Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính lây lan nhanh và diễn tiến cực kỳ phức tạp. Nhiều người chủ quan coi đây là sốt siêu vi thông thường, nhưng thực tế bệnh có những “bước ngoặt” nguy hiểm. Khi vào giai đoạn nghiêm trọng, virus có thể nhanh chóng làm tổn thương hệ thống mạch máu, suy giảm miễn dịch và dẫn đến nhiều biến chứng đe dọa tính mạng. Vì vậy, việc theo dõi sát sao và điều trị kịp thời là vô cùng thiết yếu.
Bệnh sốt xuất huyết là gì?
Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra. Virus này thuộc họ Flaviridae với 4 chủng huyết thanh ký hiệu là D1, D2, D3 và D4. Điều này đồng nghĩa với việc một người có thể mắc sốt xuất huyết đến 4 lần trong đời, và những lần mắc sau thường có xu hướng nặng hơn lần trước do phản ứng miễn dịch chéo.
Vật chủ trung gian truyền bệnh chính là muỗi vằn (chủ yếu là loài Aedes aegypti). Muỗi vằn sau khi hút máu người bệnh mang virus sẽ truyền sang cho người lành thông qua các vết đốt. Bệnh xảy ra quanh năm nhưng thường bùng phát thành dịch lớn vào mùa mưa, khi nhiệt độ và độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sản và phát triển.
Triệu chứng nhận biết bệnh sốt xuất huyết
Lâm sàng của bệnh sốt xuất huyết Dengue được chia thành nhiều thể bệnh khác nhau với mức độ biểu hiện từ nhẹ đến nặng:
Sốt xuất huyết thể nhẹ
Đây là thể bệnh phổ biến nhất ở những người nhiễm bệnh lần đầu. Triệu chứng đặc trưng bao gồm:
- Sốt cao đột ngột, liên tục từ 39°C đến 40°C, rất khó hạ sốt bằng các thuốc thông thường.
- Nhức đầu dữ dội, đặc biệt là vùng hốc mắt sau nhãn cầu.
- Đau mỏi các khớp cơ, đau lưng và toàn thân rã rời.
- Phát ban đỏ liti dưới da, chán ăn, buồn nôn hoặc nôn mửa.
Sốt xuất huyết có chảy máu
Thể bệnh này bao gồm các triệu chứng của thể nhẹ nhưng kèm theo các hiện tượng xuất huyết do tình trạng giảm tiểu cầu và tổn thương thành mạch:
- Xuất huyết dưới da: Các chấm xuất huyết liti, đại vết bầm tím xuất hiện ở mặt trước cẳng chân, mặt trong cánh tay, bụng, đùi.
- Xuất huyết niêm mạc: Chảy máu cam (chảy máu mũi) dai dẳng, chảy máu chân răng tự nhiên hoặc khi đánh răng.
- Xuất huyết nội tạng: Nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu tươi (do xuất huyết tiêu hóa). Ở phụ nữ, có thể xảy ra tình trạng rong kinh hoặc kinh nguyệt kéo dài bất thường.
Sốt xuất huyết dengue
Đây là thể bệnh nghiêm trọng nhất, còn gọi là hội chứng sốc sốt xuất huyết Dengue (DSS). Thể bệnh này bao gồm tất cả các dấu hiệu của hai thể trên cộng thêm tình trạng thoát huyết tương ồ ạt, dẫn đến giảm thể tích tuần hoàn, sốc nặng, tràn dịch màng phổi, màng bụng, xuất huyết nặng và suy đa tạng. Nếu không được hồi sức cấp cứu kịp thời, tỷ lệ tử vong ở thể bệnh này là rất cao.
Cần theo dõi sát sao các dấu hiệu phát ban và xuất huyết niêm mạc khi bị sốt xuất huyết (Nguồn: Sưu tầm)
Các giai đoạn tiến triển bệnh sốt xuất huyết
Một tiến trình nhiễm virus Dengue điển hình thường kéo dài từ 7 đến 10 ngày và trải qua 3 giai đoạn rõ rệt:
- Giai đoạn sốt (Ngày 1 – Ngày 3): Người bệnh sốt cao đột ngột, kèm theo các triệu chứng nhức đầu, đau hốc mắt, đau cơ. Giai đoạn này tuy mệt mỏi nhưng thường chưa xuất hiện các biến chứng nguy hiểm tính mạng.
- Giai đoạn nguy hiểm (Ngày 4 – Ngày 7): Đây là “khoảng thời gian vàng” quyết định tiên lượng bệnh. Lúc này, người bệnh có thể đã giảm sốt hoặc hết sốt hoàn toàn, khiến nhiều người lầm tưởng bệnh đã khỏi. Tuy nhiên, đây mới là lúc hiện tượng thoát huyết tương và giảm tiểu cầu diễn ra mạnh nhất. Người bệnh dễ rơi vào trạng thái sốc, tụt huyết áp, xuất huyết nội tạng ồ ạt.
