Đột quỵ là tình trạng cấp cứu y khoa nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề nếu không được xử trí kịp thời. Trong những phút đầu tiên sau khi khởi phát, việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo đóng vai trò quyết định đến hiệu quả điều trị. Quy tắc FAST là công cụ đơn giản, được sử dụng rộng rãi để phát hiện nhanh các triệu chứng đột quỵ và hỗ trợ đưa người bệnh đến cơ sở y tế trong “thời gian vàng”.
FAST đột quỵ là gì?
FAST đột quỵ là một chuỗi các chữ cái viết tắt đại diện cho 4 dấu hiệu cảnh báo cơ bản và hành động cần làm ngay khi nghi ngờ một người bị tai biến mạch máu não. Quy tắc này được thiết kế một cách đơn giản, dễ nhớ, dễ phổ biến nhằm mục đích giúp cộng đồng — ngay cả những người không có chuyên môn y khoa — cũng có thể chẩn đoán sơ bộ một ca đột quỵ chỉ trong vòng vài ba phút.
Việc áp dụng rộng rãi quy tắc FAST đóng vai trò tối thượng trong việc rút ngắn thời gian từ lúc người bệnh khởi phát triệu chứng cho đến khi tiếp cận được các liệu pháp điều trị chuyên sâu tại bệnh viện, từ đó đảo ngược cán cân sinh tử và giảm thiểu tối đa nguy cơ tàn phế cho nạn nhân.
Các dấu hiệu nhận biết đột quỵ FAST
Quy tắc FAST bao gồm 4 yếu tố cốt lõi được phân tích cụ thể dưới đây:
1.
F (Face – Khuôn mặt)
Dấu hiệu đầu tiên liên quan đến sự thay đổi cơ học trên khuôn mặt của người bệnh do các dây thần kinh sọ não bị chèn ép hoặc thiếu máu nuôi.
- Biểu hiện: Khuôn mặt của người bệnh đột ngột bị mất cân đối, một bên mặt bị chảy xệ xuống, các nếp nhăn vùng trán hoặc vòm má bị phẳng đi, nhân trung và khóe miệng bị lệch sang một bên.
- Cách kiểm tra: Hãy yêu cầu người bệnh cười lớn, nhe răng hoặc huýt sáo. Nếu nụ cười của họ bị méo lệch, một bên cơ mặt không thể chuyển động hoặc nước bọt tự động chảy tràn ở khóe miệng bên tổn thương, điều đó chứng tỏ dây thần kinh vận động cơ mặt đã bị tê liệt.
2.
A (Arms – Cánh tay)
Đột quỵ thường gây tổn thương một bên bán cầu não, dẫn đến tình trạng yếu hoặc liệt nửa người đối bên.
- Biểu hiện: Người bệnh đột ngột cảm thấy một bên tay hoặc chân bị tê bì, châm chích, yếu liệt hoặc hoàn toàn mất cảm giác. Họ đang cầm nắm đồ vật bỗng nhiên làm rơi, bước đi bị khuỵu ngã hoặc không thể đứng vững.
- Cách kiểm tra: Hãy yêu cầu người bệnh giơ cả hai tay lên cao thẳng trước mặt và giữ nguyên trong vòng 10 giây. Nếu một bên tay không thể nhấc lên được, hoặc nhấc lên được nhưng sau đó từ từ rơi xuống một cách vô thức, người bệnh đã có dấu hiệu liệt vận động chi.
3.
S (Speech – Lời nói)
Vùng ngôn ngữ trên vỏ não (vùng Broca hoặc Wernicke) là khu vực cực kỳ nhạy cảm với tình trạng thiếu oxy.
- Biểu hiện: Người bệnh đột ngột gặp các bất thường về phát âm và diễn đạt. Họ có thể nói ngọng nghịu, líu lưỡi, nói lắp bắp, giọng nói thều thào khó nghe, hoặc nói những câu từ lộn xộn, vô nghĩa. Ở một số trường hợp, người bệnh hoàn toàn tỉnh táo nhưng mất khả năng hiểu lời nói của người xung quanh hoặc ú ớ không thể phát âm.
- Cách kiểm tra: Hãy yêu cầu người bệnh lặp lại một câu nói đơn giản hoặc trả lời một câu hỏi thông thường (ví dụ: “Hôm nay là thứ mấy?” hoặc “Tên của bác là gì?”). Nếu họ không thể lặp lại chính xác hoặc ú ớ không tìm được từ, đây là dấu hiệu rối loạn ngôn ngữ cấp tính.
4.
T (Time – Thời gian)
Chữ cái cuối cùng không đại diện cho một triệu chứng lâm sàng, mà là một mệnh lệnh hành động tối khẩn cấp.
