Trong điều kiện thời tiết nắng nóng kéo dài hoặc môi trường thiếu thông thoáng, trẻ sơ sinh rất dễ bị ảnh hưởng do khả năng điều hòa thân nhiệt còn chưa hoàn thiện. Một trong những nguy cơ nghiêm trọng là sốc nhiệt (say nóng), tình trạng cấp cứu có thể gây tổn thương các cơ quan quan trọng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
Nguyên nhân làm sốc nhiệt ở trẻ sơ sinh
Trẻ sơ sinh (trẻ dưới 1 tháng tuổi) và trẻ nhỏ có tỷ lệ diện tích bề mặt cơ thể so với cân nặng lớn hơn nhiều so với người lớn, đồng nghĩa với việc trẻ hấp thụ nhiệt từ môi trường xung quanh nhanh hơn đáng kể. Đồng thời, khả năng tiết mồ hôi – cơ chế làm mát tự nhiên cốt lõi của cơ thể – ở độ tuổi này còn rất hạn chế. Tình trạng sốc nhiệt thường là hệ quả tổng hợp từ nhiều nguyên nhân và yếu tố nguy cơ sau:
- Mất nước cơ thể trẻ: Nước chiếm tới 70 – 80% trọng lượng cơ thể của trẻ sơ sinh. Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, trẻ bị mất nước âm thầm qua hơi thở và một lượng ít mồ hôi. Nếu lượng dịch này không được bù đắp kịp thời qua sữa mẹ hoặc sữa công thức, khối lượng tuần hoàn sẽ giảm sút, cơ thể không còn đủ nước để thực hiện cơ chế tản nhiệt, khiến thân nhiệt tăng vọt một cách mất kiểm soát.
- Suy dinh dưỡng: Những trẻ sơ sinh bị suy dinh dưỡng, sinh non, nhẹ cân thường có lớp mỡ dưới da rất mỏng và sức đề kháng tổng thể suy giảm. Hệ thống thần kinh trung ương – nơi chứa trung tâm điều hòa thân nhiệt – của những trẻ này hoạt động kém hiệu quả hơn, khiến trẻ dễ bị tổn thương và rơi vào sốc nhiệt ngay cả khi môi trường chưa đạt đến mức quá khắc nghiệt.
- Môi trường nắng oi bức: Đây là tác nhân kích khởi trực tiếp phổ biến nhất. Sống trong không gian phòng ốc chật hẹp, đóng kín cửa, thiếu sự lưu thông không khí, hoặc để trẻ nằm trong xe ô tô tắt máy dưới trời nắng (dù chỉ trong vài phút) đều có thể biến không gian đó thành một “lò bánh mì”. Nhiệt độ phòng tăng cao đột ngột sẽ nhanh chóng áp đảo khả năng tự làm mát của trẻ.
- Quần áo/tã chật: Tâm lý sợ trẻ bị lạnh khiến nhiều bậc cha mẹ hoặc ông bà có thói quen quấn tã thật chặt, mặc nhiều lớp áo dày, đeo bao tay, bao chân và đội mũ kín mít cho trẻ sơ sinh ngay cả trong mùa hè. Việc ủ ấm quá mức này tạo ra một lớp màng cách nhiệt, giữ toàn bộ nhiệt lượng cơ thể trẻ sinh ra ở bên trong, ngăn cản sự bức xạ nhiệt qua da và trực tiếp đẩy thân nhiệt của trẻ lên mức nguy hiểm.
- Thiếu oxy cho trẻ: Khi trẻ bị ủ bọc quá kỹ trong không gian oi bức, lượng oxy lưu thông xung quanh mũi miệng của trẻ bị suy giảm nghiêm trọng, trong khi nồng độ khí CO2 tăng lên. Tình trạng thiếu oxy máu sẽ làm suy sụp nhanh chóng các hoạt động chuyển hóa tế bào, khiến trung tâm điều hòa thân nhiệt ở não bộ bị tê liệt hoàn toàn, đẩy nhanh tiến trình sốc nhiệt biến chứng sâu.
