Hình dạng phân có thể phản ánh nhiều vấn đề sức khỏe của hệ tiêu hóa. Trong đó, tình trạng phân dẹt hình lá lúa là dấu hiệu bất thường khiến nhiều người lo ngại về nguy cơ ung thư đại tràng. Tuy nhiên, hiện tượng này không chỉ liên quan đến bệnh lý ác tính mà còn có thể xuất phát từ nhiều rối loạn hoặc bệnh lý đại trực tràng lành tính khác.
Tổng quan về ung thư đại tràng
Ung thư đại tràng (hay còn gọi là ung thư ruột kết) là một trong những căn bệnh ung thư đường tiêu hóa phổ biến và có tỷ lệ tử vong cao nếu không được phát hiện kịp thời. Bệnh lý này xảy ra khi các tế bào biểu mô lót trong lòng đại tràng bị đột biến gen, dẫn đến tình trạng tăng sinh mất kiểm soát và dần hình thành nên các khối u ác tính.
Đại tràng là phần dài nhất của ruột già, có nhiệm vụ hấp thu nước, muối khoáng từ thức ăn đã được tiêu hóa ở ruột non và tạo khuôn cho chất thải (phân) trước khi đẩy xuống trực tràng để tống ra ngoài. Phần lớn các ca ung thư đại tràng đều khởi nguồn từ những tổn thương lành tính gọi là polyp đại tràng (đặc biệt là polyp tuyến). Trải qua một thời gian dài, trung bình từ 5 đến 15 năm, các tế bào trong polyp tích tụ thêm nhiều đột biến và có thể chuyển biến thành ung thư thực sự.
Mặc dù là căn bệnh nguy hiểm, ung thư đại tràng lại có tiên lượng điều trị rất tốt nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm. Khó khăn lớn nhất hiện nay là ở những bước tiến triển đầu tiên, bệnh thường không biểu hiện triệu chứng rõ rệt hoặc các triệu chứng dễ bị nhầm lẫn với bệnh rối loạn tiêu hóa thông thường, khiến người bệnh chủ quan và bỏ qua “thời điểm vàng” để can thiệp ngoại khoa triệt căn.
Giai đoạn phát triển ung thư đại tràng
Độ lớn của khối u, mức độ xâm lấn sâu vào thành ruột và khả năng di căn xa của tế bào ác tính được các bác sĩ chuyên khoa phân chia cụ thể thành các giai đoạn phát triển rõ rệt:
Tiến trình phát triển của ung thư đại tràng từ giai đoạn khởi phát đến di căn (Nguồn: Sưu tầm)
- Giai đoạn 0 (Ung thư biểu mô tại chỗ): Đây là giai đoạn sớm nhất của bệnh. Các tế bào ung thư mới chỉ xuất hiện rất nông ở lớp niêm mạc trong cùng của thành đại tràng, chưa hề xâm lấn sâu xuống lớp dưới niêm mạc hay cơ ruột.
- Giai đoạn I: Khối u đã bắt đầu phát triển xuyên qua lớp niêm mạc và xâm lấn sâu hơn vào lớp dưới niêm mạc hoặc lớp cơ của thành đại tràng. Tuy nhiên, tế bào ác tính vẫn nằm hoàn toàn trong thành ruột, chưa lan ra mô mỡ xung quanh và chưa di căn hạch bạch huyết.
- Giai đoạn II: Khối u tiếp tục tăng sinh và ăn sâu qua các lớp cơ, thậm chí xuyên qua lớp thanh mạc (lớp màng bao bọc ngoài cùng của đại tràng) để xâm lấn vào các mô hoặc cơ quan lân cận trong ổ bụng. Ở giai đoạn này, bệnh vẫn chưa có dấu hiệu lan tràn vào hệ thống hạch bạch huyết vùng.