- Ý nghĩa: Khi một người xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong 3 chữ cái F, A, S kể trên (thậm chí chỉ là một dấu hiệu mờ nhạt rồi biến mất), thời gian lúc này chính là mạng sống của người bệnh.
- Hành động: Ngay lập tức bấm nút gọi xe cấp cứu 115 hoặc chủ động tìm phương tiện nhanh nhất đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất có đơn vị can thiệp đột quỵ chuyên sâu. Hãy ghi nhớ chính xác thời điểm người bệnh bắt đầu bùng phát triệu chứng đầu tiên để cung cấp thông tin quý báu này cho bác sĩ điều trị.
Nhận biết sớm các biểu hiện Face, Arms, Speech giúp tận dụng tối đa thời gian vàng cấp cứu (Nguồn: Sưu tầm)
Các triệu chứng đột quỵ khác ngoài FAST đột quỵ
Mặc dù quy tắc FAST bao phủ được phần lớn các ca đột quỵ lâm sàng, nhưng bệnh lý mạch máu não rất phức tạp. Ở một số thể đột quỵ nhẹ, đột quỵ vùng tiểu não hoặc thân não, người bệnh có thể bùng phát các triệu chứng đặc biệt khác mà chúng ta không được phép bỏ qua:
- Đau đầu dữ dội đột ngột: Người bệnh bùng phát một cơn đau đầu kinh hoàng như búa bổ mà không rõ nguyên nhân, đau không thuyên giảm khi nằm nghỉ, có thể đi kèm với trạng thái buồn nôn, nôn mửa liên tục. Đây là dấu hiệu rất điển hình của thể đột quỵ xuất huyết não (vỡ mạch máu).
- Chóng mặt, mất thăng bằng đột ngột: Cảm giác toàn bộ phòng ốc bị đảo lộn, hoa mắt, chóng mặt đi kèm với tình trạng đi đứng loạng choạng, mất thăng bằng hoàn toàn, không thể phối hợp các động tác tay chân một cách nhịp nhàng.
- Rối loạn thị lực cấp tính: Tự nhiên một hoặc cả hai bên mắt của người bệnh bị mờ đi, nhìn nhòe, nhìn đôi (song thị – nhìn một hóa hai) hoặc mất hoàn toàn thị lực trong vài phút, giống như có một tấm rèm đen buông xuống che khuất tầm nhìn.
- Tê rần hoặc yếu đột ngột một vùng cơ thể: Cảm giác châm chích, tê rần như kiến bò khu trú ở một bên vùng mặt, một bên góc hàm hoặc tê dọc một bên cơ thể mà không kèm theo yếu liệt rõ rệt.
- Cơn đột quỵ nhẹ (Thiếu máu não thoáng qua – TIA): Các dấu hiệu méo miệng, yếu tay, nói ngọng bùng phát nhanh nhưng tự biến mất hoàn toàn trong vòng vài phút đến dưới 24 giờ. Nhiều người chủ quan bỏ qua dấu hiệu này, tuy nhiên TIA chính là hồi chuông cảnh báo sớm cho thấy một trận đột quỵ não diện rộng, tàn phá nặng nề sắp xảy ra trong những ngày kế tiếp.
Một số quy tắc FAST khác
Để nâng cao hơn nữa độ nhạy và tính toàn diện trong việc chẩn đoán đột quỵ tại cộng đồng, các hiệp hội y khoa trên thế giới đã phát triển và mở rộng quy tắc FAST thành các biến thể chuyên sâu hơn:
BE FAST
Quy tắc BE FAST bổ sung thêm 2 chữ cái đầu tiên (B và E) để kiểm soát các triệu chứng liên quan đến vùng tiểu não và thị giác:
- B (Balance – Thăng bằng): Cảnh báo tình trạng người bệnh đột ngột bị mất thăng bằng, chóng mặt, đi lại loạng choạng, khó khăn trong việc giữ vững tư thế.
- E (Eyes – Đôi mắt): Cảnh báo sự thay đổi đột ngột về thị lực, nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị giác ở một hoặc cả hai mắt.
- F – A – S – T: Giữ nguyên các yếu tố Face (Khuôn mặt), Arms (Cánh tay), Speech (Lời nói) và Time (Thời gian) của quy tắc truyền thống.
FASTER
Quy tắc FASTER tập trung sâu hơn vào khâu phản ứng của người cứu hộ và quá trình theo dõi người bệnh:
- F (Face): Kiểm tra độ cân đối của khuôn mặt.
- A (Arms): Kiểm tra tình trạng yếu liệt tay chân.
