộc để phân biệt sốc nhiệt với các thể bệnh nhiệt nhẹ hơn. Người bệnh sẽ xuất hiện tình trạng đau đầu dữ dội, chóng mặt, hoa mắt, mê sảng, nói ngọng, hành vi kích động, lú lẫn, mất định hướng không gian. Trong trường hợp nặng, bệnh nhân sẽ bị co giật, mất ý thức và rơi vào hôn mê sâu.
- Thân nhiệt tăng cực cao: Thân nhiệt đo tại trực tràng hoặc các vị trí lõi đạt mức bằng hoặc lớn hơn 40°C. Da của người bệnh lúc này sờ vào thấy rất nóng ran.
- Thay đổi trạng thái tiết mồ hôi: Đối với sốc nhiệt do thời tiết nắng nóng (kinh điển), da người bệnh thường có biểu hiện khô khốc, đỏ ửng và hoàn toàn không có mồ hôi do tuyến mồ hôi đã bị liệt. Đối với sốc nhiệt do vận động gắng sức, da có thể có cảm giác ẩm ướt do mồ hôi vẫn tiết ra nhưng không kịp tản nhiệt.
- Triệu chứng tiêu hóa và tim mạch: Người bệnh có cảm giác buồn nôn, nôn mửa dữ dội, đau quặn bụng. Nhịp tim đập nhanh dồn dập và mạnh (do tim phải tăng cường co bóp để đẩy máu ra ngoại biên tản nhiệt), nhịp thở nhanh và nông. Khi cơ thể bắt đầu suy sụp, huyết áp sẽ tụt dốc nhanh chóng.
Vì sao sốc nhiệt gây đau đầu?
Cơn đau đầu xuất hiện trong và sau khi bị sốc nhiệt là một trong những triệu chứng sớm và dai dẳng nhất. Về mặt sinh lý bệnh, đầu óc chúng ta trở nên đau nhức dữ dội khi bị sốc nhiệt là do sự nhạy cảm cực cao của đại não trước sự thay đổi nhiệt độ và áp lực tuần hoàn.
Khi thân nhiệt tăng cao vượt ngưỡng an toàn, dòng máu nóng di chuyển lên não bộ kích thích trực tiếp vào các thụ cảm thể thụ cảm nhiệt và các sợi thần kinh cảm giác bao quanh các mạch máu màng não. Đồng thời, trạng thái mất nước nghiêm trọng khiến thể tích máu lưu thông giảm sút, làm giảm lưu lượng oxy cung cấp cho các tế bào não. Hệ thần kinh trung ương phản ứng lại bằng cách phát ra các tín hiệu đau đớn liên tục, tạo nên cơn đau đầu dạng mạch đập, căng tức khu trú ở vùng trán, thái dương hoặc lan tỏa khắp đầu. Cơn đau đầu này là tiếng chuông cảnh báo hệ thống tế bào thần kinh đang bị tổn thương do nhiệt áp đảo.
Cách ngăn ngừa sốc nhiệt
Sốc nhiệt là một hội chứng diễn tiến nhanh nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa bằng các biện pháp sắp xếp sinh hoạt khoa học:
- Hạn chế ra đường giờ cao điểm: Tránh thực hiện các hoạt động ngoài trời, di chuyển bằng xe máy trong khung giờ nắng gắt nhất từ 10 giờ sáng đến 16 giờ chiều. Nếu bắt buộc phải làm việc ngoài trời, hãy sắp xếp các khoảng nghỉ ngắn khoảng 10 – 15 phút ở nơi râm mát sau mỗi 45 – 60 phút làm việc liên tục.
- Chủ động bổ sung nước đúng cách: Đừng đợi đến khi cơ thể phát tín hiệu khát mới uống nước. Hãy uống nước đều đặn mỗi ngày từ 2 đến 2.5 lít. Trong những ngày nắng nóng hoặc khi phải vận động, ưu tiên bổ sung các loại nước có chứa ion điện giải, nước chanh muối, nước dừa để bù đắp lượng muối khoáng mất đi qua mồ hôi. Tránh xa các loại thức uống có cồn (rượu, bia) hoặc nước ngọt chứa quá nhiều đường vì chúng làm tăng tốc độ mất nước của cơ thể qua đường tiểu.
- Trang bị bảo hộ thông minh: Khi đi ngoài trời, bắt buộc phải đội mũ rộng vành, đeo kính râm bảo vệ mắt và mặc áo khoác chống nắng dày, thông thoáng. Lựa chọn trang phục rộng rãi, làm bằng chất liệu vải thấm hút mồ hôi tốt (như cotton, linen) để hỗ trợ cơ thể tản nhiệt tốt hơn.
- Thích nghi nhiệt độ từ từ: Trước khi bước từ phòng điều hòa lạnh ra ngoài trời nắng hoặc ngược lại, hãy tắt điều hòa trước hoặc đứng ở vùng đệm (như hiên nhà, sảnh hành lang) vài phút để cơ thể làm quen với sự thay đổi nhiệt độ, tránh hiện tượng sốc nhiệt co mạch đột ngột.
