Đột quỵ não là tình trạng cấp cứu y khoa nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề nếu không được điều trị kịp thời. Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não có thể bị tổn thương không hồi phục. Vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu đột quỵ, xử trí đúng cách và đưa người bệnh đến cơ sở y tế trong thời gian sớm nhất là yếu tố then chốt giúp tăng cơ hội sống sót và phục hồi chức năng.
Như thế nào là đột quỵ não?
Đột quỵ não (hay tai biến mạch máu não) là tình trạng một vùng não bộ bị tổn thương cấu trúc và suy giảm chức năng đột ngột do dòng máu nuôi dưỡng bị gián đoạn. Bản chất của não bộ là cơ quan tiêu thụ oxy và năng lượng lớn nhất cơ thể, dù chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng nhưng lại đòi hỏi đến 20% lượng máu từ tim bơm lên.
Khi dòng máu này bị chặn lại hoặc mạch máu bị vỡ, các tế bào não tại vùng bị ảnh hưởng sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt oxy và glucose trầm trọng. Nếu không được khơi thông dòng máu kịp thời, các tế bào thần kinh sẽ bắt đầu hoại tử chỉ sau vài phút. Tốc độ chết của tế bào não diễn ra khủng khiếp: trung bình mỗi phút trôi qua trong một cơn đột quỵ, khoảng 1.9 triệu tế bào thần kinh sẽ bị hủy hoại vĩnh viễn, kéo theo sự mất mát hàng tỷ kết nối synap.
Nguyên nhân dẫn đến đột quỵ ở người trưởng thành
Dựa trên cơ chế bệnh sinh, y khoa chia đột quỵ não thành hai loại hình thái chính với các nguyên nhân cốt lõi hoàn toàn khác biệt:
1.
Tắc nghẽn mạch máu não dẫn đến đột quỵ não
Hiện tượng này còn được gọi là đột quỵ nhồi máu não (hoặc thiếu máu cục bộ não), chiếm khoảng 85% tổng số các ca đột quỵ. Tình trạng này xảy ra do có vật cản xuất hiện trong lòng động mạch, chặn đứng dòng máu lên não. Hai nguyên nhân lớn nhất cấu thành nên thể bệnh này bao gồm:
- Xơ vữa động mạch lớn tại chỗ (Thuyết huyết khối): Do nồng độ mỡ trong máu cao kéo dài, các cholesterol xấu lắng đọng vào thành mạch, tạo nên các mảng xơ vữa dày và cứng. Theo thời gian, mảng xơ vữa này nứt vỡ ra, kích hoạt tiểu cầu đến bám dính và hình thành một cục máu đông ngay tại chỗ, bít kín lòng mạch nuôi não.
- Cục máu đông di chuyển từ nơi khác đến (Thuyết thuyên tắc): Cục máu đông này thường có nguồn gốc từ buồng tim của những bệnh nhân bị rối loạn nhịp tim (như rung nhĩ), hẹp van tim hoặc suy tim. Khi tim co bóp không đều, máu bị ứ đọng tạo thành cục máu đông. Cục máu này sẽ theo dòng tuần hoàn di chuyển lên trên, lọt vào và làm tắc nghẽn các nhánh động mạch nhỏ hơn trên não.
2.
Xuất huyết não gây nên đột quỵ
Thể bệnh này chiếm khoảng 15% số ca còn lại nhưng lại có tỷ lệ tử vong và biến chứng cao hơn rất nhiều. Hiện tượng này xảy ra khi thành mạch máu trên não bị rách hoặc vỡ ra, khiến máu tràn ồ ạt vào trong nhu mô não hoặc khoảng trống xung quanh não (khoảng dưới nhện). Hai thủ phạm chính gây vỡ mạch là:
- Tăng huyết áp mãn tính: Áp lực máu quá cao đè nặng lên các thành mạch nhỏ trong não suốt nhiều năm làm các thành mạch này bị thoái hóa, suy yếu và hình thành các vi phình mạch. Khi có một cơn tăng huyết áp kịch phát, các vi phình mạch này sẽ vỡ tung ra.
- Dị dạng mạch máu não: Đây thường là những khuyết tật bẩm sinh của hệ thống mạch máu (như dị dạng động tĩnh mạng AVM, phình động mạch não). Các đoạn mạch dị dạng này có cấu trúc rất mỏng manh và dễ vỡ dưới áp lực tuần hoàn bình thường khi người bệnh bước vào độ tuổi trưởng thành.