Quấn tã quá chặt hoặc mặc quá nhiều lớp quần áo dày trong ngày nóng là nguyên nhân hàng đầu gây tích nhiệt ở trẻ sơ sinh (Nguồn: Sưu tầm)
Dấu hiệu nhận biết sốc nhiệt ở trẻ sơ sinh
Trẻ sơ sinh chưa thể lên tiếng để than phiền về cảm giác nóng bức hay mệt mỏi. Vì vậy, việc cứu sống trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào sự nhạy cảm và năng lực quan sát của người chăm sóc. Các dấu hiệu sốc nhiệt ở trẻ sơ sinh thường tiến triển rất nhanh, từ mức độ nhẹ (kiệt sức vì nhiệt) đến mức độ nặng (sốc nhiệt thực sự):
- Thân nhiệt tăng cao đột ngột: Trẻ có biểu hiện sốt cao bừng bừng, nhiệt độ đo ở hậu môn hoặc nách có thể vượt quá 39°C, thậm chí lên đến 40°C hoặc 41°C mà không đi kèm các triệu chứng nhiễm trùng thông thường như ho hay chảy mũi.
- Rối loạn hành vi và tri giác: Ban đầu, khi cơ thể bắt đầu khó chịu, trẻ sẽ quấy khóc dữ dội, bứt rứt, không chịu ngủ, đỏ gay mặt. Sau đó, khi tình trạng sốc nhiệt nặng hơn, trẻ sẽ chuyển sang trạng thái lừ đừ, ngủ gà, mệt lả, li bì, bú kém hoặc bỏ bú hoàn toàn. Trường hợp nguy kịch, trẻ có thể bị co giật các chi, trợn mắt hoặc rơi vào hôn mê, thở nấc.
- Biểu hiện tổn thương mô và da: Mặc dù người trẻ rất nóng nhưng sờ vào da lại có cảm giác khô khốc, nóng ran và đỏ ửng (hoặc tái nhợt, nổi vân tím trong trường hợp sốc nặng), hoàn toàn không có mồ hôi.
- Dấu hiệu mất nước nghiêm trọng: Môi của trẻ khô khốc, nứt nẻ, lưỡi khô, mắt trũng sâu, khi khóc không ra nước mắt. Phần thóp trước trên đầu của trẻ có biểu hiện lõm xuống rõ rệt so với bình thường. Tã của trẻ rất lâu không ướt (trẻ không đi tiểu trong vòng 6 tiếng hoặc nước tiểu có màu vàng sậm, mùi nồng).
- Rối loạn nhịp thở và tim mạch: Trẻ có nhịp thở rất nhanh, thở nông, ngực phập phồng mạnh hoặc có các cơn ngừng thở ngắn. Nhịp tim đập nhanh dồn dập, mạch quay ở cổ tay bắt rất nhẹ và khó.
Cách phòng ngừa hiện tượng sốc nhiệt ở trẻ sơ sinh
Sốc nhiệt là một hội chứng có thể phòng ngừa hiệu quả nếu cha mẹ có những kiến thức khoa học đúng đắn trong việc tổ chức môi trường sống và chăm sóc trẻ sơ sinh vào mùa nóng:
- Tối ưu hóa môi trường sống: Phòng ngủ của trẻ sơ sinh cần đảm bảo sạch sẽ, thoáng mát, có sự lưu thông không khí tốt. Vào mùa hè, hoàn toàn có thể sử dụng quạt gió (cho quạt quay vòng, không thổi thẳng vào người trẻ) hoặc máy điều hòa nhiệt độ. Nhiệt độ phòng lý tưởng nhất cho trẻ sơ sinh là dao động từ 24°C đến 26°C. Tránh để luồng gió lạnh từ điều hòa thổi trực tiếp vào khu vực giường nằm của bé.
