Sốt xuất huyết lây lan nhanh với diễn tiến khó lường, thường bị nhầm lẫn với sốt siêu vi thông thường, dẫn đến tâm lý chủ quan nguy hiểm. Thực tế, tỷ lệ tử vong phụ thuộc hoàn toàn vào thời điểm phát hiện và can thiệp y tế. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo và hiểu rõ cơ chế gây bệnh là lá chắn tối quan trọng để bảo vệ tính mạng bản thân và gia đình trước những biến chứng khôn lường.
Sốt xuất huyết là gì? Cơ chế gây bệnh sốt xuất huyết do virus Dengue
Sốt xuất huyết là bệnh nhiễm trùng cấp tính do virus Dengue gây ra, lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi vằn nhiễm bệnh thuộc chi Aedes. Khi virus Dengue xâm nhập vào cơ thể người qua da, chúng sẽ tấn công trực tiếp vào hệ thống tế bào miễn dịch (đại thực bào và tế bào dendritic). Tại đây, virus nhân bản một cách chóng mặt và giải phóng ồ ạt vào hệ tuần hoàn.
Cơ chế gây bệnh cốt lõi của virus Dengue không nằm ở việc tàn phá trực tiếp các mô, mà nằm ở phản ứng miễn dịch quá mức của cơ thể (hiện tượng bão cytokine). Hệ miễn dịch khi cố gắng tiêu diệt virus đã vô tình giải phóng ra các chất trung gian hóa học làm tổn thương nghiêm trọng đến cấu trúc mạch máu. Quá trình này dẫn đến hai hệ lụy sinh học nguy hiểm nhất là làm tăng tính thấm của thành mạch (khiến huyết tương thoát ra ngoài lòng mạch) và ức chế tủy xương gây sụt giảm tiểu cầu nghiêm trọng. Sự kết hợp của hai hiện tượng này tạo nên đợt bùng phát các triệu chứng xuất huyết và sốc giảm thể tích đặc trưng của bệnh.
Dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết nặng
Bệnh sốt xuất huyết thường có chuyển biến đột ngột từ thể nhẹ sang thể nặng vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh. Để ngăn ngừa nguy cơ tử vong, người bệnh và người nhà cần đặc biệt nhạy bén với các dấu hiệu cảnh báo nguy kịch dưới đây:
- Đau bụng dữ dội: Người bệnh cảm thấy đau tức liên tục hoặc đau tăng sưng ở vùng hạ sườn phải (đây là dấu hiệu tổn thương gan cấp, gan to do virus tấn công).
- Nôn mửa kéo dài: Nôn liên tục với tần suất dày đặc (trên 3 lần trong vòng 1 giờ hoặc trên 4 lần trong vòng 6 giờ), khiến cơ thể không thể giữ lại nước hay thức ăn nạp vào.
- Xuất huyết niêm mạc ồ ạt: Chảy máu cam nghiêm trọng khó cầm, chảy máu chân răng tự nhiên, đi ngoài ra phân đen hoặc nôn ra máu bầm (dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa). Ở phụ nữ, hiện tượng rong kinh hoặc ra máu âm đạo bất thường dù chưa đến kỳ kinh.
- Rối loạn tri giác: Người bệnh xuất hiện trạng thái bứt rứt, vật vã, kích thích lo âu hoặc ngược lại là lờ mờ, li bì, ngủ gà, khó đánh thức.
- Dấu hiệu sốc mạch nhanh: Chân tay lạnh ngắt, ẩm ướt, da tái xanh, mạch đập nhanh nhưng nhỏ, yếu, huyết áp tụt hoặc kẹt (hiệu số giữa huyết áp tối đa và tối thiểu giảm xuống $le 20 text{ mmHg}$).
- Thiếu niệu: Người bệnh đi tiểu rất ít hoặc không có nước tiểu trong vòng 6 giờ liên tục do thận bị thiếu máu nuôi dưỡng trầm trọng.
Cần đặc biệt cảnh giác trước các dấu hiệu lờ mờ, li bì hoặc xuất huyết niêm mạc của người bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt xuất huyết gây tử vong
Tử vong do sốt xuất huyết không phải là một sự cố ngẫu nhiên mà là kết quả của một chuỗi các biến chứng nội sinh tiến triển với tốc độ cực nhanh nếu không được hồi sức y khoa kịp thời:
Do chủ quan, hiểu sai về giai đoạn hạ sốt
Đây là nguyên nhân tâm lý và lâm sàng phổ biến nhất dẫn đến các ca tử vong đáng tiếc. Trong tiến trình của bệnh, từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 7, người bệnh thường có xu hướng giảm sốt hoặc hết sốt hoàn toàn. Nhiều người bệnh và gia đình chủ quan cho rằng “hết sốt là đã khỏi bệnh” nên lơ là việc theo dõi, tự ý đi lại hoặc làm việc nặng.