Nguyên nhân sốc nhiệt gây đau đầu
Để hiểu sâu hơn về cơ chế sinh bệnh, các nghiên cứu y khoa đã bóc tách hiện tượng sốc nhiệt gây đau đầu thành 5 nguyên nhân gốc rễ có mối liên hệ mật thiết với nhau:
Mất nước
Dưới trời nắng nóng, cơ thể phải kích hoạt tuyến mồ hôi hoạt động hết công suất để giải phóng nhiệt lượng qua da. Quá trình này khiến cơ thể mất đi một lượng nước và các ion điện giải (Natri, Kali, Clo) vô cùng lớn. Khi cơ thể rơi vào trạng thái mất nước, thể tích tuần hoàn trong lòng mạch bị sụt giảm, dòng máu trở nên đậm đặc hơn.
Để bảo vệ các cơ quan sinh tồn, cơ thể sẽ tự động co mạch ở một số vùng và kích hoạt cơ chế rút nước từ các mô tế bào vào lại lòng mạch. Hiện tượng các mô mô não bị mất nước bớt dịch sẽ co rút nhẹ một cách cơ học, kéo căng các màng não và các sợi dây thần kinh neo giữ xung quanh. Sự kéo căng cơ học này chính là tác nhân kích khởi cơn đau đầu rầm rộ.
Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời
Việc để đầu trần, không đội mũ nón hoặc che chắn khi đi xe máy, làm việc dưới ánh nắng mặt trời gắt khiến vùng đầu, mặt và cổ gáy phải hứng chịu trực tiếp bức xạ nhiệt và tia cực tím (UV). Ánh nắng chiếu thẳng vào vùng trán và đỉnh đầu làm tăng nhiệt độ cục bộ tại vùng hộp sọ nhanh hơn các vùng khác.
Đồng thời, ánh sáng chói chang từ mặt trời kích thích mạnh mẽ lên võng mạc mắt, truyền tín hiệu ức chế qua dây thần kinh thị giác và kích hoạt dây thần kinh tam thoa (dây thần kinh số V) – cơ quan chịu trách nhiệm cảm giác cho vùng mặt và đầu. Sự kích ứng dây thần kinh số V này tạo ra cơn đau đầu bứt rứt đi kèm cảm giác mỏi mắt, nhức hốc mắt.
Tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời gay gắt mà không đội mũ nón làm tăng nhiệt độ vùng đầu đột ngột, kích khởi cơn đau thần kinh (Nguồn: Sưu tầm)
Sốc nhiệt và kiệt sức
Sốc nhiệt và kiệt sức vì nhiệt làm sản sinh ra một lượng lớn các chất trung gian gây viêm và các gốc tự do oxy hóa trong hệ tuần hoàn. Các chất này tấn công và làm tổn thương tạm thời hàng rào máu – não (lớp màng bảo vệ ngăn cách giữa máu và mô não). Khi hàng rào này bị suy yếu, các độc tố chuyển hóa dễ dàng tác động vào nhu mô não, gây ra trạng thái phù nề nhẹ ở các tế bào thần kinh, làm tăng áp lực nội sọ nhẹ và dẫn đến cảm giác đầu đau nhức, nặng nề, ong ong rất khó chịu.
Sự giãn mạch
Khi cơ thể tìm cách tản nhiệt, hệ thần kinh giao cảm sẽ phát tín hiệu làm giãn nở tối đa các mạch máu ngoại biên và hệ thống mạch máu nông vùng đầu, mặt, cổ để tăng cường đưa dòng máu nóng ra sát bề mặt da nhằm bức xạ nhiệt ra môi trường. Sự giãn nở quá mức của các tiểu động mạch màng não làm căng giãn đột ngột các sợi thần kinh cảm giác bám trên thành mạch. Mỗi nhịp đập của tim đẩy máu qua các mạch máu đang giãn này sẽ tạo ra áp lực lớn, hình thành nên cơn đau đầu dạng mạch đập (đau giật giật theo nhịp tim) đặc trưng của hội chứng tổn thương do nhiệt.
Các hoạt động thể chất
Thực hiện các hoạt động thể chất nặng, tập luyện thể thao cường độ cao (chạy bộ, đá bóng, làm việc công trường) dưới nền nhiệt độ mùa hè làm tăng tốc độ chuyển hóa của cơ thể lên gấp nhiều lần. Cơ bắp hoạt động sinh ra lượng nhiệt nội sinh khổng lồ, kết hợp với nhiệt độ môi trường xung quanh đẩy nhanh cơ thể vào trạng thái quá tải nhiệt. Việc vận động gắng sức còn làm tăng huyết áp tâm thu tạm thời, đẩy dòng máu áp lực cao lên hệ mạch não đang bị giãn nở do nhiệt, khiến tình trạng đau đầu, chóng mặt và kiệt sức xảy ra nhanh và dữ dội hơn.
Vận động thể lực cường độ cao dưới thời tiết nắng nóng làm tăng sinh nhiệt nội sinh, đẩy nhanh tiến trình kiệt sức và đau đầu do sốc nhiệt (Nguồn: Sưu tầm)
Khi nào nên đi khám bác sĩ?
