Tiêu thụ quá nhiều đường tinh luyện có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường, béo phì và bệnh tim mạch. Vì vậy, các chất tạo ngọt thay thế đường ngày càng được quan tâm, đặc biệt ở người cần kiểm soát lượng đường trong chế độ ăn. Aspartam là một chất tạo ngọt ít năng lượng được sử dụng rộng rãi trong thực phẩm và đồ uống, giúp tạo vị ngọt mà không làm tăng đáng kể lượng calo.
Thuốc Aspartam là gì?
Mặc dù thường được người tiêu dùng quen gọi là “thuốc Aspartam”, nhưng về mặt bản chất và phân loại y học, Aspartam thuộc nhóm thực phẩm chức năng / phụ gia thực phẩm thay thế đường, có đặc tính tạo ngọt đậm đặc nhưng cung cấp hàm lượng calo cực kỳ thấp.
Về mặt cấu trúc hóa học, Aspartam là một dipeptide tổng hợp được cấu thành từ sự liên kết giữa hai axit amin tự nhiên là axit aspartic và phenylalanine (dưới dạng methyl ester). Điểm đặc biệt của Aspartam là nó sở hữu độ ngọt cực kỳ cao, ước tính gấp 180 đến 200 lần so với đường mía thông thường (sucrose). Điều này có nghĩa là chỉ cần sử dụng một lượng vô cùng nhỏ Aspartam (vài miligam) là đã có thể tạo ra độ ngọt tương đương với hàng chục gam đường mía. Do lượng dùng siêu nhỏ này, lượng calo mà Aspartam giải phóng vào cơ thể gần như bằng không, không làm ảnh hưởng đến nồng độ glucose trong máu và không thúc đẩy quá trình tích tụ mỡ thừa.
Trên thị trường hiện nay, Aspartam thường được bào chế phổ biến dưới dạng gói bột hòa tan (mỗi gói khoảng 1g tương đương độ ngọt của 2 muỗng cà phê đường thông thường) hoặc dạng viên nhỏ nén, giúp người dùng dễ dàng mang theo và định lượng chính xác khi pha chế.
Aspartam là chất tạo ngọt lý tưởng giúp người bệnh tiểu đường kiểm soát đường huyết hiệu quả (Nguồn: Sưu tầm)
Thuốc Aspartam có tác dụng gì?
Với đặc tính tạo ngọt mạnh mẽ nhưng không mang năng lượng, chất tạo ngọt Aspartam đem lại những lợi ích vượt trội và công dụng thiết thực trong chế độ ăn kiêng y khoa:
1. Thay thế đường cho bệnh nhân đái tháo đường
Đối với người bệnh đái tháo đường (Typ 1 và Typ 2), tuyến tụy không sản xuất đủ insulin hoặc tế bào bị kháng insulin, khiến cơ thể không thể chuyển hóa đường glucose từ thức ăn thành năng lượng, dẫn đến đường huyết tăng vọt nguy hiểm. Khi sử dụng Aspartam, cơ thể không nhận diện chất này như một carbohydrate thông thường. Quá trình tiêu hóa Aspartam không giải phóng glucose vào máu, từ đó giúp người bệnh kiểm soát và duy trì chỉ số đường huyết ổn định, ngăn ngừa tối đa các biến chứng cấp và mãn tính của bệnh tiểu đường như suy thận, mờ mắt hay hoại tử chi.
2. Hỗ trợ giảm cân, kiểm soát cân nặng và chống béo phì
Một thìa đường mía chứa khoảng 16 calo, trong khi một lượng Aspartam tương đương về độ ngọt lại cung cấp mức năng lượng gần như bằng 0. Đối với những người đang thực hiện chế độ ăn kiêng, giảm cân hoặc bệnh nhân béo phì cần cắt giảm calo (chế độ ăn kiêng chất bột, đường), Aspartam là giải pháp tuyệt vời. Nó giúp thỏa mãn cảm giác thèm ngọt của não bộ mà không làm tăng tổng lượng calo nạp vào cơ thể, hỗ trợ quá trình đốt cháy mỡ thừa và giảm cân hiệu quả hơn mà không gây cảm giác bỏ đói vị giác.
3. Ngăn ngừa sâu răng
Đường mía thông thường là nguồn thức ăn lý tưởng cho các vi khuẩn có hại trong khoang miệng (như Streptococcus mutans) lên men và sinh ra axit ăn mòn men răng, gây sâu răng. Ngược lại, cấu trúc axit amin của Aspartam không bị vi khuẩn miệng lên men. Do đó, việc thay thế đường bằng Aspartam trong các loại kẹo, kẹo cao su hay nước uống giúp bảo vệ sức khỏe răng miệng, hạn chế hình thành mảng bám và ngăn ngừa sâu răng hiệu quả cho cả người lớn và trẻ em.
Cách dùng và liều dùng của chất tạo ngọt Aspartam
Để đảm bảo sức khỏe và không vượt quá ngưỡng dung nạp an toàn của cơ thể, người dùng cần nắm rõ cách pha chế và liều lượng sử dụng Aspartam hằng ngày.