- Giai đoạn III: Tế bào ung thư đã phá vỡ ranh giới thành đại tràng và lan rộng, tấn công vào một hoặc nhiều hạch bạch huyết ở vùng lân cận. Đây là giai đoạn tiến triển tại chỗ tương đối nặng, đòi hỏi phác đồ điều trị phối hợp phức tạp giữa phẫu thuật cắt đoạn ruột và hóa trị bổ trợ nhằm quét sạch mầm bệnh.
- Giai đoạn IV: Đây là giai đoạn muộn nhất của ung thư đại tràng. Tế bào ác tính đã bong tách khỏi khối u gốc, lọt vào tuần hoàn máu hoặc hệ bạch huyết để di chuyển đến các cơ quan ở xa trong cơ thể. Các đích đến di căn phổ biến nhất của ung thư đại tràng bao gồm gan, phổi, phúc mạc (màng bụng), xương hoặc buồng trứng.
Phân dẹt hình lá lúa có phải dấu hiệu nhận biết ung thư đại tràng?
Để trả lời chính xác cho câu hỏi này, trước hết chúng ta cần hiểu về cơ chế tạo khuôn phân của hệ tiêu hóa. Ở cơ thể người khỏe mạnh, đại tràng co bóp để đẩy chất thải lỏng xuống dưới. Trong quá trình di chuyển, nước được tái hấp thu, chất thải dần cô đặc lại và hình thành cấu trúc dạng thon dài, tròn đều theo chu vi lòng ruột đại trực tràng.
Khi một khối u ác tính xuất hiện và phát triển âm thầm trong lòng đại tràng hoặc trực tràng, kích thước của khối u sẽ tăng dần theo thời gian. Sự hiện diện của u giống như một vật cản lớn, làm thu hẹp đáng kể không gian luân chuyển bên trong lòng ruột. Lúc này, khi chất thải đi qua đoạn ruột bị bóp nghẹt bởi khối u, nó sẽ bị chèn ép mạnh, khiến cấu trúc phân bị biến dạng, trở nên nhỏ lại, mảnh, mỏng hoặc có dạng phân dẹt hình lá lúa hoặc hình bút chì.
Do đó, hiện tượng phân dẹt hình lá lúa hoàn toàn có thể là một dấu hiệu cảnh báo ung thư đại tràng, đặc biệt là các khối u nằm ở đoạn đại tràng xuống, đại tràng xích-ma hoặc trực tràng (những đoạn ruột gần hậu môn, nơi phân đã thành khuôn rõ rệt).
Khối u làm hẹp lòng ruột là nguyên nhân khiến khuôn phân bị biến dạng, dẹt nhỏ (Nguồn: Sưu tầm)
Tuy nhiên, người bệnh không nên quá hoảng loạn vì chỉ dựa vào một triệu chứng phân dẹt thì chưa đủ cơ sở để kết luận ung thư. Hiện tượng phân bị dẹt còn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân lành tính khác làm cản trở lòng ruột, bao gồm:
- Hội chứng ruột kích thích (IBS): Sự co thắt bất thường và liên tục của các cơ vòng trong đại tràng có thể làm biến đổi hình dạng khuôn phân theo từng đợt.
- Polyp đại trực tràng kích thước lớn: Các khối polyp lành tính hoặc tiền ung thư khi phát triển quá to cũng gây hẹp lòng ruột tạm thời.
- Bệnh trĩ hoặc nứt kẽ hậu môn: Các búi trĩ sưng to ở ngay cửa ngõ hậu môn sẽ ép chặt vào chất thải khi người bệnh rặn đại tiện, làm phân bị mỏng dẹt và thường kèm theo cảm giác đau rát.
- Chế độ ăn thiếu chất xơ: Khi cơ thể không được cung cấp đủ chất xơ và nước, phân không đủ độ xốp và khối lượng để tạo thành khuôn tròn to tiêu chuẩn.
