Khi bị cảm lạnh, một số trẻ có thể xuất hiện triệu chứng nôn mửa bên cạnh các biểu hiện hô hấp như sổ mũi, ho hoặc sốt. Tình trạng này khiến nhiều phụ huynh lo lắng vì có thể làm trẻ mệt mỏi, giảm ăn uống và tăng nguy cơ mất nước. Việc hiểu rõ nguyên nhân, nhận biết các dấu hiệu cần theo dõi và áp dụng biện pháp chăm sóc phù hợp sẽ giúp trẻ hồi phục tốt hơn.
Cảm lạnh là bị gì?
Cảm lạnh (viêm mũi họng cấp tính) là một hội chứng nhiễm trùng cấp tính đường hô hấp trên vô cùng phổ biến ở trẻ em. Đây là bệnh lý do virus gây ra, với tác nhân hàng đầu là các chủng Rhinovirus (chiếm hơn 100 type khác nhau), ngoài ra còn có Adenovirus, Coronavirus hoặc Enterovirus.
Trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm trẻ dưới 5 tuổi, có thể bị cảm lạnh từ 6 đến 10 lần mỗi năm do hệ thống miễn dịch của con vẫn đang trong giai đoạn học hỏi và hoàn thiện. Bệnh lây lan rất mạnh qua các giọt bắn li ti trong không khí khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc qua việc tiếp xúc trực tiếp với các bề mặt nhiễm virus. Nhìn chung, cảm lạnh là một bệnh lý lành tính, các triệu chứng thường diễn tiến khu trú ở đường hô hấp trên và tự thuyên giảm, khỏi hoàn toàn sau khoảng 7 đến 10 ngày nếu trẻ có sức đề kháng tốt và được chăm sóc chu đáo.
Tại sao trẻ bị cảm lạnh nôn nhiều?
Tình trạng nôn mửa khi bị cảm lạnh thường khiến ba mẹ lầm tưởng rằng bé đang gặp các vấn đề về đường tiêu hóa (như ngộ độc thức ăn hay viêm dạ dày ruột). Tuy nhiên, dưới góc nhìn y khoa, hiện tượng trẻ bị cảm lạnh nôn nhiều xuất phát từ những cơ chế sinh lý sau:
- Sự tích tụ và chảy ngược của đờm nhầy: Khi bị cảm lạnh, niêm mạc mũi họng của trẻ tăng tiết chất nhầy xối xả để bẫy virus. Trẻ nhỏ chưa có phản xạ khạc nhổ đờm như người lớn nên thường có xu hướng nuốt toàn bộ lượng dịch mũi và đờm đặc này xuống dạ dày. Đờm nhầy ứ đọng quá nhiều trong dạ dày sẽ gây kích ứng lớp niêm mạc, làm đầy bụng, khó tiêu và kích hoạt phản xạ nôn tống tháo đờm ra ngoài.
- Kích ứng vùng hầu họng do ho: Những cơn ho khan hoặc ho có đờm rũ rượi, liên tục sẽ làm tăng áp lực lên vùng cơ hoành và cơ bụng. Đồng thời, ho liên tục làm rung động và kích ứng mạnh mẽ vào vùng nhạy cảm ở thành sau họng (vùng gây nôn), khiến bé dễ dàng bị nôn trớ, đặc biệt là ngay sau khi vừa ăn no hoặc sau một trận ho dài.
- Tác động của virus lên hệ tiêu hóa: Một số chủng virus gây cảm lạnh (chẳng hạn như Enterovirus hoặc Adenovirus) ngoài tấn công đường hô hấp còn có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên hệ tiêu hóa, làm giảm nhu động dạ dày – ruột, gây ra cảm giác buồn nôn, chán ăn và nôn mửa ở trẻ.
- Phản ứng khi sốt cao: Sự gia tăng thân nhiệt đột ngột khi trẻ bị sốt có thể làm rối loạn trung tâm điều hòa của não bộ, gây áp lực lên hệ tiêu hóa khiến dạ dày co bóp bất thường, dẫn đến tình trạng nôn trớ sữa hoặc thức ăn.