3.
Ngoài ra còn các nguy cơ khác
Bên cạnh các nguyên nhân trực tiếp, có một hệ thống các yếu tố nguy cơ gián tiếp thúc đẩy tiến trình đột quỵ diễn ra nhanh hơn, bao gồm: bệnh lý đái tháo đường (gây tổn thương vi mạch), thói quen hút thuốc lá kinh niên (gây co mạch và tăng đông máu), béo phì, lười vận động, lạm dụng rượu bia và thói quen thức khuya, chịu áp lực tâm lý căng thẳng (stress) kéo dài.
Mảng xơ vữa bám vào thành mạch là nguyên nhân kinh điển dẫn đến nhồi máu não (Nguồn: Sưu tầm)
Các dấu hiệu đột quỵ não ở người lớn tuổi
Đối với người lớn tuổi, các dấu hiệu đột quỵ có thể diễn ra rầm rộ hoặc đôi khi rất âm thầm nhưng có tính chất đột ngột. Để giúp cộng đồng dễ dàng ghi nhớ và phát hiện nhanh, Hiệp hội Đột quỵ Thế giới đã đưa ra quy tắc F.A.S.T, cụ thể như sau:
- F – Face (Khuôn mặt): Gương mặt người bệnh đột ngột bị mất cân đối hoặc méu xệ một bên. Hãy yêu cầu người bệnh cười hoặc há miệng lớn, nếu thấy một bên khóe miệng bị trễ xuống, nụ cười bị lệch, nhân trung bị kéo lệch sang một bên, chứng tỏ cơ mặt đang bị liệt.
- A – Arms (Tay – Chân): Một bên cánh tay hoặc một bên chân đột ngột bị yếu, liệt hoặc tê bì, râm ran như kiến bò. Hãy bảo người bệnh giơ cả hai tay lên cao song song trước mặt, nếu một bên tay không thể giơ lên được hoặc bị rơi xuống một cách vô thức, đó là dấu hiệu yếu cơ nghiêm trọng.
- S – Speech (Ngôn ngữ): Người bệnh đột ngột gặp trục trặc về khả năng nói. Họ có thể nói ngọng, nói lắp, phát âm không rõ chữ, dùng từ sai lệch một cách kỳ lạ hoặc hoàn toàn không hiểu được lời nói đơn giản của người xung quanh.
- T – Time (Thời gian): Nếu một người xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong 3 dấu hiệu trên, thời gian là mạng sống. Cần lập tức gọi xe cứu thương hoặc đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất có đơn vị đột quỵ.
Bên cạnh quy tắc F.A.S.T, người lớn tuổi khi đột quỵ còn có thể kèm theo các biểu hiện khác như: đột ngột đau đầu dữ dội như búa bổ không rõ nguyên nhân, hoa mắt chóng mặt làm mất thăng bằng không thể đi đứng vững, hoặc nhìn mờ, nhìn đôi ở một hoặc cả hai mắt.
Cách xử trí khi thấy người có biểu hiện đột quỵ não
Sự bình tĩnh và các bước sơ cứu đúng đắn của người xung quanh trong những phút đầu tiên có ý nghĩa quyết định đến toàn bộ kết quả điều trị của bệnh nhân sau này. Khi phát hiện người có biểu hiện đột quỵ, hãy thực hiện ngay các bước sau:
- Gọi ngay cấp cứu 115 hoặc xe y tế chuyên dụng: Tuyệt đối không để người bệnh tự lái xe hoặc di chuyển bằng xe máy đến bệnh viện vì họ có thể co giật hoặc ngất xỉu giữa đường.
- Đặt người bệnh nằm an toàn: Đặt người bệnh nằm trên một bề mặt phẳng, khô ráo thoáng mát. Nới lỏng khuy áo, cổ áo, thắt lưng để hỗ trợ đường hô hấp. Nếu người bệnh có biểu hiện buồn nôn, nôn mửa hoặc lơ mơ, hãy nghiêng người họ sang một bên (tư thế nằm nghiêng an toàn) để tránh tình trạng chất nôn trào ngược vào đường thở gây ngạt thở hoặc viêm phổi hít.
