Liệt dây thanh quản đặc trưng bởi tình trạng mất khả năng vận động cơ nội thanh quản do tổn thương thần kinh hồi thanh quản hoặc thần kinh lang thang. Quản trị y khoa tập trung vào giám sát độ khép thanh môn và ngăn ngừa biến cố hít sặc vào đường hô hấp dưới. Việc xác định định khu tổn thương là cơ sở thực chứng để thiết lập phác đồ chỉnh hình thanh quản và bảo tồn chức năng phát âm.
Nguyên nhân gây ra liệt dây thanh quản
Dây thanh quản được điều khiển bởi dây thần kinh quặt ngược thanh quản, một nhánh của dây thần kinh phế vị. Bất kỳ sự tổn thương nào dọc theo đường đi của dây thần kinh này đều có thể dẫn đến liệt.
- Chấn thương trong phẫu thuật: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, thường xảy ra sau các cuộc phẫu thuật vùng cổ hoặc ngực như phẫu thuật tuyến giáp, phẫu thuật cột sống cổ, thực quản hoặc phẫu thuật tim mạch. Trong quá trình thao tác, dây thần kinh quặt ngược có thể bị chèn ép, kéo căng hoặc vô tình bị cắt đứt.
- Khối u ác tính: Các khối u tại tuyến giáp, phổi, thực quản hoặc các hạch bạch huyết ở vùng cổ và trung thất khi phát triển lớn sẽ xâm lấn hoặc đè ép trực tiếp vào dây thần kinh điều khiển thanh quản.
- Nhiễm trùng virus: Một số loại virus như Herpes simplex, Epstein-Barr hoặc các loại virus gây ra bệnh cúm có thể tấn công vào hệ thần kinh, gây viêm dây thần kinh thanh quản và dẫn đến liệt đột ngột.
- Chấn thương vùng cổ hoặc ngực: Các tai nạn va đập mạnh làm tổn thương cấu trúc hộp thanh âm hoặc tác động trực tiếp vào dây thần kinh cũng là tác nhân gây bệnh đáng lưu ý.
- Các bệnh lý thần kinh: Những căn bệnh như xơ cứng rải rác, bệnh Parkinson hoặc sau khi bị đột quỵ có thể làm suy yếu các tín hiệu truyền dẫn từ não bộ đến cơ thanh quản.
Triệu chứng cảnh báo liệt dây thanh quản
Triệu chứng của liệt dây thanh quản phụ thuộc vào việc người bệnh bị liệt một bên hay cả hai bên dây thanh.
- Thay đổi giọng nói: Giọng nói trở nên khàn đặc, yếu ớt, nghe có tiếng hơi thở lẫn vào hoặc mất giọng hoàn toàn. Người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi sau khi nói vài câu vì phải gắng sức để tạo ra âm thanh.
- Khó thở và hụt hơi: Khi dây thanh bị liệt ở tư thế đóng, đường thở bị thu hẹp khiến người bệnh cảm thấy khó khăn khi hít vào, đặc biệt là khi vận động mạnh. Nếu liệt cả hai bên, tình trạng khó thở có thể trở nên cấp bách, cần được cấp cứu ngay.
- Rối loạn nuốt (Nuốt sặc): Do dây thanh không thể đóng kín khi nuốt, thức ăn hoặc chất lỏng dễ dàng đi lạc vào đường hô hấp, gây ra những cơn ho sặc sụa, tím tái và tăng nguy cơ viêm phổi do hít phải.
- Mất phản xạ ho hiệu quả: Người bệnh khó có thể tạo ra lực ho đủ mạnh để đẩy đờm dãi hoặc dị vật ra khỏi cổ họng, dẫn đến cảm giác vướng víu thường xuyên.
Liệt dây thanh quản khiến người bệnh gặp nhiều trở ngại trong giao tiếp và ăn uống hằng ngày (Nguồn: Sưu tầm)
Các phương pháp điều trị liệt dây thanh quản hiệu quả
Tùy thuộc vào nguyên nhân, mức độ liệt và thời gian mắc bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp điều trị phù hợp nhất để phục hồi chức năng phát âm và hô hấp.
Trị liệu giọng nói
Trị liệu giọng nói thường là bước can thiệp đầu tiên cho các trường hợp liệt một bên dây thanh quản hoặc liệt do viêm nhiễm virus nhẹ.
- Mục tiêu của trị liệu: Giúp người bệnh học cách sử dụng các cơ xung quanh hộp thanh âm hiệu quả hơn, ngăn ngừa sự căng thẳng cơ bắp không cần thiết khi nói và cải thiện khả năng đóng kín của khe thanh môn.
- Các bài tập chuyên sâu: Chuyên gia ngôn ngữ sẽ hướng dẫn bệnh nhân các bài tập thở bụng, tập phát âm các âm tiết đặc biệt để tăng sức mạnh cho dây thanh còn lại, giúp nó di chuyển qua đường giữa để tiếp xúc với dây thanh bị liệt.