Cách dùng
- Aspartam dạng bột hoặc dạng viên nén được sử dụng bằng đường uống, dùng để thêm vào các loại đồ uống hoặc thực phẩm cần tạo ngọt.
- Bạn có thể hòa tan bột Aspartam trực tiếp vào các loại nước uống như trà, cà phê, nước trái cây, sinh tố hoặc rắc lên một số món ăn ngọt ăn kiêng.
- Lưu ý quan trọng khi chế biến nhiệt: Cấu trúc dipeptide của Aspartam rất kém bền với nhiệt độ cao. Khi bị đun nấu ở nhiệt độ cao (như khi nướng bánh, nấu canh, kho thịt trên bếp lâu ngày), Aspartam sẽ bị thủy phân, phân hủy thành các axit amin thành phần và mất hoàn toàn vị ngọt, thậm chí có thể tạo ra vị hơi đắng. Do đó, bạn tuyệt đối không dùng Aspartam để nấu nướng trực tiếp trên bếp. Nếu muốn tạo ngọt cho các món ăn nóng (như chè, súp ăn kiêng), hãy nấu chín món ăn, tắt bếp, để nguội bớt rồi mới hòa tan Aspartam vào.
Liều dùng
- Liều lượng định mức hằng ngày: Theo khuyến nghị từ các tổ chức y tế và dinh dưỡng quốc tế, liều dùng Aspartam được tính toán dựa trên trọng lượng cơ thể. Mức tiêu thụ hằng ngày chấp nhận được (ADI – Acceptable Daily Intake) đối với Aspartam là 40 – 50 mg/kg thể trọng/ngày.
- Ví dụ: Một người trưởng thành nặng 60kg có thể tiêu thụ an toàn tối đa khoảng 2400mg – 3000mg Aspartam mỗi ngày. Thực tế, một gói bột tạo ngọt Aspartam thông thường chỉ chứa khoảng 35mg – 40mg hoạt chất, nên người dùng rất khó có thể vượt quá ngưỡng an toàn này trong điều kiện ăn uống sinh hoạt bình thường. Tuy nhiên, người bệnh vẫn nên sử dụng ở mức vừa phải, không nên lạm dụng quá nhiều.
Trường hợp quá liều hoặc quên liều Aspartam
- Quá liều: Nếu một người vô tình tiêu thụ một lượng Aspartam cực lớn vượt xa ngưỡng ADI trong thời gian ngắn, cơ thể có thể xuất hiện các triệu chứng cấp tính như đau đầu dữ dội, chóng mặt, buồn nôn, co thắt dạ dày hoặc tiêu chảy thoáng qua. Hiện tại chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho hiện tượng này, hướng xử trí chủ yếu là cho người bệnh uống nhiều nước lọc để tăng cường đào thải qua thận và điều trị triệu chứng tại các cơ sở y tế nếu có biểu hiện nặng.
- Quên liều: Do Aspartam là chất tạo ngọt dùng theo nhu cầu ăn uống hằng ngày của cá nhân, không phải là thuốc điều trị có nồng độ duy trì trong máu nên nếu quên sử dụng trong một bữa ăn, bạn chỉ cần bỏ qua và dùng vào bữa ăn tiếp theo khi có nhu cầu. Tuyệt đối không cần uống bù hay dùng gấp đôi lượng bột trong một lần pha.
Tác dụng không mong muốn của Aspartam
Dù đã được kiểm định và cấp phép an toàn bởi nhiều cơ quan quản lý thực phẩm lớn, Aspartam vẫn có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn trên một vài nhóm cơ địa đặc biệt nhạy cảm, nhất là khi lạm dụng ở liều lượng cao kéo dài:
- Đau đầu và đau nửa đầu (Migraine): Đây là tác dụng phụ được ghi nhận phổ biến nhất. Một số người nhạy cảm hệ thần kinh với phenylalanine (một chất chuyển hóa của Aspartam) có thể gặp phải những cơn đau đầu râm ran hoặc chóng mặt nhẹ sau khi sử dụng các sản phẩm chứa chất tạo ngọt này.
- Rối loạn tiêu hóa: Sử dụng quá nhiều gói tạo ngọt cùng lúc có thể kích ứng niêm mạc dạ dày, gây đầy hơi, chướng bụng, ợ hơi hoặc làm thay đổi nhẹ tần suất đại tiện.
- Thay đổi tâm trạng nhẹ: Một vài nghiên cứu nhỏ chỉ ra rằng lượng phenylalanine cao tích tụ tạm thời có thể làm ảnh hưởng nhẹ đến nồng độ serotonin trong não, gây ra các biểu hiện như lo âu, bồn chồn hoặc dễ cáu gắt ở những người vốn có sẵn hội chứng rối loạn lo âu.
- Phản ứng dị ứng da: Rất hiếm gặp các trường hợp mẫn cảm gây nổi mề đay, ngứa sần hoặc phát ban đỏ trên da sau khi uống nước có chứa đường Aspartam.
