Khi thời tiết giao mùa hoặc nhiệt độ thay đổi đột ngột, cảm lạnh trở thành một trong những vấn đề sức khỏe phổ biến nhất ở cả người lớn và trẻ em. Dù là bệnh lành tính và có thể tự khỏi, cảm lạnh vẫn gây ra không ít phiền toái cho cuộc sống và công việc hàng ngày. Việc hiểu rõ bản chất, nguyên nhân, cách phân biệt với các bệnh hô hấp khác cũng như phương pháp chăm sóc đúng cách sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.
Cảm lạnh là gì?
Cảm lạnh (tên tiếng Anh là Common Cold) là tình trạng nhiễm trùng cấp tính đường hô hấp trên, xảy ra ở các cơ quan như mũi, họng, xoang và thanh quản. Đây là căn bệnh truyền nhiễm rất phổ biến, có thể xuất hiện quanh năm nhưng mật độ cao nhất thường rơi vào mùa đông hoặc khi thời tiết chuyển mùa.
Thông thường, một người trưởng thành có thể bị cảm lạnh từ 2 – 3 lần mỗi năm, trong khi trẻ em (đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi với hệ miễn dịch chưa hoàn thiện) có thể mắc từ 6 – 10 lần/năm. Bệnh có đặc tính tự giới hạn, nghĩa là các triệu chứng sẽ tiến triển và tự suy giảm rồi biến mất hoàn toàn sau khoảng 7 – 10 ngày nếu cơ thể có sức đề kháng tốt và được chăm sóc đúng cách.
Nguyên nhân gây cảm lạnh
Trái với quan niệm sai lầm của nhiều người cho rằng đi dưới mưa hoặc tiếp xúc với gió lạnh là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh, cảm lạnh thực chất là do virus gây ra. Không khí lạnh hay độ ẩm cao chỉ là những điều kiện thuận lợi khiến hệ miễn dịch của cơ thể suy yếu, tạo cơ hội cho virus tấn công.
Y học đã tìm ra hơn 200 chủng virus khác nhau có khả năng gây ra hội chứng cảm lạnh, trong đó bao gồm:
- Rhinovirus: Đây là “thủ phạm” phổ biến nhất, chiếm từ 30% đến 50% tổng số các ca bệnh. Loại virus này phát triển mạnh mẽ nhất trong môi trường nhiệt độ từ 33°C – 35°C (nhiệt độ bên trong mũi người).
- Coronavirus (các chủng thông thường): Gây ra khoảng 10% – 15% số ca cảm lạnh thông thường (không liên quan đến các chủng gây hội chứng hô hấp nặng như SARS-CoV-2).
- Respiratory Syncytial Virus (RSV) và Parainfluenza: Thường gây cảm lạnh ở người lớn nhưng có thể dẫn đến nhiễm trùng đường hô hấp dưới nghiêm trọng hơn ở trẻ nhỏ.
Con đường lây truyền của virus cảm lạnh:
- Lây truyền trực tiếp: Khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, hàng triệu giọt bắn nhỏ chứa virus sẽ phát tán vào không khí. Người lành hít phải các giọt bắn này sẽ bị nhiễm bệnh.
- Lây truyền gián tiếp: Virus có thể tồn tại nhiều giờ trên các bề mặt như tay nắm cửa, mặt bàn, điện thoại, đồ chơi trẻ em. Khi người lành chạm tay vào các bề mặt này, sau đó vô tình đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng, virus sẽ xâm nhập vào niêm mạc đường hô hấp.
Triệu chứng cảm lạnh thường gặp
Các biểu hiện của cảm lạnh thường bắt đầu xuất hiện từ 1 đến 3 ngày sau khi cơ thể tiếp xúc với virus. Các triệu chứng không rầm rộ ngay lập tức mà tiến triển từ từ, đỉnh điểm là vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 5 của bệnh.
