Cảm mạo phong hàn là tình trạng thường gặp khi cơ thể bị ảnh hưởng bởi thời tiết lạnh, gió hoặc môi trường ẩm ướt, gây ra các triệu chứng như hắt hơi, sổ mũi, đau đầu và mệt mỏi. Mặc dù đa số trường hợp có thể tự hồi phục, việc chăm sóc đúng cách sẽ giúp giảm triệu chứng và rút ngắn thời gian mắc bệnh.
Cảm mạo phong hàn do đâu?
Cảm mạo phong hàn không tự nhiên khởi phát mà là hệ quả của một quá trình tương tác bất lợi giữa môi trường bên ngoài và trạng thái sinh học bên trong cơ thể con người. Cụ thể, Đông y lý giải bệnh xuất hiện do hai nhóm nguyên nhân cốt lõi sau:
Yếu tố bên trong cơ thể
Yếu tố bên trong chính là “Chính khí” (hay nói cách khác dưới góc độ y học hiện đại là hệ thống miễn dịch, sức đề kháng nội sinh) của cơ thể bị suy yếu. Khi bạn rơi vào trạng thái mệt mỏi kinh niên, căng thẳng tâm lý (stress) kéo dài, mất ngủ triền miên hoặc ăn uống thiếu hụt chất dinh dưỡng, lớp màng bảo vệ cơ thể (Vệ khí) sẽ bị mỏng đi và xuất hiện những kẽ hở. Chính khí suy kiệt khiến cơ thể mất đi khả năng tự phòng ngự, tạo điều kiện lý tưởng cho các tác nhân gây bệnh dễ dàng xâm nhập và bùng phát tổn thương.
Yếu tố bên ngoài
Yếu tố bên ngoài được gọi là ngoại tà, bao gồm hai thứ khí độc là “Phong” (gió) và “Hàn” (lạnh) phối hợp với nhau tấn công cơ thể. Vào những thời điểm thời tiết thay đổi đột ngột, mưa dầm, gió rét hoặc do thói quen sinh hoạt không thích hợp của con người (như ngồi phòng điều hòa nhiệt độ quá thấp, tắm nước lạnh ban đêm, đi ngoài trời mưa không che chắn), phong hàn tà sẽ trực tiếp xâm nhập vào cơ thể thông qua các lỗ chân lông trên da và đường hô hấp (mũi, miệng). Sự xâm nhập đột ngột này làm bế tắc kinh lạc, cản trở sự lưu thông của khí huyết và gây ra các rối loạn chức năng của tạng Phế.
Triệu chứng của cảm mạo phong hàn
Biểu hiện lâm sàng của cảm mạo phong hàn mang những đặc trưng rất rõ rệt của tính chất nhiễm lạnh, giúp người bệnh dễ dàng phân biệt với chứng cảm mạo phong nhiệt (cảm do nóng):
- Sợ lạnh, sợ gió: Đây là triệu chứng điển hình nhất. Người bệnh luôn có cảm giác ớn lạnh chạy dọc sống lưng, thích mặc áo ấm, đắp chăn dày và cực kỳ sợ tiếp xúc với nước lạnh hoặc luồng gió từ quạt, điều hòa.
- Sốt nhẹ hoặc không sốt: Khác với bệnh cúm thường gây sốt cao đùng đùng, cảm mạo phong hàn chỉ gây sốt nhẹ, sốt hâm hấp hoặc thậm chí là không tăng thân nhiệt. Đặc biệt, người bệnh không vã mồ hôi do lỗ chân lông bị hàn tà làm co thắt, tắc nghẽn lại.
- Đau nhức cơ thể và nhức đầu: Người bệnh luôn có cảm giác các cơ bắp bị ê ẩm, rã rời, đau mỏi vùng cổ, vai, gáy và thắt lưng. Cơn đau đầu thường khu trú rõ rệt ở vùng chẩm (sau gáy) hoặc đau âm ỉ khắp đầu.
- Triệu chứng đường hô hấp: Ngứa mũi, hắt hơi liên tục, chảy nhiều nước mũi trong và loãng. Tình trạng nghẹt mũi gây khó thở, kèm theo tiếng ho khan hoặc ho có đờm trong, loãng, cổ họng ngứa ngáy.