- Trang phục thông thoáng, khoa học: Hãy bỏ tư duy luôn phải “ủ ấm” trẻ sơ sinh. Quy tắc chuẩn là: Mặc cho trẻ số lớp áo tương đương với người lớn trong cùng một môi trường nhiệt độ, hoặc chỉ cần thêm tối đa 1 lớp áo cotton mỏng, co giãn, thấm hút mồ hôi tốt. Khi nhiệt độ phòng đã đạt mức chuẩn, hãy cởi bớt bao tay, bao chân và mũ để cơ thể trẻ dễ dàng giải phóng nhiệt lượng qua các đầu chi.
- Đảm bảo nguồn cung cấp dịch đầy đủ: Đối với trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi, sữa mẹ hoàn toàn là nguồn cung cấp nước và dinh dưỡng hoàn hảo nhất. Trong những ngày nắng nóng, hãy chủ động tăng tần suất cho trẻ bú mẹ (bú theo nhu cầu, mỗi 1.5 – 2 tiếng/lần) để bù đắp lượng nước mất đi. Nếu trẻ dùng sữa công thức, hãy pha sữa đúng chuẩn tỷ lệ của nhà sản xuất, không pha quá đặc vì sẽ làm gia tăng áp lực lọc của thận và gây mất nước tế bào.
- An toàn tuyệt đối khi di chuyển: Không bao giờ, dưới bất kỳ tình huống nào, được để trẻ sơ sinh một mình trong xe ô tô đóng kín cửa, ngay cả khi xe đang đỗ dưới bóng râm hoặc chỉ rời xe trong vài phút. Nhiệt độ bên trong xe có thể tăng thêm 10 – 20°C chỉ trong vòng 10 phút, biến chiếc xe thành một cái bẫy nhiệt chết người. Khi đưa trẻ ra ngoài bằng xe đẩy, không dùng các loại khăn dày hay chăn phủ kín xe vì sẽ làm chặn dòng không khí, gây tích nhiệt và thiếu oxy bên trong lòng xe.
Giữ cho phòng ngủ của bé luôn thông thoáng, duy trì nhiệt độ điều hòa ở mức 24 – 26°C giúp ngăn ngừa nguy cơ quá tải nhiệt (Nguồn: Sưu tầm)
Những câu hỏi thường gặp sốc nhiệt ở trẻ sơ sinh
Sốc nhiệt là gì?
Sốc nhiệt (Heatstroke) là thể bệnh nghiêm trọng nhất trong các tổn thương do nhiệt gây ra. Đây là tình trạng cấp cứu xảy ra khi thân nhiệt cơ thể tăng cao vượt quá 40°C, đi kèm với các rối loạn trầm trọng của hệ thần kinh trung ương và suy chức năng của các cơ quan. Đối với trẻ sơ sinh, hiện tượng này xảy ra khi lượng nhiệt hấp thụ từ môi trường ngoài và nhiệt do chuyển hóa nội sinh sinh ra vượt quá xa khả năng thải nhiệt của cơ thể, làm sụp đổ hoàn toàn hệ thống cân bằng nội môi.
Sốc nhiệt từ lạnh sang nóng?
Hiện tượng sốc nhiệt do chuyển đổi môi trường từ lạnh sang nóng đột ngột (thường gặp khi đưa trẻ từ phòng điều hòa rét sâu khoảng 18 – 20°C ra thẳng không gian ngoài trời nắng gắt 38 – 40°C) cũng là một mối nguy hại lớn. Sự thay đổi nhiệt độ môi trường quá đột ngột khiến hệ thống mạch máu của trẻ sơ sinh không kịp điều chỉnh để thích ứng (co thắt hoặc giãn nở quá nhanh), gây ra những rối loạn tạm thời về huyết áp, nhịp thở, khiến trẻ bị choáng, bứt rứt, quấy khóc, lờ đừ hoặc dễ mắc các bệnh lý đường hô hấp cấp tính. Để phòng tránh, trước khi đưa trẻ ra ngoài phòng điều hòa, hãy tắt máy lạnh trước 15 – 30 phút, mở cửa phòng để không khí hòa loãng và cơ thể trẻ có thời gian thích nghi từ từ với nhiệt độ môi trường xung quanh.