Một số người nhạy cảm có thể gặp tình trạng đau đầu hoặc chóng mặt sau khi tiêu thụ lượng lớn Aspartam (Nguồn: Sưu tầm)
Một số lưu ý khi sử dụng Aspartam
Chống chỉ định của Aspartam
Chất tạo ngọt Aspartam chống chỉ định tuyệt đối cho các trường hợp bệnh lý đặc thù sau:
- Bệnh nhân mắc chứng Phenylketon niệu (PKU – Phenylketonuria): Đây là một chứng bệnh rối loạn chuyển hóa axit amin bẩm sinh cực kỳ hiếm gặp do cơ thể thiếu hụt enzyme phenylalanine hydroxylase. Người mắc bệnh này không thể chuyển hóa phenylalanine (một trong hai thành phần cấu tạo nên Aspartam). Nếu dùng Aspartam, phenylalanine sẽ tích tụ nồng độ cao trong máu và mô thần kinh, gây tổn thương não bộ, suy nhược trí tuệ nghiêm trọng và co giật. Do đó, trên tất cả các nhãn bao bì sản phẩm chứa Aspartam bắt buộc phải in dòng chữ cảnh báo: “Có chứa Phenylalanine”.
- Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với bất kỳ thành phần nào cấu tạo nên hợp chất Aspartam.
Thận trọng khi sử dụng Aspartam
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Mặc dù Aspartam được đánh giá là an toàn cho thai kỳ vì không đi qua nhau thai ở nồng độ gây hại, tuy nhiên phụ nữ mang thai (đặc biệt là những người có nồng độ phenylalanine trong máu cao hoặc nghi ngờ mắc PKU tiềm ẩn) cần hết sức thận trọng. Thai phụ nên ưu tiên sử dụng các nguồn thực phẩm tự nhiên hoặc tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ dinh dưỡng trước khi bổ sung đường nhân tạo.
- Trẻ em: Hệ thống chuyển hóa và thải độc của trẻ nhỏ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Việc cho trẻ tiêu thụ quá nhiều đồ ngọt chứa Aspartam (như nước ngọt có ga diet, kẹo mút) có thể làm thay đổi thói quen vị giác của trẻ, khiến trẻ lười ăn các thực phẩm giàu dinh dưỡng tự nhiên và tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa.
- Tương tác với các thực phẩm, thuốc khác: Hiện tại chưa có báo cáo lâm sàng ghi nhận tương tác nguy hiểm giữa Aspartam với các loại thuốc điều trị bệnh lý. Tuy nhiên, nếu bạn đang sử dụng các dòng thuốc an thần, thuốc điều trị trầm cảm (nhóm MAOI), lượng phenylalanine trong Aspartam có thể làm thay đổi nhẹ nồng độ dẫn truyền thần kinh, cần dùng cách xa thời gian uống thuốc.
Cách bảo quản
Bảo quản chất tạo ngọt Aspartam đúng phương pháp giúp duy trì độ ngọt nguyên bản và ngăn chặn hiện tượng vón cục, ẩm mốc:
- Lưu trữ các gói bột hoặc lọ viên nén Aspartam ở những nơi khô ráo, thoáng mát, nhiệt độ phòng duy trì ổn định ổn định dưới 30 độ C.
- Tránh đặt sản phẩm ở những nơi có độ ẩm cao như ngăn mát tủ lạnh, cạnh bồn rửa chén, nhà tắm hoặc những nơi có ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào vì độ ẩm và nhiệt độ sẽ làm thủy phân phá vỡ liên kết peptide của thuốc.
- Đối với dạng gói bột, sau khi bóc vỏ vỉ hoặc cắt miệng gói, nên sử dụng hết ngay trong một lần pha chế. Nếu dùng không hết, cần kẹp kín miệng túi hoặc cho vào hộp có nắp đậy kín để ngăn bột thuốc hút ẩm từ không khí dẫn đến bết dính, đổi màu.
- Cất giữ sản phẩm cẩn thận trong tủ bếp hoặc hộp y tế, tránh xa tầm tay chơi đùa của trẻ nhỏ để tránh trẻ nghịch phá hoặc nuốt nhầm lượng lớn bột thuốc cùng lúc.
Tóm lại, Aspartam là chất tạo ngọt ít năng lượng được sử dụng rộng rãi trong thực phẩm và đồ uống nhằm thay thế đường thông thường. Khi sử dụng trong giới hạn cho phép, Aspartam được đánh giá là an toàn đối với đa số người trưởng thành và có thể hỗ trợ giảm lượng calo tiêu thụ hằng ngày. Tuy nhiên, người mắc bệnh phenylketon niệu (PKU) cần tránh sử dụng sản phẩm chứa Aspartam.
Nguồn tham khảo:
U.S Food and Drug Administration
https://www.fda.gov/food/food-additives-petitions/aspartame-and-other-sweeteners-food
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.