Nghẹt mũi, chảy nước mũi và mệt mỏi là những biểu hiện đặc trưng khi bị virus tấn công (Nguồn: Sưu tầm)
Các dấu hiệu điển hình bao gồm:
- Tại mũi: Bệnh nhân ban đầu cảm thấy thô ráp, ngứa ngáy trong mũi, sau đó xuất hiện hắt hơi liên tục, sổ mũi (nước mũi trong suốt). Sau vài ngày, dịch mũi có thể trở nên đặc hơn, có màu trắng bục, vàng hoặc xanh nhạt – đây là hiện tượng bình thường khi các tế bào miễn dịch thực bào vi sinh vật, không nhất thiết là dấu hiệu của nhiễm khuẩn. Hiện tượng nghẹt mũi một bên hoặc cả hai bên gây khó thở, đặc biệt là khi nằm.
- Tại họng: Khô họng, rát họng, đau họng khi nuốt thức ăn hoặc uống nước. Cơn ho có thể xuất hiện ngay sau đó, thường là ho khan hoặc ho có đờm trong do dịch mũi chảy xuống thành sau họng (hội chứng chảy dịch mũi sau).
- Triệu chứng toàn thân: Người bệnh cảm thấy mệt mỏi, uể oải, đau nhức cơ bắp nhẹ, đau đầu hoặc có cảm giác ớn lạnh dọc sống lưng.
- Thân nhiệt: Ở người lớn, cảm lạnh hiếm khi gây sốt cao, chủ yếu là sốt nhẹ (dưới 38.5°C) hoặc không sốt. Tuy nhiên, ở trẻ em, phản ứng sốt có thể rõ ràng hơn, kèm theo tình trạng quấy khóc, biếng ăn.
Phân biệt cảm lạnh và cảm cúm
Rất nhiều người thường đánh đồng cảm lạnh và cảm cúm (Influenza) là một vì chúng đều gây ra các tổn thương ở đường hô hấp. Việc nhầm lẫn này có thể dẫn đến chủ quan trong điều trị, bởi cảm cúm do virus cúm (thường là chủng A hoặc B) gây ra có mức độ nguy hiểm cao hơn nhiều và dễ dẫn đến đại dịch.
Cảm lạnh thông thường
- Tác nhân gây bệnh: Chủ yếu do Rhinovirus, Coronavirus thông thường và một số virus hô hấp khác.
- Tốc độ khởi phát: Triệu chứng xuất hiện từ từ và tăng dần qua các ngày.
- Sốt: Hiếm gặp ở người lớn, nếu có thường chỉ sốt nhẹ.
- Đau đầu, đau cơ: Có thể xuất hiện nhưng ở mức độ nhẹ.
- Mệt mỏi: Thường nhẹ, người bệnh vẫn có thể thực hiện các hoạt động hằng ngày.
- Hắt hơi, sổ mũi: Là triệu chứng điển hình và xuất hiện sớm.
- Biến chứng: Ít gặp, chủ yếu là viêm xoang hoặc viêm tai giữa.
Cảm cúm (Flu)
- Tác nhân gây bệnh: Virus cúm mùa (Influenza A, B hoặc C).
- Tốc độ khởi phát: Xuất hiện đột ngột, triệu chứng bùng phát nhanh chỉ trong vài giờ.
- Sốt: Sốt cao liên tục từ 38,5°C đến 40°C, kéo dài khoảng 3 – 4 ngày.
- Đau đầu, đau cơ: Đau đầu dữ dội, đau nhức toàn thân và mỏi cơ rõ rệt.
- Mệt mỏi: Kiệt sức nặng, có thể kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần.
- Hắt hơi, sổ mũi: Có thể gặp nhưng không phải triệu chứng nổi bật.
- Biến chứng: Có nguy cơ dẫn đến viêm phổi, viêm cơ tim, suy hô hấp cấp và các biến chứng nghiêm trọng khác.
Các biến chứng xấu của cảm lạnh
Mặc dù phần lớn các ca cảm lạnh đều tự thuyên giảm, tuy nhiên trong điều kiện cơ thể người bệnh bị suy kiệt kéo dài, hoặc ở những đối tượng có nguy cơ cao (trẻ sơ sinh, người già, người mắc bệnh nền mãn tính), virus cảm lạnh có thể mở đường cho các biến chứng nhiễm trùng thứ phát:
- Viêm tai giữa cấp tính: Thường gặp nhất ở trẻ em. Virus hoặc vi khuẩn theo ống Eustache (vòi nhĩ) đi từ họng lên tai giữa, gây tích tụ dịch mủ, dẫn đến đau tai dữ dội, chảy dịch và sốt cao trở lại.