- Biểu hiện khác: Rêu lưỡi mỏng và có màu trắng đục, mạch phù (mạch đập nổi rõ lên bề mặt da khi ấn tay vào). Người bệnh có thể cảm thấy đắng miệng, chán ăn và mệt mỏi uể oải toàn thân.
Cách chữa cảm mạo phong hàn hiệu quả
Để đẩy lùi chứng cảm mạo phong hàn một cách nhanh chóng, nguyên tắc trị liệu cốt lõi là áp dụng các phương pháp “tân ôn giải biểu” – tức là sử dụng các vị thuốc, liệu pháp có tính vị cay ấm để làm giãn mạch, mở lỗ chân lông, kích thích ra mồ hôi nhằm trục xuất gió lạnh ra ngoài cơ thể. Bạn có thể áp dụng các phương pháp hiệu quả sau:
Xoa bóp bấm huyệt
Xoa bóp và bấm huyệt là liệu pháp vật lý trị liệu tuyệt vời của Đông y, giúp kích thích tuần hoàn máu, giải phóng các điểm cơ bị co thắt do lạnh và giảm nhanh các cơn đau đầu, đau mỏi vai gáy.
- Cách thực hiện: Sử dụng ngón tay cái ấn và day nhẹ nhàng với một lực vừa phải vào các huyệt đạo quan trọng sau trong vòng 1 – 2 phút mỗi huyệt:
- Huyệt Phong Trì: Nằm ở chỗ lõm của bờ trong cơ ức đòn chũm và bờ ngoài cơ thang (sau gáy). Bấm huyệt này giúp trừ phong, làm sáng mắt và giảm đau đầu, cứng gáy rất nhạy.
- Huyệt Hợp Cốc: Nằm ở vùng lõm giữa ngón tay cái và ngón tay trỏ. Huyệt này là “thần dược” giúp giải biểu, trị các bệnh vùng đầu mặt, làm thông mũi và hạ sốt nhẹ.
- Huyệt Nghinh Hương: Nằm ở điểm giao giữa đường ngang qua chân cánh mũi và rãnh mũi – má. Ấn huyệt này giúp khơi thông xoang mũi, chấm dứt ngay tình trạng nghẹt mũi, sổ mũi.
- Kết hợp dầu gió: Để tăng cường hiệu quả, bạn nên thoa một chút dầu gió hoặc dầu tràm lên các huyệt đạo này trước khi bấm để sức nóng từ tinh dầu thấm sâu vào kinh lạc.
Sử dụng dầu gió kết hợp bấm các huyệt đạo giúp giảm đau đầu và khơi thông đường thở nhanh chóng (Nguồn: Sưu tầm)
Xông hơi
Xông hơi bằng các loại lá thảo dược tự nhiên là biện pháp giải cảm kinh điển, giúp thông kinh hoạt lạc và thải độc qua đường mồ hôi cực tốt.
- Chuẩn bị lá xông: Gom các loại lá chứa hàm lượng tinh dầu cao, có tính kháng khuẩn và làm ấm như gừng, sả, lá bưởi, lá chanh, tía tô, bạc hà, kinh giới. Rửa sạch rồi cho vào một nồi lớn, đổ ngập nước, đậy kín vung và đun sôi trong khoảng 5 – 10 phút để tinh dầu giải phóng vào hơi nước.
- Cách xông: Người bệnh ngồi trước nồi xông, trùm một chiếc chăn kín toàn thân và mở hé vung nồi từ từ để hơi nóng tỏa ra. Hãy hít thở sâu bằng cả mũi và miệng để hơi tinh dầu đi sâu vào sát trùng đường hô hấp. Xông hơi trong khoảng 10 – 15 phút cho đến khi mồ hôi toát ra ướt đầm đìa cơ thể thì dừng lại.
- Lưu ý sau xông: Dùng khăn bông khô lau sạch mồ hôi ngay lập tức và thay quần áo khô ráo. Tuyệt đối không được đi tắm ngay sau khi xông vì lỗ chân lông đang mở rộng, nếu gặp nước sẽ khiến hàn tà xâm nhập sâu hơn, gây biến chứng nguy hiểm.
Cháo giải cảm
Một bát cháo giải cảm nóng hổi không chỉ cung cấp nguồn năng lượng dễ hấp thu cho người bệnh mà còn là một bài thuốc chữa cảm mạo phong hàn vô cùng hiệu quả.