- Tuyệt đối không cho ăn uống bất cứ thứ gì: Trong cơn đột quỵ, cơ nuốt của người bệnh thường bị liệt hoặc rối loạn. Việc cho uống nước, sữa, nước chanh hoặc cho ngậm viên thuốc an cung ngưu hoàng hoàn có thể khiến người bệnh bị sặc vào phổi, dẫn đến nghẹt thở cấp tính vô cùng nguy hiểm.
- Không thực hiện các mẹo dân gian: Tuyệt đối không cạo gió, giác hơi, không châm kim vào đầu ngón tay nặn máu. Những hành động này không những không mang lại lợi ích lâm sàng nào mà còn làm lãng phí “thời gian vàng” của người bệnh.
Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn để bảo vệ đường thở trong khi chờ cấp cứu (Nguồn: Sưu tầm)
Những biến chứng bệnh đột quỵ não
Nếu không được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời trong các giờ đầu, vùng não bị hoại tử sẽ lan rộng, dẫn đến hàng loạt các biến chứng nặng nề đè nặng lên cuộc sống của chính người bệnh và gia đình:
- Liệt vận động vĩnh viễn: Biến chứng phổ biến nhất là liệt nửa người (trái hoặc phải), liệt tứ chi, khiến người bệnh mất khả năng tự đi lại, sinh hoạt và phụ thuộc hoàn toàn vào sự chăm sóc của người thân.
- Rối loạn ngôn ngữ và nhận thức: Người bệnh có thể mất hoàn toàn khả năng nói (thất ngôn), nói ngọng bập bẹ hoặc suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, không nhận ra người thân, sa sút trí tuệ sau tai biến.
- Loét tì đè và viêm phổi do nằm lâu: Do bị liệt phải nằm bất động một chỗ trong thời gian dài, các vùng da tì đè (mông, gót chân, bả vai) rất dễ bị hoại tử, loét nhiễm trùng. Đồng thời, việc ứ đọng đờm dãi do nằm lâu cũng khiến bệnh nhân dễ bị viêm phổi cấp tính.
- Trầm cảm sau đột quỵ: Việc đột ngột mất đi khả năng vận động và giao tiếp khiến người bệnh rơi vào trạng thái mặc cảm, u uất, dễ dẫn đến rối loạn trầm cảm nghiêm trọng.
Phác đồ điều trị đột quỵ não ở người lớn
Nền y học hiện đại đã có những bước tiến vượt bậc trong điều trị đột quỵ não. Tùy thuộc vào thể bệnh (nhồi máu hay xuất huyết) và thời gian tiếp cận y tế, các bác sĩ chuyên khoa sẽ áp dụng các phác đồ điều trị chuyên biệt:
Thuốc uống (và thuốc tiêm mạch)
- Đối với đột quỵ nhồi máu não đến sớm (trước 4.5 giờ kể từ khi phát bệnh): Bệnh nhân sẽ được chỉ định tiêm thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (rtPA). Thuốc này hoạt động như một chất hòa tan, làm tan rã cục máu đông đang tắc nghẽn, giúp tái tưới máu cho vùng não đang hấp hối một cách nhanh chóng.
- Thuốc uống duy trì: Sau giai đoạn cấp tính, bệnh nhân sẽ được duy trì bằng các thuốc uống dài ngày như thuốc chống kết tập tiểu cầu (Aspirin, Clopidogrel) để ngăn hình thành cục máu đông mới, kết hợp với thuốc kiểm soát huyết áp và thuốc hạ mỡ máu nhóm statin để ổn định mảng xơ vữa.
Thủ thuật can thiệp nội mạch
Đối với các trường hợp tắc các động mạch lớn trong não và đến bệnh viện trong “khung giờ vàng” mở rộng (trước 6 giờ, một số trường hợp có thể lên đến 24 giờ nhờ chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu), bác sĩ sẽ tiến hành luồn một ống thông nhỏ (catheter) từ động mạch đùi ở bẹn, đi xuyên qua lòng mạch lên thẳng mạch máu não bị tắc. Tại đây, bác sĩ sẽ dùng dụng cụ cơ học để kéo và lấy cục máu đông ra ngoài, khơi thông dòng chảy ngay lập tức.
Phẫu thuật
- Trong đột quỵ xuất huyết não: Nếu khối máu tụ trong nhu mô não quá lớn, chèn ép nghiêm trọng vào các vùng não lành xung quanh gây đe dọa đến tính mạng, các bác sĩ phẫu thuật thần kinh sẽ tiến hành mổ mở hộp sọ để lấy sạch khối máu tụ, giải áp nội sọ và kẹp các mạch máu đang chảy.