- Viêm xoang cấp tính: Khi niêm mạc mũi bị sưng nề do cảm lạnh, các lỗ thông xoang bị bít tắc, dịch nhầy ứ đọng tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, gây đau nhức vùng trán, gò má và chảy nước mũi đặc, có mùi hôi.
- Kích phát cơn hen suyễn cấp: Đối với những người có tiền sử bị hen phế quản hoặc viêm phế quản co thắt, việc nhiễm virus cảm lạnh là yếu tố kích ứng hàng đầu khiến đường thở bị viêm thắt nghiêm trọng, gây ra các cơn khò khè, khó thở cấp tính, cần phải can thiệp y tế ngay lập tức.
- Các nhiễm trùng hô hấp dưới: Virus lan xuống sâu hơn gây viêm phế quản cấp hoặc viêm phổi. Dấu hiệu nhận biết là người bệnh ho khạc đờm đặc, đau tức ngực khi ho, thở nhanh, thở dốc và sốt cao trở lại sau khi các triệu chứng cảm tưởng chừng như đã đỡ.
Cách điều trị và chăm sóc cảm lạnh tại nhà
Hiện nay, y học chưa có thuốc điều trị đặc hiệu để tiêu diệt virus gây cảm lạnh. Việc sử dụng thuốc kháng sinh trong trường hợp này hoàn toàn không có tác dụng vì kháng sinh chỉ tiêu diệt được vi khuẩn, không có hiệu lực với virus, thậm chí việc lạm dụng còn gây loạn khuẩn đường ruột và tăng nguy cơ kháng thuốc.
Mục tiêu cốt lõi của việc điều trị cảm lạnh là giảm nhẹ triệu chứng kết hợp với chăm sóc nâng đỡ để cơ thể tự sản sinh kháng thể loại bỏ virus.
Sử dụng nước muối sinh lý để vệ sinh mũi họng hằng ngày giúp thông thoáng đường thở (Nguồn: Sưu tầm)
Các biện pháp hỗ trợ và chăm sóc:
- Nghỉ ngơi tuyệt đối: Giảm bớt khối lượng công việc, ngủ đủ giấc (7 – 8 tiếng/ngày) giúp cơ thể tập trung năng lượng cho hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả.
- Uống nhiều nước ấm: Bổ sung nước lọc ấm, nước chanh mật ong, nước gừng hoặc nước súp. Nước ấm giúp làm loãng dịch đờm, làm dịu niêm mạc họng bị khô rát và bù lại lượng dịch mất đi do sổ mũi hoặc vã mồ hôi.
- Vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý (NaCl 0.9%): Nhỏ mũi hoặc xịt mũi bằng nước muối sinh lý giúp làm mềm dịch nhầy, rửa trôi bớt virus và các yếu tố dị nguyên, từ đó làm giảm nghẹt mũi rõ rệt. Súc miệng bằng nước muối ấm 2 – 3 lần mỗi ngày giúp làm giảm viêm họng và sát khuẩn vùng hầu họng.
- Tạo độ ẩm cho môi trường sống: Sử dụng máy phun sương tạo ẩm trong phòng ngủ, đặc biệt là khi bật điều hòa, để giữ cho niêm mạc đường hô hấp không bị khô rát.
- Xông hơi: Sử dụng một bát nước nóng xông các loại lá thảo dược tự nhiên (như sả, chanh, bạc hà, tía tô) giúp hơi ấm len lỏi vào các hốc xoang, làm giãn mạch và thông mũi rất nhanh chóng.
Sử dụng thuốc giảm triệu chứng (khi có chỉ định hoặc tư vấn y khoa):
- Thuốc hạ sốt, giảm đau: Sử dụng Paracetamol (Acetaminophen) hoặc Ibuprofen khi người bệnh bị đau đầu, đau mỏi cơ hoặc sốt trên 38.5°C. Tuyệt đối không tự ý dùng Aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên vì có thể gây ra hội chứng Reye (một biến chứng não – gan cực kỳ nguy hiểm).