- S (Stability): Kiểm tra độ ổn định, thăng bằng của cơ thể khi đứng hoặc đi.
- T (Talking): Kiểm tra khả năng phát âm và thấu hiểu lời nói.
- E (Eyes): Kiểm tra các bất thường về thị lực.
- R (React): Hành động phản ứng ngay lập tức, gọi 115 và chuẩn bị tâm lý, ghi nhận các biến đổi sinh học của người bệnh trong lúc chờ xe cứu thương.
Áp dụng các quy tắc mở rộng giúp phát hiện sớm cả các thể đột quỵ vùng tiểu não (Nguồn: Sưu tầm)
Cách xử trí khi gặp người dấu hiệu đột quỵ FAST
Khi đối mặt với một người có các dấu hiệu đột quỵ theo quy tắc FAST, sự bình tĩnh và hành động chuẩn xác của người xung quanh sẽ quyết định trực tiếp đến cơ hội sống sót và khôi phục của nạn nhân. Hãy tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn y khoa sau:
Những điều nên làm
- Lập tức gọi xe cấp cứu 115 hoặc phương tiện vận chuyển chuyên dụng nhanh nhất để đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất có trung tâm đột quỵ.
- Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn: Hãy đỡ người bệnh nằm xuống một mặt phẳng thông thoáng. Đặt người bệnh nằm nghiêng sang một bên (ưu tiên bên lành, không bị liệt), đầu hơi nâng cao khoảng 30 độ. Tư thế nằm nghiêng này giúp bảo vệ đường thở của người bệnh, ngăn ngừa tình trạng lưỡi bị tụt về phía sau gây nghẹt thở, hoặc nếu người bệnh có nôn mửa thì chất nôn sẽ chảy ra ngoài, không bị hít sặc vào phổi gây suy hô hấp cấp.
- Nới lỏng trang phục: Cởi bớt cúc áo cổ, thắt lưng để người bệnh dễ thở. Mở thông thoáng các cửa sổ xung quanh để tăng lượng oxy, nhưng lưu ý tránh để gió lùa trực tiếp vào người bệnh.
- Theo dõi và ghi nhận thông tin: Luôn ở bên cạnh động viên, trấn an tinh thần người bệnh. Ghi lại chính xác thời điểm phát bệnh và các loại thuốc người bệnh đang sử dụng (nếu có) để bàn giao cho nhân viên y tế. Nếu người bệnh ngưng thở, lập tức thực hiện hồi sức tim phổi (CPR) nếu bạn có kỹ năng.
Những điều không nên làm
- Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh uống bất kỳ loại thuốc nào: Kể cả thuốc hạ huyết áp, thực phẩm chức năng hay các loại thuốc truyền miệng như an cung ngưu hoàng hoàn. Nếu người bệnh bị đột quỵ thể xuất huyết, các thuốc giãn mạch có thể làm máu chảy ồ ạt hơn, gây tử vong nhanh chóng. Mặt khác, lúc này cơ ngậm nuốt đang bị liệt, việc cho uống thuốc rất dễ gây sặc vào đường thở.
- Không cho người bệnh ăn uống bất cứ thứ gì, kể cả nước chanh hay nước đường.
- Tuyệt đối không áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng: Như cạo gió, giật tóc mai, châm kim vào đầu ngón tay hay vắt chanh vào miệng. Những hành động này hoàn toàn không có cơ sở khoa học, gây đau đớn, nhiễm trùng và trực tiếp làm trì hoãn, lãng phí thời gian quý báu để đưa người bệnh đến bệnh viện.
- Không di chuyển người bệnh bằng xe máy: Để tránh tình trạng rung lắc mạnh làm tổn thương mạch máu não thêm trầm trọng, hoặc người bệnh bị ngã do yếu liệt cơ.
Đưa người bệnh đến bệnh viện bằng xe cứu thương chuyên dụng là giải pháp an toàn nhất (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, FAST là quy tắc giúp nhận biết nhanh các dấu hiệu đột quỵ và hỗ trợ đưa người bệnh đến cơ sở y tế trong thời gian sớm nhất. Việc phát hiện và cấp cứu kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả điều trị, giảm nguy cơ tử vong và hạn chế di chứng. Mỗi người nên trang bị kiến thức về FAST để chủ động ứng phó khi gặp trường hợp nghi ngờ đột quỵ, góp phần bảo vệ sức khỏe và tính mạng cho bản thân cũng như cộng đồng.
Nguồn tham khảo:
Trạm y tế phường Tây thành:
https://tytphuongtaythanh.medinet.gov.vn/chuyen-muc/quy-tac-fast-dot-quy-dau-hieu-fast-trong-tai-bien-mach-mau-nao-cmobile8188-192574.aspx