Khi thời tiết giao mùa, vấn đề về đường hô hấp thường bùng phát mạnh mẽ với các biểu hiện như hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi. Nhiều người thường đánh đồng tất cả các triệu chứng này là do cảm lạnh và tự ý sử dụng thuốc giải cảm, trong khi nguyên nhân thực sự có thể là do dị ứng. Việc nhầm lẫn giữa dị ứng và cảm lạnh không chỉ khiến bệnh kéo dài mà còn dẫn đến nguy cơ dùng sai thuốc. Bài viết này sẽ giúp bạn phân biệt rõ ràng hai hội chứng trên.
Cảm lạnh là gì?
Cảm lạnh thông thường (Common cold) là một hội chứng nhiễm trùng cấp tính khu trú tại hệ thống đường hô hấp trên, bao gồm mũi, họng và các xoang cạnh mũi. Bệnh lý này xảy ra khi cơ thể bị tấn công bởi các loại vi sinh vật, cụ thể là hơn 200 chủng virus khác nhau, trong đó phổ biến nhất là nhóm Rhinovirus, ngoài ra còn có Coronavirus thông thường, Respiratory Syncytial Virus (RSV) hoặc Adenovirus.
Virus cảm lạnh có khả năng lây lan rất mạnh trong cộng đồng thông qua hai con đường chính:
- Tiếp xúc gián tiếp: Chạm tay vào các bề mặt như tay nắm cửa, điện thoại dính dịch tiết chứa virus rồi đưa lên mắt, mũi, miệng.
- Đường hô hấp: Hít phải các giọt bắn li ti phát tán trong không khí khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện ở khoảng cách gần.
Sau khi virus xâm nhập thành công vào tế bào biểu mô niêm mạc, hệ thống miễn dịch của cơ thể cần một khoảng thời gian từ 1 – 3 ngày (được gọi là giai đoạn ủ bệnh) để kích hoạt các phản ứng viêm nhằm cô lập và tiêu diệt mầm bệnh. Cảm lạnh là một bệnh lý có tính chất tự giới hạn (Self-limiting), nghĩa là khi hệ miễn dịch sản sinh đủ kháng thể, cơ thể sẽ tự loại bỏ virus và các triệu chứng lâm sàng sẽ thuyên giảm rồi biến mất hoàn toàn sau khoảng 7 đến 10 ngày mà không để lại di chứng nghiêm trọng.
Dị ứng là gì?
Khác hoàn toàn với cảm lạnh, dị ứng đường hô hấp (Respiratory Allergy) hay viêm mũi dị ứng không phải là một bệnh lý nhiễm trùng và hoàn toàn không do virus hay vi khuẩn gây ra. Bản chất của dị ứng là một phản ứng rối loạn hệ miễn dịch mang tính chất cơ địa và có yếu tố di truyền rõ rệt.
Khi một người có cơ địa nhạy cảm tiếp xúc với các protein vốn dĩ hoàn toàn vô hại ngoài môi trường (trong y học gọi là các dị nguyên – Allergens), hệ thống miễn dịch của họ lại nhận diện nhầm các chất này là mối đe dọa nguy hiểm đối với cơ thể. Để bảo vệ các cơ quan, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt các kháng thể IgE, thúc đẩy các tế bào mast giải phóng ra một lượng lớn chất trung gian hóa học có tên là Histamine.
Chính chất Histamine này là tác nhân trực tiếp gây ra các hiện tượng giãn mạch, sưng phù nề niêm mạc hô hấp, kích ứng ngứa ngáy, tăng tiết dịch và co thắt cơ trơn đường thở. Các dị nguyên phổ biến nhất bao gồm: phấn hoa, bụi mịn, hạt bụi nhà, lông và biểu mô thú nuôi, bào tử nấm mốc hoặc sự thay đổi đột ngột của các yếu tố vật lý như nhiệt độ, độ ẩm không khí (thường gọi là dị ứng thời tiết). Dị ứng hoàn toàn không có tính lây nhiễm từ người này sang người khác, nhưng bệnh sẽ kéo dài dai dẳng, tái phát liên tục chừng nào người bệnh còn tiếp xúc với dị nguyên.
Phân biệt dị ứng và cảm lạnh
Do đều tác động và gây kích ứng mạnh mẽ vùng niêm mạc đường hô hấp trên, hai hội chứng này có rất nhiều biểu hiện lâm sàng tương đồng, rất dễ gây nhầm lẫn nếu chỉ quan sát lướt qua các triệu chứng bề ngoài.
