Long đởm: Công dụng an thần và lợi tiêu hóa, đặc tính và lưu ý khi sử dụng

Long đởm là dược liệu có công dụng an thần và lợi tiêu hóa, với đặc tính vị đắng, tính hàn, quy vào ba kinh Can, Đởm và Bàng quang. Long đởm được sử dụng để thanh nhiệt giải độc, thông lợi tiểu đạo, tiêu tan tích thực, ức chế các phản ứng viêm, hỗ trợ quá trình tiêu hóa, hạ sốt, an thần, giảm đau và sung huyết ở mắt đỏ. Bài viết sẽ cung cấp thông tin chi tiết về công dụng, cách dùng và lưu ý khi sử dụng Long đởm.

Tìm hiểu chung về Long đởm

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Long đởm (Rễ và Thân rễ).
• Tên gọi khác: Đởm thảo; Thảo long đờm; Lăng du.
• Danh pháp khoa học: Gentiana scabra Bunge, họ Gentianaceae (họ Long đởm).

Đặc điểm tự nhiên

• Long đởm thảo là cây thân thảo sống lâu năm, đạt chiều cao khoảng 35 – 60 cm. Từ thân chính, cây phát triển hệ thống rễ phụ nhiều nhánh với đường kính vài mm, phần ngoài rễ mang màu vàng nhạt đặc trưng. Lá không có cuống, sắp xếp đối xứng từ dưới lên trên; lá tầng dưới nhỏ bé, trong khi lá tầng trên phát triển to hơn và nhọn hơn, thường dài 3 – 8 cm, rộng 0,4 – 3 cm. Hoa mang sắc xanh lam nhạt, có hình dạng chuông đặc trưng, mọc ở đỉnh cành hoặc tập trung ở kẽ lá phía trên thành từng chùm không có cuống rõ rệt.
• Dược liệu thành phẩm ở dạng thân rễ được buộc thành từng bó không đều, sau đó xén cắt thành những đoạn dài 1 – 3 cm; bề mặt ngoài thân rễ mang sắc xám thẫm hoặc nâu thẫm.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Nguồn cung chính của long đởm thảo đến từ Trung Quốc. Tại Việt Nam, ngoài loài Gentiana scabra Bunge, còn có 2 loài long đởm thảo bản địa khác được khai thác làm dược liệu: Gentiana loureirii (D. Don) Griseb. phân bố ở Lâm Đồng và Gentiana rigescens Franch. ex Hemsl. phân bố ở Tây Nguyên.
• Các loài long đởm nói chung đều là những cây nhỏ, thường xuất hiện lẫn lộn trong các cánh đồng cỏ thấp. Chúng có xu hướng thích nghi với khí hậu ôn đới ấm hoặc á nhiệt đới, yêu cầu độ ẩm cao, thường mọc trên các vùng đồi núi cao. Tốc độ sinh trưởng của cây rất nhanh chóng, đặc biệt trong khoảng thời gian xuân – hè.

Thu hái:

• Thực hiện khai thác trong hai vụ chính là mùa xuân và mùa thu; đào lấy toàn bộ thân rễ cùng hệ rễ, sau đó rửa sạch bẩn.

Chế biến:

• Quy trình chế biến bắt đầu bằng việc loại bỏ đất cát bám trên rễ, cắt loại bỏ lớp lông bề mặt, rồi cắt thành những đoạn nhỏ dài 3 – 5 cm. Tiếp theo, ngâm dược liệu với nước cam thảo khoảng một đêm, sau đó phơi khô dưới bóng râm cho đến khi đạt độ khô thích hợp rồi đóng gói. Ngoài phương pháp ngâm nước cam thảo, có thể thay thế bằng ngâm rượu hoặc sao vàng trước khi sử dụng.

Bộ phận sử dụng

• Thân rễ hoặc rễ đã được phơi khô (Radix et Rhizoma Gentianae).

Công dụng của Long đởm

Theo y học cổ truyền

• Long đởm (Rễ và Thân rễ) được ghi nhận trong các tài liệu Đông y có vị đắng, tính hàn, quy vào ba kinh Can, Đởm và Bàng quang. Các công năng chính bao gồm:
• Thanh nhiệt giải độc, thông lợi tiểu đạo, tiêu tan tích thực, ức chế các phản ứng viêm
• Hỗ trợ quá trình tiêu hóa, hạ sốt, an thần, giảm đau và sung huyết ở mắt đỏ

Theo y học hiện đại

• Tác dụng trên dạ dày: Khi sử dụng ở liều thấp trước bữa ăn khoảng 30 phút, dược liệu kích thích tăng tiết dịch vị; ngược lại, nếu dùng sau khi ăn sẽ làm giảm lượng dịch vị bài tiết.
• Tác dụng kháng khuẩn và kháng ký sinh trùng sốt rét: Dịch tiêm chiết xuất từ Long đởm thảo thể hiện khả năng ức chế một phổ rộng các chủng vi khuẩn gây bệnh phổ biến; hoạt chất Gentiopicrin đặc biệt cho thấy hoạt tính mạnh mẽ chống lại ký sinh trùng gây sốt rét.
• Các tác dụng bổ trợ khác gồm ức chế quá trình oxy hóa tế bào, bảo vệ chức năng gan, ảnh hưởng đến cơ chế đông máu, kháng tăng sinh u bướu và hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở bệnh tiểu đường type 2.