Đau đầu do tác động của nhiệt độ ở mức độ nhẹ (kiệt sức do nhiệt) có thể thuyên giảm sau khi cơ thể được làm mát và bù nước. Tuy nhiên, bạn cần lập tức đưa người bệnh đến bệnh viện hoặc các cơ sở y tế gần nhất nếu cơn đau đầu đi kèm với bất kỳ “dấu hiệu đỏ” cảnh báo nguy cơ sốc nhiệt nặng sau đây:
- Thân nhiệt đo được ở mức từ 39.5°C đến 40°C trở lên.
- Người bệnh có biểu hiện lú lẫn, hành vi bất thường, kích động, nói nhảm hoặc lơ mơ, gọi hỏi không phản ứng chính xác.
- Xuất hiện tình trạng co giật các cơ, các chi hoặc toàn thân.
- Người bệnh bị ngất xỉu, mất ý thức dù chỉ trong thời gian ngắn.
- Nôn mửa liên tục, không thể giữ được nước hay thức ăn trong dạ dày, có dấu hiệu sặc.
- Da khô ran, nóng rực và đỏ ửng nhưng hoàn toàn không có một giọt mồ hôi nào.
- Nhịp thở quá nhanh, thở dốc, hổn hển hoặc có biểu hiện khó thở, tím tái môi và đầu ngón tay.
Cách giảm triệu chứng sốc nhiệt gây đau đầu
Khi gặp một người (hoặc chính bản thân) có biểu hiện sốc nhiệt gây đau đầu ở mức độ có thể can thiệp ban đầu, hãy thực hiện ngay các bước sơ cứu và giảm triệu chứng theo đúng nguyên tắc y khoa:
- Làm mát cơ thể khẩn cấp: Đưa ngay người bệnh vào vị trí thoáng mát, có bóng râm, bật quạt gió hoặc vào phòng có điều hòa nhiệt độ ổn định. Cởi bỏ bớt quần áo bó sát, áo khoác dày, găng tay, tất chân để da được tiếp xúc với không khí thoáng.
- Chườm và lau mát đúng kỹ thuật: Dùng các chiếc khăn mềm nhúng vào nước mát hoặc nước ấm nhẹ (tuyệt đối không dùng đá lạnh hoặc nước đá buốt chườm trực tiếp vì sẽ gây co mạch ngoại biên phản xạ, giữ nhiệt lượng kẹt lại bên trong cơ thể không thoát ra được). Lau liên tục lên các vùng có mạch máu lớn chạy sát dưới da như hai bên cổ, vùng nách và vùng bẹn để đẩy nhanh tốc độ hạ nhiệt cốt lõi. Có thể đắp một chiếc khăn mát lên trán để làm dịu cảm giác đau nhức đầu.
- Bù nước và điện giải: Nếu người bệnh hoàn toàn tỉnh táo và không bị nôn mửa, hãy cho họ uống từng ngụm nhỏ nước lọc mát, nước oresol (pha đúng tỷ lệ) hoặc nước khoáng chứa điện giải. Không cho uống một lúc quá nhiều nước vì có thể gây kích ứng dạ dày dẫn đến nôn mửa.
- Lưu ý về thuốc giảm đau: Nhiều người có thói quen tự ý uống các loại thuốc giảm đau thông thường như Paracetamol hay Ibuprofen khi bị đau đầu do nắng nóng. Tuy nhiên, trong trường hợp sốc nhiệt, các loại thuốc hạ sốt giảm đau này hoàn toàn không có tác dụng làm hạ thân nhiệt do cơ chế tăng nhiệt ở đây là do vật lý môi trường chứ không phải do trung tâm hạ đồi bị kích thích bởi chất gây sốt sinh học. Hơn thế nữa, nếu cơ thể đang bị mất nước và tổn thương tế bào, việc dùng Ibuprofen hay Aspirin vô tội vạ có thể làm tăng nguy cơ tổn thương thận và kích ứng xuất huyết dạ dày. Chỉ sử dụng thuốc khi có sự hướng dẫn cụ thể từ nhân viên y tế sau khi thân nhiệt đã được kiểm soát về mức an toàn.
Thực hiện các biện pháp sơ cứu làm mát, chườm trán và bù nước điện giải giúp xoa dịu nhanh chóng cơn đau đầu do tác động của nhiệt độ (Nguồn: Sưu tầm)
Tình trạng sốc nhiệt gây đau đầu là một lời cảnh báo nghiêm túc từ cơ thể đòi hỏi sự quan tâm và xử lý khoa học. Việc chủ động phòng ngừa, trang bị kiến thức sơ cứu đúng đắn sẽ giúp chúng ta an toàn vượt qua những giai đoạn nắng nóng cực đoan của mùa hè, bảo vệ vẹn toàn sức khỏe cho bản thân và những người xung quanh.
Nguồn tham khảo:
Sở Y tế Hà Tĩnh:
https://soyte.hatinh.gov.vn/tin-tuc-su-kien/pho-bien-kien-thuc/soc-nhiet-do-nang-nong-dau-hieu-nguy-hiem-va-cach-dieu-tri.html
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.