Trẻ bị cảm lạnh nôn nhiều có nghiêm trọng không?
Mức độ nghiêm trọng của tình trạng này phụ thuộc hoàn toàn vào tần suất nôn và các biểu hiện đi kèm của trẻ.
- Trường hợp không quá nguy hiểm: Nếu trẻ chỉ nôn từ 1 – 2 lần trong ngày, nôn ra chủ yếu là đờm nhầy hoặc nôn ngay sau một cơn ho dữ dội, nhưng sau khi nôn xong bé vẫn tỉnh táo, chơi ngoan, da dẻ hồng hào và có thể uống được nước thì ba mẹ không cần quá lo lắng. Đây chỉ là phản ứng cơ học giúp cơ thể loại bỏ đờm nhầy dư thừa.
- Trường hợp nguy hiểm: Tình trạng trở nên thực sự nghiêm trọng nếu trẻ nôn mửa liên tục (trên 4 – 5 lần trong vòng vài giờ), nôn ra tất cả mọi thứ kể cả khi chỉ vừa uống một ngụm nước nhỏ. Nôn ồ ạt sẽ đẩy trẻ vào trạng thái mất nước và rối loạn điện giải cấp tính. Điều này làm giảm thể tích tuần hoàn máu, gây hạ huyết áp, suy kiệt thể lực nhanh chóng và làm suy giảm chức năng hoạt động của hệ thống miễn dịch, tạo điều kiện cho các biến chứng hô hấp nguy hiểm như viêm phổi bội nhiễm hay viêm tai giữa bùng phát.
Nôn mửa liên tục khiến trẻ dễ bị mất nước và suy kiệt cơ thể nhanh chóng (Nguồn: Sưu tầm)
Cách chăm sóc khi trẻ bị cảm lạnh nôn nhiều
Khi đối mặt với tình trạng con bị nôn trớ liên tục, ba mẹ cần giữ bình tĩnh và thực hiện quy trình chăm sóc khoa học, toàn diện dưới đây để giúp bé nhanh chóng ổn định sức khỏe:
Điều chỉnh chế độ ăn
Hệ tiêu hóa của trẻ lúc này đang cực kỳ nhạy cảm và yếu ớt, do đó ba mẹ cần thiết lập lại thực đơn cho bé:
- Cho trẻ ăn thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu: Ưu tiên chế biến các món như cháo trắng ninh nhừ, cháo thịt bằm tía tô, súp gà hành tây hoặc chuối chín nghiền mềm. Các món ăn này vừa dễ nuốt, không gây kích ứng cổ họng, vừa chứa các hoạt chất tự nhiên giúp làm ấm tỳ vị và giải cảm.
- Tránh các thực phẩm dễ gây nôn trớ: Tuyệt đối không cho trẻ ăn các món chứa quá nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thức ăn quá ngọt hoặc các món có nêm nếm nhiều gia vị nồng. Đặc biệt, tránh cho trẻ ăn thức ăn nguội lạnh vì nhiệt độ thấp sẽ làm co thắt mạch máu dạ dày, tăng kích ứng đường ruột và làm trầm trọng hơn cơn nôn mửa.
- Chia cực nhỏ khẩu phần ăn: Đừng cố ép con ăn hết một bát cháo lớn trong một cữ như ngày thường. Hãy chia nhỏ bữa ăn của bé thành 7 – 8 cữ trong ngày, mỗi cữ chỉ cho con ăn từ vài thìa cháo nhỏ. Việc nạp một lượng nhỏ thức ăn giúp dạ dày dễ dàng co bóp, hấp thu mà không bị quá tải gây phản xạ trào ngược.