Tuy nhiên, y học định danh đây chính là giai đoạn nguy hiểm nhất. Lúc này, dù nhiệt độ cơ thể hạ xuống nhưng hiện tượng thoát huyết tương và hạ tiểu cầu lại đạt đỉnh điểm. Việc thiếu theo dõi sát sao trong giai đoạn này khiến người bệnh rơi vào trạng thái sốc sâu, suy tạng đột ngột mà người nhà không hề hay biết để đưa đi cấp cứu kịp thời.
Sốc sốt huyết não
Hiện tượng tăng tính thấm thành mạch diễn ra tại các mao mạch vũng não kết hợp với lượng tiểu cầu giảm sâu khiến các mạch máu nhỏ trong nhu mô não tự vỡ. Tình trạng này gây ra xuất huyết não, xuất huyết màng não diện rộng, làm tăng áp lực nội sọ cấp tính, đẩy người bệnh vào trạng thái co giật kéo dài, hôn mê sâu và tử vong nhanh chóng do tổn thương trung khu hô hấp và tuần hoàn ở thân não.
Xuất huyết nội tạng
Khi yếu tố đông máu bị phá hủy và số lượng tiểu cầu rơi xuống mức báo động (dưới 20.000/microLit), các ổ xuất huyết lớn sẽ bùng phát ở các cơ quan bên trong cơ thể. Nguy hiểm nhất là xuất huyết dạ dày – tá tràng, xuất huyết đường ruột và xuất huyết trong ổ bụng. Người bệnh bị mất một khối lượng máu cực lớn trong lòng mạch chỉ sau vài giờ, dẫn đến tình trạng sốc mất máu cấp tính, không thể hồi phục dù có được truyền máu bù đắp sau đó.
Viêm não
Virus Dengue có khả năng hướng thần kinh, chúng có thể vượt qua hàng rào máu não để tấn công trực tiếp vào các tế bào thần kinh trung ương, gây ra bệnh lý viêm não – màng não do Dengue. Biểu hiện là các cơn đau đầu dữ dội không đáp ứng với thuốc giảm đau, nôn vọt, cổ cứng, rối loạn hành vi và liệt khu trú, có tỷ lệ tử vong và để lại di chứng thần kinh rất cao.
Suy đa tạng
Khi tình trạng sốc giảm thể tích do thoát huyết tương hoặc sốc mất máu kéo dài mà không được xử trí bù dịch đúng phác đồ, các cơ quan đích sẽ rơi vào trạng thái thiếu oxy mô nghiêm trọng. Phản ứng viêm hệ thống lan rộng sẽ phá hủy đồng thời chức năng của nhiều tạng lớn: suy gan cấp hoại tử tế bào gan, suy thận cấp, suy cơ tim và suy hô hấp. Khi cơ thể đã tiến triển đến giai đoạn suy đa tạng, các biện pháp hồi sức tích cực như lọc máu liên tục hay chạy oxy hóa màng ngoài cơ thể (ECMO) cũng gặp rất nhiều thách thức, tỷ lệ tử vong lúc này vượt mức 50%.
Tăng tính thấm thành mạch
Dưới tác động của các cytokine viêm, các liên kết giữa các tế bào nội mô mạch máu bị nới lỏng, tạo thành các “lỗ hổng” lớn. Huyết tương (phần dịch của máu) theo các lỗ hổng này thoát ồ ạt ra khỏi lòng mạch để tràn vào các khoang trống của cơ thể như khoang màng phổi, khoang màng bụng. Hệ quả là thể tích máu lưu thông trong lòng mạch bị cạn kiệt, máu bị cô đặc nghiêm trọng (chỉ số Hematocrit tăng cao), dẫn đến hội chứng sốc sốt xuất huyết Dengue (DSS). Nếu không được truyền dịch định lượng và kiểm soát tốc độ chính xác, mạch và huyết áp của bệnh nhân sẽ biến mất hoàn toàn.
Tình trạng tăng tính thấm thành mạch làm thất thoát huyết tương là cơ chế sinh học cốt lõi gây sốc (Nguồn: Sưu tầm)
Giảm tiểu cầu trong máu ngoại biên
Tủy xương bị virus Dengue ức chế trực tiếp làm giảm sản sinh tiểu cầu mới, đồng thời các tiểu cầu hiện hành trong máu bị phá hủy hàng loạt do các phản ứng kháng nguyên – kháng thể bám trên bề mặt. Giảm tiểu cầu khiến cơ thể mất đi khả năng hình thành cục máu đông để b bịt kín các tổn thương mạch máu vi thể. Đây chính là ngòi nổ châm ngòi cho các biến chứng chảy máu không thể kiểm soát toàn thân.