- Giai đoạn hồi phục (Ngày 8 trở đi): Hiện tượng thoát huyết tương dừng lại, cơ thể bắt đầu tái hấp thu dịch từ các khoang vào lòng mạch. Người bệnh hết sốt, có cảm giác thèm ăn, huyết áp ổn định và tiểu nhiều hơn. Trên da có thể xuất hiện các mảng ban đỏ kèm theo ngứa ngáy (ban hồi phục).
Các biến chứng của sốt xuất huyết nguy hiểm thường gặp
Khi virus Dengue tấn công sâu vào hệ thống nội mô và cơ quan nội tạng, người bệnh có thể phải đối mặt với những biến chứng nặng nề sau:
Suy tim, suy thận
Hiện tượng thoát huyết tương nghiêm trọng làm giảm khối lượng tuần hoàn, khiến tim phải co bóp liên tục với tần suất cao để bù đắp lượng máu thiếu hụt. Tình trạng này kéo dài dẫn đến suy tim cấp. Đồng thời, áp lực lọc tại cầu thận giảm sâu do thiếu máu nuôi dưỡng, kết hợp với các phức hợp miễn dịch lắng đọng tại thận gây ra tổn thương nhu mô thận, dẫn đến suy thận.
Tràn dịch màng phổi
Khi huyết tương thoát ra khỏi lòng mạch qua các khoảng trống tế bào nội mô bị tổn thương, chúng sẽ tích tụ tại các khoang màng của cơ thể. Tràn dịch màng phổi và tràn dịch màng bụng (cổ trướng) gây chèn ép phổi, làm thu hẹp thể tích phế nang, khiến người bệnh rơi vào trạng thái khó thở, thở nhanh nông, suy hô hấp cấp tính.
Hôn mê
Biến chứng này xảy ra do hai cơ chế: Xuất huyết não trực tiếp làm tổn thương các trung khu thần kinh, hoặc do hội chứng bệnh lý não do sốt xuất huyết (Dengue encephalopathy). Khi các mạch máu bão hòa dịch và độc tố không được chuyển hóa, kết hợp với tình trạng thiếu oxy não kéo dài do sốc, người bệnh sẽ bị rối loạn tri giác, co giật, lơ mơ và rơi vào hôn mê sâu.
Suy đa tạng
Đây là kịch bản nguy hiểm nhất của sốt xuất huyết. Sự kết hợp giữa tình trạng sốc giảm thể tích kéo dài, thiếu oxy mô toàn thân và phản ứng viêm hệ thống (bão cytokine) gây tổn thương đồng thời nhiều cơ quan đích: suy gan cấp (vàng da, men gan tăng hàng nghìn đơn vị), suy thận cấp, suy tim và rối loạn đông máu nội mạch rải rác (DIC). Khi đã suy đa tạng, tỷ lệ tử vong tăng lên gấp nhiều lần.
Suy đa tạng và sốc giảm thể tích là những biến chứng đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Suy thận cấp
Như một hệ quả trực tiếp từ việc tụt huyết áp kéo dài không được kiểm soát hoặc tình trạng tiêu cơ vân cấp (rất hiếm gặp), thận bị hoại tử ống thận cấp do thiếu máu cục bộ. Người bệnh sẽ có biểu hiện thiểu niệu (tiểu ít) hoặc vô niệu (không có nước tiểu), phù toàn thân và tăng kali máu đe dọa ngừng tim.
Sinh non, sẩy thai xảy ra ở phụ nữ mang thai
Sốt xuất huyết ở phụ nữ mang thai cực kỳ nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi. Sốt cao liên tục trong những tháng đầu có thể gây quái thai hoặc sẩy thai. Trong những tháng cuối, tình trạng xuất huyết nặng có thể kích thích cơn co tử cung dẫn đến sinh non. Nguy hiểm hơn, nếu sản phụ chuyển dạ vào đúng giai đoạn nguy hiểm (giảm tiểu cầu nặng), nguy cơ băng huyết sau sinh là rất lớn, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người mẹ.
Sốc do mất máu
Hiện tượng tiểu cầu giảm sâu làm mất khả năng đông máu tự nhiên, kết hợp với tổn thương thành mạch gây xuất huyết nội tạng nghiêm trọng. Người bệnh có thể bị xuất huyết dạ dày, xuất huyết đường ruột ồ ạt, nôn ra máu tươi lượng lớn hoặc chảy máu trong ổ bụng. Việc mất một lượng máu lớn trong thời gian ngắn khiến huyết áp tụt kịch sàn, người bệnh rơi vào trạng thái sốc mất máu, vã mồ hôi, da lạnh ngắt.
Xuất huyết brain (Xuất huyết não)
Đây là một trong những biến chứng thần kinh nặng nề nhất. Khi tiểu cầu hạ xuống mức cực thấp (dưới 20.000/microLit), các mạch máu nhỏ trong não có thể tự vỡ ra gây xuất huyết dưới nhện, xuất huyết nhu mô não. Người bệnh sẽ bị đau đầu dữ dội, nôn vọt, liệt nửa người, co giật, hôn mê và có thể tử vong nhanh chóng hoặc để lại di chứng tàn phế suốt đời.