- Trong nhồi máu diện rộng: Phẫu thuật mở sọ giải áp cũng có thể được cân nhắc khi vùng não bị nhồi máu sưng nề quá mức, gây hiện tượng thoát vị não.
Thuyên tắc nội mạch (coiling)
Đây là kỹ thuật chuyên sâu dành riêng cho thể đột quỵ xuất huyết não do vỡ phình mạch. Bác sĩ can thiệp sẽ luồn ống thông vào lòng mạch máu, đưa các vòng xoắn kim loại nhỏ (microcoil) làm bằng bạch kim thả vào bên trong lòng túi phình. Các vòng xoắn này sẽ bít kín túi phình, ngăn không cho dòng máu tràn vào, từ đó loại bỏ hoàn toàn nguy cơ túi phình tiếp tục vỡ gây xuất huyết tái phát.
Xạ phẫu
Đối với các trường hợp đột quỵ xuất huyết có căn nguyên từ các khối dị dạng động tĩnh mạch (AVM) nằm ở các vị trí quá sâu trong não, nơi mà phẫu thuật dao kéo thông thường không thể tiếp cận được vì nguy cơ tổn thương cao, phương pháp xạ phẫu (như dùng Dao Gamma – Gamma Knife) sẽ được áp dụng. Phương pháp này sử dụng các chùm tia bức xạ năng lượng cao hội tụ chính xác vào khối dị dạng, làm xơ hóa và teo nhỏ dần khối dị dạng mạch máu theo thời gian mà không cần mở hộp sọ.
Phòng ngừa đột quỵ não như nào?
Đột quỵ não hoàn toàn có thể phòng ngừa chủ động lên đến hơn 80% nếu mỗi cá nhân tự nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe hệ mạch máu thông qua các biện pháp khoa học sau:
- Tầm soát và điều trị triệt để bệnh lý nền: Cần đo huyết áp thường xuyên và duy trì chỉ số huyết áp ổn định dưới mức $140/90 text{ mmHg}$ bằng cách tuân thủ uống thuốc đều đặn theo đơn của bác sĩ. Kiểm soát tốt chỉ số đường huyết và mỡ máu thông qua việc kiểm tra định kỳ.
- Chế độ dinh dưỡng “sạch” cho mạch máu: Áp dụng chế độ ăn giảm muối (ăn nhạt), hạn chế các thức ăn chứa nhiều chất béo bão hòa và cholesterol xấu (như mỡ động vật, nội tạng). Tăng cường ăn các loại rau xanh, củ quả tươi giàu chất xơ, vitamin và kali để hỗ trợ bảo vệ thành mạch.
- Duy trì vận động thể lực: Tập thể dục vừa sức ít nhất 30 phút mỗi ngày (như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội) giúp tăng cường sức co bóp cơ tim, hỗ trợ lưu thông máu và kiểm soát cân nặng, tránh béo phì.
- Nói không với thuốc lá và chất kích thích: Ngưng hút thuốc lá hoàn toàn và hạn chế tối đa rượu bia để ngăn chặn quá trình tổn thương nội mạc mạch máu và co thắt mạch máu não.
- Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột: Đặc biệt lưu ý ở người lớn tuổi, không nên ra khỏi giường vào sáng sớm mùa đông một cách đột ngột, không tắm đêm bằng nước lạnh vì sự nhiễm lạnh bất ngờ có thể kích hoạt cơn co mạch kịch phát, dẫn đến vỡ hoặc tắc mạch máu não.
Khám sức khỏe và tầm soát định kỳ giúp phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn của đột quỵ (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, đột quỵ não là bệnh lý nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể cải thiện tiên lượng nếu được phát hiện và cấp cứu kịp thời. Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo, xử trí đúng cách và nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế là những yếu tố then chốt giúp giảm tỷ lệ tử vong và di chứng. Bên cạnh đó, kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu và duy trì lối sống lành mạnh sẽ góp phần giảm nguy cơ đột quỵ và bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Nguồn tham khảo:
Sở Y tế TP.HCM: https://medinet.hochiminhcity.gov.vn/quan-ly-chat-luong-kham-chua-benh/mang-luoi-dieu-tri-dot-quy-tren-dia-ban-thanh-pho-ho-chi-minh-cmobile8-16298.aspx
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.