Liều dùng và cách dùng Long đởm

• Liều lượng khuyến cáo là 6 – 12g mỗi ngày dưới hình thức sắc nước hoặc hoàn tán, thường được kết hợp trong các phương thuốc toàn diện.

Bài thuốc kinh nghiệm

Bài thuốc 1: Chữa ăn không tiêu, đầy bụng

• Thành phần: Long đởm thảo 2g, Đại hoàng 1g, Hoàng bá 1g.
• Cách sử dụng: Sắc nước rồi uống chia thành 3 lần, mỗi lần cách bữa ăn khoảng 15 phút.

Bài thuốc 2: Chữa đau dạ dày

• Thành phần: Long đởm thảo 0,5g; Hoàng bá 0,5g, Can khương 0,3g, Quế chi 0,3g, Hồi hương 0,3g, Kê nội kim 0,5g, Sơn tra 1g (sao cháy).
• Cách sử dụng: Trộn đều tất cả các vị thuốc rồi tán thành bột mịn, chia làm 3 phần uống phân tán trong ngày.

Bài thuốc 3: Chữa sốt cao có co giật

• Thành phần: Long đởm thảo, Thanh đại, Phòng phong mỗi vị 12g; Băng phiến, Xạ hương, Ngưu bàng tử mỗi vị 4g, 8g Câu đằng cùng với 20g Hoàng liên.
• Cách sử dụng: Sắc nhỏ tất cả các vị thuốc, sau đó tán thành bột mịn, trộn với một lượng mật ong rồi hoàn thành viên thuốc kích thước bằng hạt thóc. Liều dùng 5 – 10 viên mỗi lần, có thể sắc thêm nước Kim ngân hoa để uống kèm.

Bài thuốc 4: Trị đau mắt đỏ, ù tai, đắng miệng, yếu gân cốt, sốt cao co giật, viêm thận cấp

• Thành phần: Long đởm thảo, Chi tử, Hoàng cầm, Mộc hương, Xa tiền tử, Trạch tả và Đường quy mỗi vị 12g, 16g sinh địa, 8g Sài hồ cùng với 4g Cam thảo.
• Cách sử dụng: Sắc tất cả các vị thuốc để lấy nước uống.

Lưu ý khi dùng Long đởm

• Tránh sử dụng dương vật này ở những bệnh nhân có thể trạng hư hàn, tỳ vị suy yếu, hoặc tiêu chảy mà không có bằng chứng viêm nhiệt thực tại.
• Long đởm (Rễ và Thân rễ) có vị cực kỳ đắng, do đó không khuyến cáo dùng trong thời gian dài vì có nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tiêu hóa và khẩu vị.
• Về liều lượng và khoảng thời gian dùng: Mặc dù dương vật hỗ trợ kích hoạt chức năng tiêu hóa, nhưng cần tuyệt đối tuân thủ liều lượng quy định, không được vượt quá. Bổ sung thêm, thuốc nên được uống trước các bữa ăn chính để phát huy tác dụng tối ưu. Cần lưu ý rằng việc dùng quá liều có thể phát sinh tác dụng phản tác dụng, gây suy giảm tiêu hóa, đau đầu, chóng mặt, và sung huyết mắt.
• Ngoài loài được đề cập ở trên, trong thực hành lâm sàng và y văn còn ghi nhận sử dụng rễ cùng thân rễ đã được phơi nắng hoặc sấy khô từ các loài khác như điều diệp long đởm (Gentiana manshurica Kitag.), tam hoa long đởm (Gentiana triflora Pall.), hoặc kiên long đởm (Gentiana rigescens Franch.) — tất cả đều thuộc họ Long Đởm (Gentianaceae).
• Long đởm (Rễ và Thân rễ) là dương vật được sử dụng phổ biến tại nhiều địa phương. Dù có nguồn gốc từ tự nhiên, dương vật này vẫn mang theo những chỉ định, chống chỉ định và khả năng gây tác dụng không mong muốn. Vì lý do này, người bệnh và gia đình không nên tự phán đoán hoặc áp dụng các phương thuốc dân gian mà không có hướng dẫn chuyên môn. Cần thiết phải đến gặp các chuyên gia y tế để được đánh giá tình trạng sức khỏe cụ thể và nhận tư vấn phù hợp. Nếu thấy nội dung bài viết mang lại giá trị, xin hãy chia sẻ rộng rãi. Chúng tôi trân trọng mọi ý kiến phản hồi cũng như sự quan tâm liên tục của quý vị đối với các bài viết khác.

Nguồn tham khảo

1) https://thuocdongduoc.vn/long-dom-thao.

2) https://mplant.ump.edu.vn/index.php/long-dom-thao-gentiana-scabra-gentianaceae/.