Bù nước và điện giải
Đây là bước sống còn trong phác đồ chăm sóc trẻ nôn nhiều để phòng ngừa biến chứng mất nước nguy hiểm:
- Sử dụng dung dịch Oresol (hoặc các chế phẩm bù nước chuyên dụng): Ba mẹ cần pha dung dịch Oresol theo đúng chuẩn tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì (tuyệt đối không pha quá đặc hoặc quá loãng vì sẽ làm rối loạn điện giải nặng hơn).
- Nguyên tắc bù nước: Khi trẻ vừa nôn xong, hãy để dạ dày của con được nghỉ ngơi hoàn toàn trong khoảng 30 – 60 phút. Sau đó, bắt đầu cho trẻ uống dung dịch điện giải hoặc nước lọc ấm, nước dừa từng ngụm nhỏ (khoảng 5ml) hoặc dùng thìa đút từ từ mỗi 5 – 10 phút/lần. Việc cho trẻ uống dồn dập một lượng nước lớn cùng một lúc sẽ ngay lập tức làm căng giãn dạ dày và kích hoạt cơn nôn tiếp theo. Với trẻ còn bú mẹ, hãy tăng cường tần suất cho con bú nhưng giảm thời gian mỗi cữ bú lại.
Cho trẻ uống dung dịch Oresol từng ngụm nhỏ, từ từ để tránh kích ứng dạ dày (Nguồn: Sưu tầm)
Nghỉ ngơi điều độ
Khi cơ thể đang phải dồn toàn bộ năng lượng để chiến đấu với virus và chịu đựng các cơn co thắt dạ dày, trẻ cần được nghỉ ngơi tuyệt đối trong một không gian yên tĩnh, thoáng khí nhưng kín gió. Ba mẹ hãy giữ cho phòng ngủ của con luôn ấm áp, duy trì nhiệt độ điều hòa khoảng 25°C – 26°C vào mùa lạnh.
Khi trẻ ngủ, hãy kê thêm một chiếc gối mỏng dưới vai và đầu của bé để nâng cao đầu lên một góc khoảng 15 – 30 độ so với mặt giường. Tư thế này giúp dịch vị dạ dày không bị trào ngược lên thực quản, đồng thời giúp đờm nhầy ở mũi chảy ra ngoài dễ dàng hơn, giảm tình trạng nghẹt mũi và ho về đêm, mang lại cho con giấc ngủ sâu và trọn vẹn.
Giảm dấu hiệu cảm lạnh
Giải quyết tận gốc các nguyên nhân gây kích ứng nôn (ho và đờm nhầy) là cách tốt nhất để chấm dứt tình trạng nôn trớ ở trẻ:
- Vệ sinh mũi tích cực: Thường xuyên nhỏ mũi hoặc xịt rửa mũi cho con bằng dung dịch nước muối sinh lý 0.9% hằng ngày từ 3 – 4 lần. Nước muối giúp làm loãng đờm nhầy, sát khuẩn nhẹ và khơi thông đường thở, ngăn không cho dịch mũi chảy ngược xuống họng gây kích ứng nôn.
- Làm dịu họng bằng thảo dược: Cho trẻ uống các loại siro ho có nguồn gốc từ thảo dược tự nhiên lành tính (như húng chanh, quất, mật ong đối với trẻ trên 1 tuổi) để làm dịu niêm mạc họng, giảm tần suất các cơn ho khan, ho rũ rượi – tác nhân trực tiếp gây nôn mechanical.
Thăm khám bác sĩ
Dù phần lớn các trường hợp cảm lạnh nôn nhiều có thể tự điều hòa tại nhà, ba mẹ tuyệt đối không được chủ quan. Hãy đưa con đến ngay các cơ sở y tế hoặc bệnh viện chuyên khoa nhi gần nhất nếu phát hiện trẻ có một trong các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau:
- Trẻ nôn mửa liên tục không ngừng, không thể giữ được bất kỳ chất lỏng nào trong dạ dày quá 15 phút.