Khi nào phân dẹt hình lá lúa thực sự đáng báo động? Tình trạng này trở nên nguy hiểm và có nguy cơ cao là ung thư đại tràng nếu nó diễn ra kéo dài liên tục nhiều tuần mà không thuyên giảm dù đã thay đổi chế độ ăn uống, đồng thời đi kèm với các dấu hiệu toàn thân nghiêm trọng khác bên dưới.
Các dấu hiệu ung thư đại tràng thường gặp khác
Bên cạnh sự thay đổi về hình dạng khuôn phân, người bệnh cần đặc biệt lưu tâm đến các biểu hiện lâm sàng mang tính chất hệ thống của ung thư đại tràng:
Nhận biết sớm các bất thường về tiêu hóa giúp tăng cơ hội điều trị khỏi bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Đi ngoài ra máu hoặc phân sẫm màu
Đây là một trong những triệu chứng kinh điển và phổ biến nhất của ung thư đại trực tràng. Do khối u ác tính có cấu trúc mạch máu rất tăng sinh nhưng lại lỏng lẻo, dễ bị tổn thương, trầy xước khi phân cọ xát đi qua. Người bệnh có thể quan sát thấy máu tươi nhỏ giọt, máu lẫn vào trong khuôn phân hoặc đi ngoài ra phân có màu đen sẫm như bã cà phê kèm dịch nhầy. Tình trạng xuất huyết rỉ rả này kéo dài sẽ khiến người bệnh rơi vào trạng thái thiếu máu mãn tính.
Đau bụng âm ỉ, đầy hơi hoặc chướng bụng
Khối u gây cản trở sự lưu thông bình thường của dịch tiêu hóa và các chất khí trong đường ruột, dẫn đến áp lực nội tạng tăng cao. Người bệnh thường xuyên phải chịu đựng các cơn đau bụng âm ỉ khú trú hoặc lan tỏa, có lúc đau quặn từng cơn kèm theo cảm giác đầy bụng, khó tiêu, chướng hơi rất khó chịu dù không ăn quá no.
Rối loạn đại tiện kéo dài
Sự hiện diện của khối u làm đảo lộn hoàn toàn nhu động ruột tự nhiên. Người bệnh gặp phải tình trạng rối loạn đại tiện kéo dài bất thường, có sự xen kẽ giữa các đợt táo bón nặng (do lòng ruột bị bít tắc) và các đợt tiêu chảy cấp, phân lỏng nát. Ngoài ra, người bệnh luôn có cảm giác mót rặn, đi đại tiện xong vẫn thấy ấm ách, không thoải mái và muốn đi tiếp do khối u kích thích vào đầu mút thần kinh ở trực tràng.
Mệt mỏi, chán ăn và giảm cân bất thường
Tế bào ung thư tiêu thụ một lượng lớn năng lượng của cơ thể để phục vụ cho quá trình tăng sinh điên cuồng, đồng thời tiết ra các cytokine gây ức chế cảm giác thèm ăn. Thêm vào đó, việc chảy máu rỉ rả trong lòng ruột gây thiếu máu trầm trọng. Hệ quả là người bệnh luôn cảm thấy kiệt sức, uể oải, nước da xanh xao, chán ăn và sụt cân một cách nhanh chóng, bất thường (giảm từ 5 – 10% trọng lượng cơ thể chỉ trong vòng vài tháng) mà không rõ lý do.
Hiện tượng phân dẹt hình lá lúa là một tín hiệu cảnh báo vật lý từ đường tiêu hóa cho thấy lòng ruột đang gặp phải một sự cản trở nhất định. Dù có thể do các nguyên nhân lành tính, nhưng người bệnh tuyệt đối không được chủ quan. Việc lắng nghe cơ thể, nhận biết sớm các dấu hiệu đi kèm và tiến hành nội soi đại tràng kịp thời chính là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ tính mạng trước căn bệnh ung thư đại tràng nguy hiểm.
Nguồn tham khảo:
National Cancer Institute
https://www.cancer.gov/types/colorectal/patient/colon-treatment-pdq