Khi thời tiết bước vào những đợt nắng nóng cao điểm, số lượng ca nhập viện do tổn thương nhiệt luôn gia tăng ở mức báo động. Trong số các tổn thương do nhiệt, nguy hiểm và hung hãn nhất là tình trạng Heat stroke. Nếu không được hiểu đúng và can thiệp khẩn cấp, trạng thái này có thể nhanh chóng tước đi mạng sống của người bệnh hoặc để lại những di chứng vĩnh viễn ở não bộ. Vậy Heat stroke là gì, dấu hiệu nhận biết và quy trình xử lý y khoa diễn ra như thế nào?
Nắng nóng cao điểm kéo dài (Nguồn: Sưu tầm)
Heat stroke là gì?
Heat stroke (được dịch sang tiếng Việt là Sốc nhiệt hoặc Say nắng) là thể bệnh nặng nhất trong các bệnh lý do tăng thân nhiệt gây ra.
Đây là một tình trạng cấp cứu y khoa nghiêm trọng, xảy ra khi hệ thống điều hòa thân nhiệt của cơ thể (nằm ở vùng dưới đồi của não) hoàn toàn bị tê liệt do tiếp xúc với nhiệt độ môi trường cao hoặc vận động quá sức trong thời gian dài. Trạng thái này khiến lõi cơ thể không thể tự tản nhiệt ra ngoài, dẫn đến hiện tượng nhiệt độ cơ thể tăng vọt một cách mất kiểm soát, nhanh chóng vượt ngưỡng $40^circtext{C}$ ($104^circtext{F}$). Nhiệt độ cực cao này sẽ trực tiếp “thiêu đốt” các tế bào, làm biến tính protein và gây suy sụp chức năng đa cơ quan bao gồm não, tim, thận, gan và cơ.
Thời gian dự kiến và tình trạng sốc nhiệt kéo dài bao lâu?
Sốc nhiệt là một hội chứng diễn tiến theo dạng cấp tính. Thời gian từ lúc cơ thể bắt đầu có dấu hiệu kiệt sức vì nhiệt (Heat exhaustion) chuyển sang sốc nhiệt thực sự có thể diễn ra vô cùng nhanh chóng, đôi khi chỉ trong vòng vài phút đến vài giờ nếu người bệnh tiếp tục ở lại trong môi trường nóng bức.
Tình trạng sốc nhiệt kéo dài bao lâu sau khi khởi phát phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ làm mát và cấp cứu.
- Nếu người bệnh được phát hiện sớm và làm hạ nhiệt độ lõi xuống dưới $39^circtext{C}$ trong vòng 30 phút đầu tiên, cơ thể có thể dần ổn định trở lại và hồi phục hoàn toàn sau vài ngày đến vài tuần.
- Ngược lại, nếu tình trạng tăng thân nhiệt trên $40^circtext{C}$ kéo dài quá 1 đến 2 tiếng mà không được hạ nhiệt, các tổn thương mô sẽ không thể đảo ngược. Lúc này, bệnh nhân sẽ rơi vào hôn mê sâu, suy đa tạng và tử vong hoặc phải gánh chịu di chứng thần kinh suốt đời dù sau đó có được cứu sống.
Triệu chứng của sốc nhiệt là gì?
Bạn có thể nhận diện một người đang rơi vào tình trạng nguy kịch do Heat stroke thông qua chuỗi triệu chứng điển hình dưới đây:
- Thân nhiệt tăng cực cao: Nhiệt độ cơ thể đo được qua trực tràng hoặc tai đạt từ $40^circtext{C}$ ($104^circtext{F}$) trở lên.
- Thay đổi trạng thái tâm thần và hành vi: Đây là dấu hiệu then chốt để phân biệt sốc nhiệt với các thể nhẹ hơn. Người bệnh có biểu hiện lú lẫn, kích động, nói nhảm, loạng choạng mất thăng bằng, co giật hoặc nhanh chóng rơi vào trạng thái hôn mê.
- Bất thường về mồ hôi: * Trong Sốc nhiệt do cổ điển (do thời tiết): Da người bệnh thường trở nên nóng, đỏ rực và khô rát hoàn toàn, hệ thống tiết mồ hôi đã bị liệt.
- Trong Sốc nhiệt do gắng sức (do tập luyện): Da người bệnh có thể vẫn ẩm ướt, đầm đìa mồ hôi nhưng thân nhiệt lõi vẫn ở mức nguy hiểm.
- Rối loạn tim mạch và hô hấp: Nhịp tim đập cực nhanh và mạnh (do tim phải tăng cường bơm máu ra da để tản nhiệt), thở nhanh, thở nông và hổn hển.
- Triệu chứng tiêu hóa: Buồn nôn, nôn mửa dữ dội, đau quặn bụng do thiếu máu nuôi dọc đường tiêu hóa.
- Đau đầu: Cảm giác đau đầu dữ dội, mạch đập thình thịch ở vùng thái dương.
Nguyên nhân của trình trạng heat stroke
Cơ chế bùng phát Heat stroke được chia làm hai nhóm nguyên nhân chính trên lâm sàng:
- Sốc nhiệt cổ điển (Non-exertional / Classic Heat Stroke): Xảy ra do người bệnh tiếp xúc trực tiếp với môi trường có nhiệt độ và độ ẩm cao trong thời gian dài mà không có biện pháp hạ nhiệt thích hợp. Đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất ở nhóm này là người già, trẻ em, người có bệnh lý tim mạch mãn tính hoặc người đang sử dụng các thuốc làm giảm khả năng bài tiết mồ hôi (thuốc lợi tiểu, thuốc kháng histamin).