Cách xử lý khi bị sốc nhiệt nóng?
Khi phát hiện trẻ sơ sinh có các dấu hiệu nghi ngờ bị say nóng hoặc sốc nhiệt, người chăm sóc cần phải lập tức tiến hành các bước sơ cứu khẩn cấp y khoa tại chỗ theo quy trình sau:
- Cách ly nguồn nhiệt ngay lập tức: Nhanh chóng bế trẻ ra khỏi vùng nắng nóng, phòng bí khí, đưa trẻ vào một không gian mát mẻ, có bóng râm, thoáng gió hoặc phòng có điều hòa mát.
- Cởi bỏ trang phục: Cởi bỏ toàn bộ chăn quấn, tã lót chặt, quần áo dày trên người trẻ để tạo không gian cho da tiếp xúc trực tiếp với không khí, thúc đẩy quá trình tản nhiệt tự nhiên.
- Hạ nhiệt độ cơ thể cơ học: Dùng một chiếc khăn bông mềm nhúng vào nước ấm nhẹ (tuyệt đối không dùng nước đá lạnh hay cồn) lau liên tục lên khắp cơ thể trẻ, đặc biệt chú ý lau nhiều ở các vùng có mạch máu lớn đi qua như nách, bẹn, hai bên cổ và lòng bàn tay, bàn chân. Việc lau bằng nước ấm giúp mạch máu dưới da giãn nở, tạo điều kiện cho nhiệt lượng thoát ra ngoài và bốc hơi. Không đắp khăn ướt lên đầu trẻ quá lâu vì có thể gây co mạch não nguy hiểm.
- Bù dịch nếu trẻ còn tỉnh táo: Nếu trẻ còn tỉnh, phản xạ nuốt tốt, hãy cho trẻ bú mẹ từng ngụm nhỏ, liên tục. Tuyệt đối không cố đổ sữa hay nước vào miệng nếu trẻ đang trong trạng thái lờ đừ, li bì, hôn mê hoặc đang co giật vì sẽ gây sặc vào đường thở, dẫn đến ngạt thở tử vong.
- Gọi cấp cứu khẩn cấp: Song song với quá trình làm mát, hãy lập tức gọi xe cấp cứu 115 hoặc chủ động dùng phương tiện nhanh nhất đưa trẻ đến bệnh viện gần nhất. Trong suốt quá trình di chuyển, vẫn phải tiếp tục lau mát để duy trì hạ thân nhiệt cho trẻ.
Quy trình sơ cứu lau mát bằng nước ấm tại các vùng nách, bẹn giúp hạ thân nhiệt cho trẻ sơ sinh một cách an toàn (Nguồn: Sưu tầm)
Trẻ sơ sinh giống như một mầm cây non nớt, mọi sự thay đổi dù là nhỏ nhất của thời tiết và môi trường xung quanh đều tác động trực tiếp đến sinh mạng của trẻ. Việc trang bị đầy đủ kiến thức khoa học về hội chứng sốc nhiệt sẽ giúp các bậc cha mẹ luôn chủ động, bình tĩnh để bảo vệ con yêu đi qua những ngày hè oi ả một cách bình an và khỏe mạnh nhất.
Nguồn tham khảo:
Sở Y tế TP.HCM:
https://tytphuonglinhtrung.medinet.gov.vn/chuyen-muc/nuoi-duong-tre-so-sinh-bi-ha-than-nhiet-cmobile11026-221450.aspx
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.