- Hiệu quả: Phương pháp này giúp phục hồi giọng nói một cách tự nhiên mà không cần can thiệp dao kéo, đồng thời bảo vệ đường thở tốt hơn trong quá trình ăn uống.
Phẫu thuật
Khi trị liệu giọng nói không mang lại kết quả sau 6 – 12 tháng, hoặc trong các trường hợp liệt nặng, phẫu thuật sẽ được cân nhắc.
- Tiêm làm đầy dây thanh: Bác sĩ sẽ tiêm các chất như mỡ tự thân, collagen hoặc các hợp chất tổng hợp vào dây thanh bị liệt để làm nó dày lên và đưa nó về gần đường giữa. Điều này giúp dây thanh bên lành dễ dàng tiếp xúc khi phát âm.
- Phẫu thuật đẩy dây thanh về đường giữa (Thyroplasty): Đây là phương pháp sử dụng một mảnh ghép (thường là silicone hoặc Gore-Tex) đặt vào cửa sổ mở ở sụn thanh quản để đẩy dây thanh bị liệt vào vị trí trung tâm.
- Phẫu thuật nối thần kinh: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể lấy một đoạn dây thần kinh khác ở vùng cổ để nối vào dây thần kinh thanh quản bị hỏng, nhằm duy trì khối lượng cơ và ngăn ngừa teo cơ dây thanh theo thời gian.
- Mở khí quản: Phương pháp này chỉ áp dụng cho trường hợp liệt hai bên dây thanh gây khó thở trầm trọng đe dọa tính mạng, tạo một đường thở trực tiếp từ cổ vào khí quản.
Việc thăm khám nội soi thanh quản giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí và mức độ liệt (Nguồn: Sưu tầm)
Xoa bóp, bấm huyệt, châm cứu
Y học cổ truyền đóng vai trò hỗ trợ đắc lực trong việc trị liệt dây thanh quản, đặc biệt là các trường hợp liệt do nhiễm lạnh hoặc viêm nhiễm.
- Châm cứu: Việc châm vào các huyệt đạo như Liêm tuyền, Nhân nghênh, Hợp cốc… giúp kích thích lưu thông khí huyết, giải tỏa sự chèn ép thần kinh và thúc đẩy quá trình hồi phục các sợi thần kinh quặt ngược.
- Xoa bóp vùng cổ: Các thao tác xoa bóp nhẹ nhàng giúp làm mềm các cơ vùng cổ bị căng cứng do người bệnh phải gắng sức nói, tăng cường dinh dưỡng đến nuôi dưỡng vùng thanh quản.
- Bấm huyệt: Giúp điều hòa chức năng của tạng phủ, nâng cao sức đề kháng và hỗ trợ cải thiện tình trạng khàn tiếng từ bên trong.
Cách chăm sóc và hỗ trợ người bị liệt dây thanh quản
Chế độ chăm sóc tại nhà đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đường thở và hỗ trợ quá trình trị liệt dây thanh quản diễn ra suôn sẻ hơn.
- Thay đổi thói quen ăn uống: Để tránh nuốt sặc, người bệnh nên ăn thức ăn mềm, đặc hoặc có độ kết dính cao như thạch, súp đặc. Khi nuốt, nên cúi nhẹ cằm về phía ngực để giúp nắp thanh quản đóng kín hơn. Chia nhỏ bữa ăn và ăn chậm, nhai kỹ để giảm áp lực cho vùng họng.
- Vệ sinh giọng nói: Tuyệt đối không nên la hét, cố nói quá to hoặc nói quá nhiều khi đang trong giai đoạn điều trị. Nếu cảm thấy mệt, hãy sử dụng các phương tiện hỗ trợ giao tiếp khác như viết hoặc dùng ứng dụng chuyển văn bản thành giọng nói.
- Môi trường sống sạch sẽ: Giữ độ ẩm không khí trong phòng ở mức vừa phải để tránh làm khô niêm mạc dây thanh. Tránh xa khói thuốc lá, bụi bẩn và các chất kích thích có hại cho hệ hô hấp.
- Uống đủ nước: Nước giúp giữ cho lớp chất nhầy bao quanh dây thanh luôn mỏng và mịn, tạo điều kiện thuận lợi cho việc rung động và phát âm.
- Tập luyện hô hấp: Các bài tập hít thở sâu hằng ngày giúp duy trì dung tích phổi, đảm bảo luồng hơi đủ mạnh để hỗ trợ cho việc phục hồi giọng nói sau này.
Người bệnh cần kiên trì thực hiện các bài tập luyện giọng và có chế độ nghỉ ngơi hợp lý (Nguồn: Sưu tầm)
Quản trị liệt dây thanh yêu cầu phối hợp giữa trị liệu phát âm và phẫu thuật chỉnh hình nhằm tối ưu hóa độ đóng kín thanh môn. Quản trị y khoa tập trung vào giám sát biến số hít sặc và phục hồi dẫn truyền thần kinh hồi thanh quản. Việc tuân thủ lộ trình can thiệp cấu trúc là cơ sở thực chứng để ổn định áp lực dưới thanh môn và bảo tồn chức năng hô hấp hệ thống.