- Cách chế biến: Nấu một bát cháo trắng (hoặc cháo thịt băm) chín nhừ, thật nóng. Khi múc cháo ra bát, hãy cho vào thật nhiều hành lá và lá tía tô đã thái nhỏ, kèm theo một chút gừng tươi thái chỉ và một ít tiêu bột.
- Cơ chế tác dụng: Hành lá có tác dụng thông dương, phát hãn (ra mồ hôi). Tía tô là vị thuốc hành khí, giải tà kiệt xuất. Gừng tươi giúp làm ấm dạ dày và phế quản. Người bệnh cần ăn cháo lúc còn nóng sùng sục, ăn xong đắp chăn ấm để cơ thể vã mồ hôi ra, giúp hạ nhiệt và người nhẹ nhõm hẳn.
Đánh cảm
Đánh cảm (hay cạo gió) là phương pháp dùng lực vật lý kết hợp tính ấm của thảo dược để giải phóng khí huyết ứ trệ dưới da.
- Cách làm: Bạn có thể dùng một củ gừng già giã nát bọc vào vải xô, chấm với rượu trắng ấm, hoặc dùng đồng bạc bọc trong lòng trắng trứng gà luộc nóng. Tiến hành vuốt, miết nhẹ nhàng theo một chiều từ trên xuống dưới ở vùng cổ, vai, gáy và dọc hai bên cột sống lưng.
- Hiệu quả: Phương pháp này kích thích tuần hoàn máu ngoại vi, đánh tan cục máu ứ trệ và giảm đau mỏi mình mẩy một cách tức thì. Lưu ý không đánh cảm lên các vùng da đang bị trầy xước, viêm nhiễm hoặc các vùng có vết thương hở.
Sử dụng thuốc
Trong trường hợp các triệu chứng đau đầu, nghẹt mũi gây khó chịu lớn, việc kết hợp sử dụng thuốc một cách thông minh là cần thiết:
- Thuốc Tây y: Có thể dùng Paracetamol khi có biểu hiện sốt nhẹ kèm đau đầu, đau mỏi cơ dữ dội. Các loại thuốc kháng histamin (như Clorpheniramin, Cetirizine) có thể được bác sĩ kê đơn để giảm tình trạng chảy nước mũi và hắt hơi liên tục. Tuy nhiên, tuyệt đối không được dùng kháng sinh bừa bãi vì cảm lạnh do nhiễm lạnh hoàn toàn không liên quan đến vi khuẩn.
- Thuốc Đông y: Các bài thuốc cổ phương nổi tiếng như “Ma hoàng thang” hay “Quế chi thang” có tác dụng trị cảm mạo phong hàn cực kỳ hiệu quả, nhưng cần được bốc thuốc và gia giảm bởi thầy thuốc có chuyên môn.
Chế độ dinh dưỡng hợp lý
Dinh dưỡng là bệ đỡ giúp hệ miễn dịch sản sinh kháng thể chiến đấu với bệnh tật. Người bị cảm mạo phong hàn nên ăn các món ăn mềm, lỏng, dễ tiêu hóa và luôn ăn khi còn ấm nóng. Tăng cường bổ sung các loại thực phẩm giàu vitamin C (như cam, quýt, bưởi, ổi) để nâng cao đề kháng. Tránh xa các loại đồ ăn nguội lạnh, đồ ăn lấy trực tiếp từ tủ lạnh, thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào vì chúng gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa và làm cơ thể bị nhiễm lạnh sâu hơn.
Uống đủ nước
Nước đóng vai trò tối quan trọng trong việc duy trì thể tích tuần hoàn, làm loãng các chất dịch nhầy đặc quánh tích tụ trong mũi họng, giúp người bệnh dễ dàng đào thải đờm ra ngoài. Bạn nên uống nhiều nước trong ngày, nhưng bắt buộc phải uống nước ấm. Ngoài nước lọc ấm, bạn có thể uống nước gừng mật ong, nước chanh ấm hoặc các loại trà thảo mộc sả gừng để vừa bổ sung nước, vừa tăng cường giữ ấm cơ thể từ bên trong.