Giống nhau
Cả dị ứng và cảm lạnh đều khiến người bệnh trải qua các cung bậc khó chịu tại vùng mũi họng bao gồm:
- Kích ứng các đầu mút dây thần kinh niêm mạc gây ra các cơn hắt hơi đột ngột.
- Chảy nhiều dịch mũi (giai đoạn đầu của cả hai bệnh đều là dịch mũi trong, lỏng và loãng).
- Ngạt mũi, nghẹt mũi từ âm ỉ đến nghiêm trọng do phù nề các cuốn mũi, gây cản trở đường thở tự nhiên, buộc người bệnh phải thở bằng miệng.
- Có thể kèm theo các cơn ho húng hắng do dịch mũi chảy ngược xuống thành sau họng (hội chứng chảy dịch mũi sau) gây kích ứng ngứa rát họng.
Nhầm lẫn giữa dị ứng và cảm lạnh là nguyên nhân phổ biến dẫn đến điều trị sai cách (Nguồn: Sưu tầm)
Khác nhau
Để phân biệt chính xác hai tình trạng này và tránh những sai lầm trong điều trị, các chuyên gia y tế dựa vào các đặc điểm cốt lõi về triệu chứng đi kèm, tốc độ khởi phát và thời gian kéo dài của bệnh:
| Đặc điểm nhận diện | Cảm lạnh thông thường | Dị ứng đường hô hấp |
|---|---|---|
| Tác nhân cốt lõi | Do nhiễm các chủng virus hô hấp (Rhinovirus, Adenovirus…) | Do phản ứng quá mẫn của hệ miễn dịch với dị nguyên (bụi, phấn hoa…). |
| Tốc độ khởi phát | Triệu chứng xuất hiện từ từ, tăng dần mức độ khó chịu sau 1 – 2 ngày kể từ khi tiếp xúc nguồn bệnh. | Triệu chứng xuất hiện ngay lập tức hoặc rất nhanh (vài phút đến vài giờ) sau khi tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng. |
| Thời gian kéo dài | Thuyên giảm rõ rệt và tự khỏi hoàn toàn trong vòng 7 đến 10 ngày. | Kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng (xuất hiện theo mùa hoặc chừng nào chưa cách ly khỏi dị nguyên). |
| Biểu hiện sốt | Có thể sốt nhẹ hoặc sốt vừa (dưới 38.5°C), đặc biệt phổ biến ở đối tượng trẻ em. | Hoàn toàn không bao giờ gây sốt. Sốt không phải là cơ chế của phản ứng dị ứng. |
| Đau nhức toàn thân | Thường kèm theo đau đầu âm ỉ, uể oải, đau nhức cơ bắp, mệt mỏi rã rời toàn thân. | Không gây đau nhức cơ thể, người bệnh chỉ mệt mỏi do nghẹt mũi gây thiếu ngủ chứ cơ bắp không đau. |
| Tính chất dịch mũi | Ban đầu trong, sau vài ngày thường đặc lại, nhầy dính và chuyển sang màu trắng đục, xanh hoặc bạt vàng. | Dịch mũi luôn luôn giữ tính chất trong suốt, lỏng, loãng như nước trong suốt toàn bộ quá trình bị bệnh. |
| Triệu chứng tại mắt | Mắt hoàn toàn bình thường hoặc chỉ hơi mệt mỏi nhẹ do nặng đầu. | Ngứa mắt nghiêm trọng, đỏ mắt, chảy nước mắt liên tục, có thể kèm theo thâm quầng mí mắt dưới. |
| Triệu chứng tại da | Không xuất hiện các ban dị ứng trên bề mặt da. | Thường đi kèm tình trạng phát ban, nổi mề đay, ngứa ngáy da hoặc làm trầm trọng thêm bệnh chàm. |
Các phương pháp xử lý khi bị cảm lạnh hoặc dị ứng
Việc xác định đúng bản chất bệnh sẽ giúp bạn lựa chọn phương pháp can thiệp trúng đích, mang lại hiệu quả nhanh chóng và an toàn cho sức khỏe:
Phương pháp xử lý chuyên sâu khi bị cảm lạnh
Mục tiêu chính khi điều trị cảm lạnh là giảm nhẹ triệu chứng để cơ thể dễ chịu hơn trong khi chờ hệ miễn dịch tự chữa lành, tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh vì kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus:
- Sử dụng thuốc hỗ trợ hợp lý: Uống thuốc hạ sốt, giảm đau đầu (Paracetamol) khi sốt hoặc đau nhức người vượt ngưỡng chịu đựng. Đối với người trưởng thành, liều Paracetamol an toàn là từ 500mg đến 650mg cho một lần uống, cách nhau 4 – 6 tiếng. Có thể dùng thuốc co mạch mũi dạng xịt (Oxymetazoline, Xylometazoline) để thông mũi, nhưng lưu ý không dùng quá 3 – 5 ngày để tránh hiện tượng viêm mũi do thuốc (Rebound congestion).