- Xuất hiện các dấu hiệu mất nước rõ rệt: Môi khô khốc, lưỡi se lại, mắt trũng sâu, khóc không ra nước mắt, da bụng khi bấu nhẹ vào thì đàn hồi rất chậm, trẻ tiểu rất ít hoặc không có nước tiểu trong vòng 6 tiếng liên tục.
- Trẻ sốt cao triền miên trên 38.5°C – 39°C và không hề có xu hướng đáp ứng với các thuốc hạ sốt thông thường.
- Trẻ nôn ra dịch có màu xanh lá cây (dịch mật), màu nâu đen hoặc có lẫn máu tươi.
- Hệ thần kinh bị ảnh hưởng: Trẻ rơi vào trạng thái lơ mơ, ngủ gà ngủ gật, mệt lả không thể tự ngồi vững, quấy khóc thét không thể dỗ dành, hoặc xuất hiện các cơn co giật, run rẩy tay chân.
Cách phòng ngừa trẻ bị cảm lạnh nôn nhiều
Để bảo vệ con yêu khỏi hội chứng cảm lạnh và hạn chế tối đa nguy cơ gặp phải biến chứng nôn mửa phiền toái, ba mẹ nên chủ động áp dụng các biện pháp phòng bệnh bền vững sau:
Giữ ấm cơ thể và bổ sung dinh dưỡng đầy đủ giúp con phòng ngừa cảm lạnh hiệu quả (Nguồn: Sưu tầm)
- Giữ ấm cơ thể toàn diện cho trẻ: Khi thời tiết chuyển lạnh hoặc vào mùa đông, hãy đảm bảo bé luôn được mặc ấm, đặc biệt chú ý giữ ấm các vùng cơ thể nhạy cảm như cổ, ngực, lưng, lòng bàn tay và lòng bàn chân. Tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp với các luồng gió lùa mạnh.
- Xây dựng thói quen vệ sinh cá nhân tốt: Hướng dẫn và rèn luyện cho trẻ thói quen rửa tay thật sạch bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong ít nhất 20 giây, đặc biệt là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh hoặc sau khi từ nơi công cộng về nhà. Ba mẹ cũng cần rửa tay sạch sẽ trước khi chế biến thức ăn cho con.
- Bồi bổ chế độ dinh dưỡng nâng cao miễn dịch: Cho trẻ ăn uống đầy đủ, cân đối 4 nhóm chất dinh dưỡng. Tăng cường bổ sung các loại thực phẩm giàu vitamin C (cam, bưởi, ổi, dâu tây) và khoáng chất Kẽm để kích thích hệ thống miễn dịch nội sinh hoạt động mạnh mẽ, tự tạo ra hàng rào kháng thể chống lại các chủng virus gây bệnh.
- Vệ sinh môi trường sống sạch sẽ: Thường xuyên lau chùi, khử khuẩn bề mặt sàn nhà, tay nắm cửa và các món đồ chơi hằng ngày của bé để tiêu diệt các mầm bệnh ẩn nấp. Giữ cho nhà cửa luôn thông thoáng, tràn ngập ánh sáng tự nhiên.
- Hạn chế tiếp xúc nguồn lây: Trong các đợt cao điểm của bệnh đường hô hấp, hạn chế cho con đến những nơi tập trung đông người, không gian kín. Tuyệt đối cách ly trẻ khỏi những người đang có các biểu hiện ho, sốt, hắt hơi, sổ mũi.
Tóm lại, trẻ bị cảm lạnh kèm nôn mửa là tình trạng thường gặp và đa số có thể cải thiện nếu được chăm sóc đúng cách. Bù nước đầy đủ, cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ tiêu và nghỉ ngơi hợp lý sẽ hỗ trợ quá trình hồi phục. Phụ huynh cần theo dõi sát các dấu hiệu mất nước hoặc triệu chứng bất thường để kịp thời đưa trẻ đi khám. Việc chăm sóc khoa học và đúng thời điểm đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe của trẻ.
Nguồn tham khảo:
Raising Children Network
https://raisingchildren.net.au/guides/a-z-health-reference/vomiting