- Sốc nhiệt do gắng sức (Exertional Heat Stroke): Xảy ra khi một người thực hiện các hoạt động thể chất với cường độ cao trong môi trường nóng bức (như vận động viên chạy marathon, công nhân xây dựng, bộ đội tập trận). Việc cơ báp hoạt động liên tục sinh ra một lượng nhiệt nội sinh khổng lồ, cộng hưởng với nhiệt độ môi trường khiến cơ chế thải nhiệt bị quá tải toàn diện.
Cách xử lí khi gặp người có tình trạng heat stroke
Khi đối mặt với một ca Heat stroke, mỗi giây phút trôi qua đều quyết định mạng sống của người bệnh. Hãy thực hiện ngay quy trình sơ cứu khẩn cấp theo các bước sau:
Gọi cấp cứu lập tức
Hãy gọi ngay cho số điện thoại Cấp cứu 115 hoặc đội ngũ y tế gần nhất. Trong lúc chờ xe cấp cứu đến, hãy thực hiện các biện pháp hạ nhiệt chủ động ngay tại chỗ dưới đây, tuyệt đối không chần chừ.
Đưa người bệnh đến nơi thoáng mát
Nhanh chóng di chuyển người bệnh ra khỏi khu vực nắng nóng. Đặt họ nằm ở phòng có điều hòa nhiệt độ, nơi có bóng râm mát hoặc nơi lộng gió. Cởi bỏ bớt quần áo dày, nới lỏng thắt lưng để cơ thể người bệnh tiếp xúc tối đa với không khí.
Làm mát cơ thể người bệnh
Tìm mọi cách để hạ thân nhiệt lõi của người bệnh xuống càng nhanh càng tốt:
- Dùng vòi nước mát xịt nhẹ hoặc dùng khăn ướt lau liên tục lên toàn bộ bề mặt cơ thể người bệnh.
- Đặt các túi chườm đá hoặc khăn bọc đá vào các vùng có mạch máu lớn đi sát dưới da để tăng tốc độ làm mát máu: vùng nách, vùng bẹn, hai bên cổ (động mạch cảnh) và vùng lưng.
- Bật quạt điện hướng thẳng vào người bệnh đồng thời phun sương nước mát lên da để đẩy nhanh quá trình bốc hơi tản nhiệt.
Quy trình làm mát tích cực hằng giờ giúp cứu sống tế bào não của người bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Theo dõi nhịp thở và ý thức bệnh nhân
Kiểm tra đường thở của người bệnh. Nếu người bệnh còn tỉnh táo và không bị nôn mửa, có thể cho uống từng ngụm nhỏ nước lọc mát hoặc nước điện giải. Tuyệt đối không cho người bệnh uống nước nếu họ đã bị hôn mê, lú lẫn hoặc đang nôn mửa vì rất dễ gây sặc vào phổi gây tắc thở. Nếu bệnh nhân ngừng thở, tiến hành hồi sức tim phổi (CPR) ngay lập tức.
Cách phòng ngừa heat stroke
Heat stroke là một hội chứng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu bạn chủ động áp dụng các nguyên tắc bảo vệ cơ thể:
- Bổ sung đủ nước cho cơ thể: Đừng đợi đến khi thấy khát mới uống nước. Vào những ngày nắng nóng hoặc khi phải làm việc ngoài trời, hãy uống đều đặn từ 2 – 4 ly nước (khoảng 500ml – 1000ml) mỗi giờ. Ưu tiên nước lọc ấm, nước bổ sung chất điện giải, tránh các thức uống có chứa cồn hoặc nhiều đường vì chúng làm cơ thể mất nước nhanh hơn.
- Trang phục phù hợp: Lựa chọn quần áo mỏng, rộng rãi, có màu sắc tươi sáng (để phản xạ lại ánh nắng) và được làm từ chất liệu thấm hút mồ hôi tốt như cotton. Luôn mang theo mũ rộng vành, kính râm và bôi kem chống nắng có chỉ số SPF từ 30 trở lên trước khi ra ngoài.
- Hạn chế vận động giờ cao điểm: Tránh thực hiện các hoạt động thể chất nặng, tập luyện thể thao ngoài trời vào những khung giờ nắng nóng đỉnh điểm (từ 10h sáng đến 16h chiều). Nên chuyển lịch tập luyện sang sáng sớm hoặc chiều mát.
- Để cơ thể thích nghi dần với nhiệt độ: Nếu bắt đầu một công việc mới hoặc đi du lịch đến nơi có khí hậu nắng nóng, hãy để cơ thể làm quen từ từ bằng cách giới hạn thời gian làm việc ngoài trời trong vài ngày đầu, sau đó tăng dần cường độ khi cơ thể đã thiết lập được cơ chế thích nghi nhiệt.
- Không bao giờ để người ở trong xe ô tô đậu tắt máy: Khi đậu xe dưới trời nắng, nhiệt độ bên trong khoang cabin ô tô có thể tăng thêm hơn $10^circtext{C}$ chỉ trong vòng 10 phút. Tuyệt đối không để trẻ em hoặc thú cưng ngồi trong xe một mình, dù chỉ là vài phút mở hé cửa kính.
Sốc nhiệt khá nguy hiểm trong giai đoạn nắng nóng và gay gắt hiện nay (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, Heat stroke (sốc nhiệt) không đơn thuần là cảm giác say nắng thông thường mà là một trạng thái cấp cứu y khoa đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Thấu hiểu bản chất của căn bệnh này, nhạy bén nhận ra các dấu hiệu lú lẫn, da khô nóng và nắm vững kỹ thuật làm mát khẩn cấp chính là những kiến thức trang bị vô giá, giúp bạn bảo vệ bản thân và kịp thời cứu sống những người xung quanh khi mùa nắng nóng chạm ngưỡng đỉnh điểm.
Nguồn tham khảo:
National Library of Medicine
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9978764/