- Thuốc xịt hoặc nhỏ mũi co mạch (như Oxymetazoline, Xylometazoline): Giúp giảm sưng nề niêm mạc mũi, trị nghẹt mũi rất tốt. Tuy nhiên, chỉ sử dụng tối đa từ 3 – 5 ngày. Nếu lạm dụng kéo dài sẽ gây ra hiện tượng “bật lại” (viêm mũi do thuốc), khiến tình trạng nghẹt mũi trở nên trầm trọng hơn và rất khó điều trị.
- Thuốc giảm ho, long đờm: Chỉ sử dụng khi cơn ho quá dữ dội làm người bệnh mất ngủ hoặc đau tức ngực. Ưu tiên các loại siro ho có nguồn gốc từ thảo dược an toàn.
Cách phòng ngừa cảm lạnh
Vì virus cảm lạnh có khả năng lây lan rất nhanh và có hàng trăm chủng khác nhau nên chúng ta không thể tạo ra một loại vắc-xin phòng ngừa chung cho tất cả các chủng cảm lạnh. Cách phòng bệnh hiệu quả nhất là cắt đứt con đường lây truyền và nâng cao sức đề kháng từ bên trong:
Duy trì thói quen rửa tay bằng xà phòng là biện pháp đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả để ngăn chặn virus (Nguồn: Sưu tầm)
- Rửa tay thường xuyên: Hãy rửa tay bằng xà phòng và nước sạch trong ít nhất 20 giây sau khi đi từ nơi công cộng về, sau khi đi vệ sinh, trước khi chuẩn bị thức ăn hoặc sau khi tiếp xúc với người bệnh. Nếu không có nước sạch, có thể sử dụng dung dịch sát khuẩn tay nhanh chứa cồn tối thiểu 60%.
- Tránh đưa tay lên mặt: Hạn chế tối đa việc chạm tay chưa rửa sạch vào các vùng nhạy cảm như mắt, mũi và miệng, vì đây là những “cửa ngõ” chính để virus xâm nhập cơ thể.
- Giữ khoảng cách an toàn: Hạn chế tiếp xúc gần (ôm, hôn, bắt tay, dùng chung đồ dùng cá nhân) với những người đang có biểu hiện ho, hắt hơi, sổ mũi. Khi bản thân bị bệnh, hãy đeo khẩu trang và chủ động giữ khoảng cách để bảo vệ mọi người xung quanh.
- Giữ ấm cơ thể: Chú ý giữ ấm vùng cổ, ngực, lòng bàn tay và lòng bàn chân khi thời tiết chuyển lạnh hoặc khi ra ngoài vào ban đêm, sáng sớm.
- Vệ sinh không gian sống: Thường xuyên lau chùi, khử khuẩn các bề mặt có tần suất tiếp xúc cao như tay nắm cửa, bàn phím máy tính, điện thoại, công tắc đèn bằng cồn hoặc dung dịch sát khuẩn. Giữ nhà cửa thông thoáng, sạch sẽ.
- Xây dựng lối sống lành mạnh:
- Tăng cường tập luyện thể dục thể thao đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày để kích thích hệ tuần hoàn và củng cố hệ miễn dịch.
- Xây dựng chế độ ăn uống khoa học, bổ sung đầy đủ các vitamin và khoáng chất từ rau xanh, trái cây tươi (đặc biệt là các loại quả giàu Vitamin C như cam, bưởi, kiwi).
- Tránh căng thẳng (stress) kéo dài và hạn chế thức khuya vì điều này làm suy yếu nghiêm trọng khả năng phòng thủ tự nhiên của cơ thể.
Cảm lạnh dù là một bệnh lý thông thường nhưng nếu chủ quan và xử trí sai cách, bệnh vẫn có thể dẫn tới những biến chứng tai hại cho sức khỏe. Hy vọng bài viết đã cung cấp cho bạn những kiến thức hữu ích để chăm sóc bản thân đúng cách khi bị cảm, cũng như chủ động phòng ngừa virus hiệu quả cho cả gia đình.
Nguồn tham khảo:
CDC
https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html
Medline Plus
https://medlineplus.gov/commoncold.html