Tụt huyết áp và đau đầu
Tình trạng cô đặc máu do thoát huyết tương làm giảm áp lực lòng mạch, khiến huyết áp tụt kịch sàn, thậm chí huyết áp kẹt (hiệu số giữa huyết áp tối đa và tối thiểu $le 20 text{ mmHg}$). Huyết áp thấp làm giảm lưu lượng máu lên não, cộng thêm độc tố virus tác động lên hệ thần kinh gây ra những cơn đau đầu như búa bổ, chóng mặt và ngất xỉu.
Biến chứng ở mắt
Virus Dengue có thể gây viêm võng mạc, xuất huyết võng mạc hoặc xuất huyết dịch kính. Khi các mạch máu nhỏ ở mắt bị vỡ, người bệnh sẽ thấy xuất hiện các đốm đen, mờ mắt đột ngột. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời bởi chuyên gia nhãn khoa, tổn thương võng mạc có thể dẫn đến mù lòa vĩnh viễn.
Trẻ bị nhẹ cân
Đối với phụ nữ mang thai bị sốt xuất huyết, tình trạng thiếu oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng do bánh nhau bị tổn thương hoặc do mẹ bị tụt huyết áp sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi. Trẻ sinh ra từ những người mẹ này thường bị suy dinh dưỡng bào thai, nhẹ cân và có sức đề kháng yếu hơn rõ rệt.
Lây truyền virus cho trẻ khi mẹ mang thai
Dù tỷ lệ không quá cao nhưng virus Dengue hoàn toàn có khả năng lây truyền dọc từ mẹ sang con qua rau thai trong quá trình mang thai hoặc lúc chuyển dạ. Trẻ sơ sinh nhiễm sốt xuất huyết bẩm sinh thường có biểu hiện sốt, phát ban, gan to và giảm tiểu cầu ngay trong những tuần đầu sau sinh, việc điều trị cho đối tượng này gặp rất nhiều khó khăn.
Cách xử trí khi gặp biến chứng của sốt xuất huyết
Sốt xuất huyết hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, phương pháp điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng và nâng đỡ thể trạng. Do đó, việc theo dõi để phát hiện các “dấu hiệu cảnh báo” biến chứng là vô cùng quan trọng:
- Khi nào cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngay? Nếu người bệnh xuất hiện một trong các dấu hiệu sau, cần đưa đến bệnh viện ngay lập tức, bất kể là ngày hay đêm:
- Đau bụng dữ dội, đặc biệt là đau ở vùng hạ sườn phải (vùng gan).
- Nôn mửa liên tục (trên 3 lần trong vòng 1 giờ hoặc 4 lần trong 6 giờ).
- Chảy máu chân răng, chảy máu cam ồ ạt, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
- Vã mồ hôi, chân tay lạnh ẩm, tím tái.
- Lơ mơ, vật vã, kích thích hoặc li bì, khó đánh thức.
- Không tiểu tiện được trong vòng 6 giờ.
Cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm (Nguồn: Sưu tầm)
- Nguyên tắc xử trí tại chỗ:
- Tuyệt đối không tự ý truyền dịch tại nhà: Việc truyền dịch không đúng chỉ định, đúng tốc độ trong giai đoạn tái hấp thu hoặc khi đã có biến chứng suy tim sẽ gây ra tình trạng quá tải thể tích, dẫn đến phù phổi cấp nguy hiểm tính mạng.
- Không dùng Aspirin và Ibuprofen: Để hạ sốt cho người bệnh sốt xuất huyết, chỉ được phép sử dụng Paracetamol với liều lượng đúng quy định. Tuyệt đối không dùng Aspirin hay Ibuprofen vì hai loại thuốc này làm tăng nguy cơ chảy máu, khiến tình trạng xuất huyết nội tạng trở nên trầm trọng và khó kiểm soát hơn.
- Chủ động bù nước bằng đường uống: Nếu người bệnh còn tỉnh táo và nôn ít, hãy khuyến khích uống nhiều nước oresol (pha đúng tỷ lệ hướng dẫn), nước trái cây tươi (cam, bưởi, dừa) hoặc cháo loãng để bù lại lượng dịch bị mất do sốt và thoát mạch.
Biến chứng sốt xuất huyết tiến triển rất nhanh, có thể khiến người bệnh rơi vào nguy kịch chỉ trong vài giờ. Hiểu rõ các giai đoạn và nhạy bén với dấu hiệu cảnh báo là lá chắn bảo vệ tốt nhất cho bạn và gia đình. Hãy chủ động diệt muỗi, loăng quăng, luôn ngủ màn và đến ngay cơ sở y tế uy tín khi có triệu chứng nghi ngờ để được chẩn đoán và điều trị kịp thời, khoa học.
Nguồn tham khảo:
Trung tâm y tế quận 8
https://trungtamytequan8.medinet.gov.vn/goc-truyen-thong-gdsk/cac-bien-chung-nguy-hiem-do-sot-xuat-huyet-cmobile16264-61569.aspx
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.