Yếu tố nguy cơ gây tử vong do sốt xuất huyết
Dù tất cả mọi người đều có thể nhiễm virus Dengue, nhưng tỷ lệ tiến triển nặng và dẫn đến tử vong sẽ cao hơn vượt trội ở những nhóm đối tượng có các yếu tố nguy cơ sau:
Hệ miễn dịch yếu
Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ dưới 2 tuổi và người cao tuổi là những đối tượng có hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc đang trên đà lão hóa. Ở nhóm này, khả năng chống chọi với sự nhân lên của virus rất kém, đồng thời cơ thể dễ bị mất nước và đáp ứng rất nhạy cảm với tình trạng sốc, khiến diễn tiến bệnh nhanh và nặng nề hơn rất nhiều so với người trưởng thành khỏe mạnh.
Có bệnh lý nền
Những bệnh nhân có sẵn các bệnh lý mạn tính như: bệnh tim bẩm sinh, suy tim, bệnh thận mạn tính, đái tháo đường, hen phế quản, xơ gan hoặc béo phì phì đại là nhóm đối tượng có nguy cơ tử vong cao hàng đầu. Khi virus Dengue tấn công, tình trạng sốt cao và thoát dịch sẽ nhanh chóng làm mất bù các bệnh lý nền này, đẩy người bệnh vào các cơn suy tim cấp, nhiễm toan ceton hoặc suy thận giai đoạn cuối ngay lập tức.
Chăm sóc người bệnh sai cách
Việc thiếu kiến thức y khoa trong chăm sóc tại nhà là tác nhân đẩy người bệnh đến gần hơn với tử vong:
- Tự ý truyền dịch tại nhà: Truyền dịch không có sự giám sát của bác sĩ, truyền sai loại dịch hoặc sai tốc độ trong giai đoạn cơ thể bắt đầu tái hấp thu dịch (ngày thứ 6 – ngày thứ 7) sẽ gây ra biến chứng quá tải tuần hoàn, dẫn đến phù phổi cấp, người bệnh bị “chết đuối trên cạn” do dịch tràn ngập phế nang.
- Sử dụng sai thuốc hạ sốt: Tự ý cho người bệnh uống Aspirin hoặc Ibuprofen để hạ sốt. Hai loại thuốc này có đặc tính kháng tiểu cầu, chống đông máu mạnh, khi đi vào cơ thể người bệnh sốt xuất huyết sẽ kích hoạt tình trạng xuất huyết dạ dày ồ ạt, rất khó cầm máu.
Cách giảm tỷ lệ tử vong do sốt xuất huyết
Để kéo giảm tỷ lệ tử vong do căn bệnh này xuống mức thấp nhất, quy trình xử trí cần kết hợp chặt chẽ giữa tính chủ động của người nhà và sự can thiệp khoa học của y tế:
- Nhập viện và tuân thủ phác đồ điều trị: Ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nặng, người bệnh cần được đưa đến các bệnh viện chuyên khoa ngay lập tức để được bù dịch đường tĩnh mạch theo phác đồ kiểm soát nghiêm ngặt của Bộ Y tế, truyền tiểu cầu hoặc truyền máu khi có chỉ định.
- Theo dõi sát chỉ số Hematocrit và tiểu cầu: Trong những ngày nguy hiểm, người bệnh cần được làm xét nghiệm công thức máu hàng ngày để theo dõi tốc độ cô đặc máu và độ sụt giảm tiểu cầu, giúp bác sĩ tiên lượng trước các biến chứng để đón đầu điều trị.
- Hạ sốt an toàn bằng Paracetamol: Chỉ sử dụng duy nhất hoạt chất Paracetamol để hạ sốt cho người bệnh với liều lượng từ 10 – 15 mg/kg cân nặng/lần, cách nhau từ 4 – 6 tiếng và không quá 4 gam/ngày. Kết hợp lau mát bằng nước ấm ở các vùng nách, bẹn để hỗ trợ hạ nhiệt độ cơ thể.
- Bù nước tích cực bằng đường uống: Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước điện giải Oresol (pha đúng tỷ lệ), nước dừa, nước nước cam ép hoặc cháo loãng để bù đắp lượng dịch mất đi một cách tự nhiên, an toàn nhất.
Chủ động bù nước bằng đường uống đúng cách là biện pháp đầu tay giúp giảm nguy cơ cô đặc máu (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt xuất huyết Dengue có thể gây tử vong nhanh chóng do tăng tính thấm thành mạch và giảm tiểu cầu. Biến chứng này hoàn toàn có thể phòng tránh nếu cộng đồng loại bỏ tâm lý chủ quan, hiểu đúng về giai đoạn hạ sốt và tránh tự điều trị sai lầm tại nhà. Hãy chủ động diệt muỗi, lăng quăng, đồng thời đưa người bệnh đến cơ sở y tế uy tín ngay khi có dấu hiệu cảnh báo để được chăm sóc y khoa kịp thời và an toàn nhất.
Nguồn tham khảo:
National Library of Medicine
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7222550/
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.