- Vệ sinh cơ học hằng ngày: Súc họng bằng nước muối sinh lý 0.9% đều đặn để sát khuẩn, giảm mật độ virus vùng hầu họng. Xịt rửa mũi thường xuyên bằng nước muối biển sâu để đẩy dịch nhầy đặc và mầm bệnh ra ngoài một cách an toàn.
- Chế độ phục hồi thể trạng: Dành thời gian nghỉ ngơi tuyệt đối trong phòng thoáng khí, uống thật nhiều nước ấm (nước lọc, nước gừng ấm, chanh mật ong) để giữ ẩm niêm mạc và làm loãng đờm. Bổ sung các thực phẩm giàu Vitamin C (cam, bưởi, ổi) và khoáng chất Kẽm để củng cố hàng rào miễn dịch tự nhiên.
Cảm lạnh cần tập trung vào việc nghỉ ngơi và nâng cao sức đề kháng để tự chữa lành (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp xử lý chuyên sâu khi bị dị ứng
Mục tiêu cốt lõi của điều trị dị ứng là cắt đứt phản ứng quá mẫn của hệ miễn dịch, ngăn chặn sự giải phóng Histamine và cách ly nguồn gốc gây kích ứng:
- Cách ly hoàn toàn với dị nguyên: Đây là biện pháp tiên quyết. Hãy luôn đeo khẩu trang chất lượng cao (như khẩu trang N95, khẩu trang y tế đạt chuẩn) khi ra ngoài để tránh bụi mịn và phấn hoa; dọn dẹp nhà cửa, hút bụi nệm ga giường thường xuyên để loại bỏ mạt bụi, lông thú nuôi; hạn chế mở cửa sổ vào thời điểm chuyển mùa hoặc có gió lớn.
- Sử dụng thuốc kháng Histamine: Sử dụng các loại thuốc kháng Histamine không kê đơn dạng viên uống (như Cetirizine, Loratadine, Fexofenadine) để chặn đứng các triệu chứng hắt hơi, ngứa mắt, chảy nước mũi. Các nhóm thuốc thế hệ mới này rất ít gây buồn ngủ, an toàn cho sinh hoạt và làm việc hằng ngày.
- Thuốc xịt mũi chứa Corticoid tại chỗ: Trong các trường hợp dị ứng mãn tính hoặc viêm mũi dị ứng theo mùa nghiêm trọng, bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc xịt mũi chứa Corticoid liều thấp tại chỗ (như Fluticasone, Budesonide) để kháng viêm, giảm phù nề cuốn mũi một cách bền vững và an toàn khi dùng dài ngày dưới sự kiểm soát.
- Rửa mũi bằng nước muối sinh lý hằng ngày: Việc xịt rửa mũi bằng nước muối đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với người bị dị ứng. Hành động này giúp rửa trôi một cách cơ học các hạt bụi, phấn hoa đang bám dính trên niêm mạc mũi, từ đó làm dịu và cắt đứt phản ứng dị ứng ngay lập tức.
Tránh xa các dị nguyên là nguyên tắc vàng giúp điều trị dị ứng tận gốc (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, việc phân biệt chính xác dị ứng và cảm lạnh dựa vào các yếu tố như sốt, ngứa mắt hay màu sắc dịch mũi sẽ giúp bạn lựa chọn đúng phương pháp điều trị. Hãy luôn tuân thủ đúng liều lượng, cách ly dị nguyên hoặc nghỉ ngơi hợp lý để bảo vệ hệ hô hấp. Nếu các triệu chứng kéo dài dai dẳng hoặc có dấu hiệu nặng hơn, việc tìm kiếm sự tham vấn từ nhân viên y tế là vô cùng cần thiết.
Nguồn tham khảo
News in Health
https://newsinhealth.nih.gov/2014/10/cold-flu-or-allergy