Duy trì thói quen uống nước ấm giúp làm loãng dịch mũi và thanh lọc cơ thể (Nguồn: Sưu tầm)
Các lưu ý khi sử dụng các cách chữa cảm mạo phong hàn
Để các phương pháp điều trị trên phát huy tác dụng tối đa và đảm bảo an toàn tuyệt đối, người bệnh cần đặc biệt lưu ý những nguyên tắc y khoa sau:
- Không áp dụng cạo gió, xông hơi cho các đối tượng đặc biệt: Tuyệt đối không thực hiện cạo gió hay xông hơi cho trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, phụ nữ đang mang thai, người có tiền sử cao huyết áp, bệnh lý tim mạch nặng hoặc người đang bị suy nhược cơ thể quá mức. Đối với các đối tượng này, việc thay đổi nhiệt độ đột ngột hoặc lực tác động mạnh có thể gây hạ huyết áp tư thế, sốc nhiệt hoặc động thai nguy hiểm.
- Tránh để cơ thể nhiễm lạnh sau khi vã mồ hôi: Sau khi ăn cháo giải cảm, xông hơi hoặc cạo gió, lỗ chân lông trên da sẽ giãn nở rất rộng. Lúc này, người bệnh cần ở trong phòng kín gió, lau khô mồ hôi liên tục và thay quần áo khô ráo. Nếu để gió quạt thổi trực tiếp hoặc đi ra ngoài trời lạnh, cơ thể sẽ bị tái nhiễm lạnh sâu hơn, khiến bệnh chuyển biến nặng và biến chứng nguy hiểm.
- Không lạm dụng gừng hay tinh dầu nóng: Sử dụng gừng hay dầu gió với liều lượng vừa phải. Dùng gừng quá nhiều có thể gây nóng trong người, ợ chua, đau rát dạ dày; thoa dầu gió quá đậm đặc có thể gây kích ứng da, bỏng rát bề mặt da.
Nên thăm khám bác sĩ khi nào?
Mặc dù cảm mạo phong hàn là bệnh lý lành tính có thể tự khỏi sau 7 – 10 ngày nếu chăm sóc đúng cách, nhưng bạn cần chủ động dừng các biện pháp tự chữa trị tại nhà và đến gặp bác sĩ tại các cơ sở y tế ngay lập tức nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu trở nặng sau:
Hãy đi khám ngay nếu tình trạng cảm mạo kéo dài hoặc có biểu hiện khó thở (Nguồn: Sưu tầm)
- Tình trạng sốt không giảm mà có xu hướng tăng cao liên tục trên 38.5°C – 39°C và hoàn toàn không đáp ứng với các thuốc hạ sốt thông thường như Paracetamol.
- Xuất hiện các biểu hiện suy hô hấp cấp tính: Khó thở dữ dội, thở khò khè, thở dốc phập phồng, cảm giác đau thắt ngực tăng lên mỗi khi hít thở sâu hoặc khi ho.
- Cơn ho trở nên rũ rượi, khạc ra đờm đặc quánh màu vàng bẩn, xanh đục, đờm có mùi hôi hoặc ho ra máu tươi (đây là dấu hiệu cảnh báo tà khí đã lọt sâu xuống đường hô hấp dưới gây biến chứng viêm phổi, viêm phế quản bội nhiễm vi khuẩn).
- Người bệnh rơi vào trạng thái lơ mơ, ngủ gà ngủ gật, mệt mỏi kiệt sức đến mức không thể tự đi lại được, hoặc xuất hiện tình trạng mê sảng, co giật tay chân.
- Các triệu chứng cảm mạo kéo dài liên tục quá 2 tuần mà không hề có xu hướng thuyên giảm hay cải thiện.
Tóm lại, thấu hiểu đúng bản chất và áp dụng linh hoạt, khoa học các cách chữa cảm mạo phong hàn tại nhà chính là chìa khóa vàng giúp bạn chủ động làm chủ sức khỏe của bản thân và gia đình trong những ngày thời tiết khắc nghiệt. Hãy luôn lắng nghe cơ thể mình, kết hợp hài hòa giữa việc nghỉ ngơi, dinh dưỡng và trị liệu tự nhiên để luôn tràn đầy năng lượng, tận hưởng cuộc sống một cách trọn vẹn nhất.
Nguồn tham khảo:
PubMed Central
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4488566/