Cây Kim vàng: Cây thuốc nam hỗ trợ trị hen suyễn, cảm cúm

10

Cây Kim vàng là một loài cây thuốc nam có tác dụng hỗ trợ điều trị hen suyễn, cảm cúm và các triệu chứng khác. Với thành phần hóa học đặc trưng, Kim vàng được ứng dụng rộng rãi trong y dân gian để chữa trị các bệnh như rắn cắn, suyễn cấp tính, cảm cúm và đau nhức răng. Bài viết sẽ cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm, công dụng và cách sử dụng cây Kim vàng.

Tìm hiểu chung về Kim vàng

Tên gọi, danh pháp

• Kim vàng còn được gọi với các tên khác như Gai kim bóng, Sơn đông, Gai kim vàng. Danh pháp khoa học của loài là Barleria lupulina Lindl, thuộc họ Ô rô (Acanthaceae).

Đặc điểm tự nhiên

• Cây Kim vàng có dạng thảo dược nhỏ mọc thẳng đứng, thân chia nhánh với cấu trúc vuông góc, bề mặt không mang lông tơ. Lá mọc nguyên hình, không có lông, các lá kèm biến hóa thành gai thẳng nhọn đặc trưng. Hoa tập trung ở phần ngọn cây, các lá bắc dưới cụm hoa cao khoảng 2 cm. Các bông hoa mang sắc vàng nhạt, lá đài mang gai, tràng hoa một môi với 4 thùy, bên trong có 2 nhị sinh sản và 2 nhị lép không chức năng. Mỗi cụm hoa thường chứa 18 – 20 bông, nhưng chúng không nở đồng thời mà từng bông nở lần lượt. Thời kỳ ra hoa vào mùa đông xuân, mỗi ngày chỉ nở khoảng hai bông, toàn bộ cụm hoa mất khoảng 7 ngày để hoàn thành quá trình nở. Quả là nang chứa 2 hạt dẹp, mỗi hạt được bọc bởi lớp vỏ cứng chắc. Khi quả trưởng thành và khô, nó tự nổ và phát tán hạt ra xa.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Kim vàng có xuất xứ từ đảo Mô-ri-xơ, một vùng lãnh thổ của Bồ Đào Nha. Tại Việt Nam, loài cây này tự nhiên mọc hoang dại chủ yếu ở các tỉnh phía Nam, đồng thời nhiều hộ gia đình đã nhân giống để trồng làm cây cảnh trong chậu hoặc xây dựng hàng rào sống vì những gai nhọn của nó. Trong những năm gần đây, nhu cầu trồng kim vàng để khai thác lá làm nguyên liệu chữa trị rắn độc cắn đã tăng lên đáng kể. Thông thường, người ta chỉ thu lấy lá tươi và sử dụng ngay lập tức. Ngoài Việt Nam, cây còn tự nhiên hoặc được trồng ở Ấn Độ, Miến Điện, Indonesia.
• Lá và rễ có thể được thu hái liên tục quanh năm, phần lớn được dùng ở trạng thái tươi. Chế biến: Dược liệu có thể được sử dụng ở dạng tươi hoặc dạng khô tùy theo nhu cầu của từng bài thuốc cụ thể. Khi chế biến ở dạng khô, cần rửa sạch dược liệu bằng nước tinh khiết, cắt thành từng đoạn vừa phải, rồi đem phơi nắng hoặc sấy khô ở nhiệt độ phù hợp.
• Bảo quản: Lá tươi nên được sử dụng trong vòng một ngày, nếu có phần dư thừa có thể bảo quản trong ngăn lạnh của tủ lạnh. Đối với lá ở dạng khô, cần bảo quản ở nhiệt độ phòng thông thoáng, tránh tiếp xúc trực tiếp với tia nắng mặt trời. Lý tưởng nhất là đựng trong bao bì kín để ngăn chặn sâu mọt và kéo dài thời gian bảo quản.

Bộ phận sử dụng

• Các bộ phận được khai thác sử dụng từ cây Kim vàng gồm ngọn cây, lá và thân cây.

Thành phần hóa học

• (H2) Thành phần hóa học của cây kim vàng cho đến nay chưa được khảo sát và phân tích sâu rộng, tuy nhiên một số công trình nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện của hoạt chất Scutellarein-7-rhamnosyl glucoside. Về đặc điểm vị, hoa có vị ngọt dễ chịu, trong khi lá mang vị đắng đặc trưng.

Công dụng của Kim vàng

• Kim vàng được ứng dụng rộng rãi trong thực hành y dân gian để xử trí các trường hợp rắn cắn, chặn cơn suyễn cấp tính, hỗ trợ điều trị cảm cúm và các triệu chứng ho, thổ huyết, băng huyết. Ngoài ra, dược liệu còn được sử dụng để giảm đau nhức ở vùng răng, cải thiện tê bại và cơn mỏi nhức cơ, hỗ trợ phục hồi trong trường hợp bong gân và trật khớp.
• Theo kinh nghiệm dân gian Thái Lan, lá tươi của kim vàng được áp dụng điều trị các tổn thương do sâu bọ đốt gây ra cũng như các tổn thương da liễu như mụn rệp.
• Trong y học cổ truyền Trung Quốc, thân cây được ghi nhận công dụng xử trí độc từ rắn độc, xử lý các vết cắn do chó dại gây ra, cũng như hỗ trợ phục hồi các chấn thương từ ngã, giảm sưng và kiểm soát chảy máu từ ngoại thương.

Liều dùng và cách dùng Kim vàng

• Để ứng dụng trong xử cấp rắn cắn, lấy đọt non giã nát rồi uống phần cốt nước, phần bã tươi đắp trực tiếp vào vị trí vết cắn; quy trình này lặp lại cứ sau 30 phút, thực hiện 5 – 6 lần cho đến khi triệu chứng hết.
• Khi điều trị hen suyễn, sử dụng lá tươi nhai kèm một lượng nhỏ muối, sau đó nuốt phần nước chiết ra từ quá trình nhai, loại bỏ phần bã.
• Có thể sắc cành lá thành nước uống, hoặc thực hiện ngậm thuốc bằng cách giã tươi lá kết hợp với phèn chua để điều trị đau nhức trong khoang miệng.

Bài thuốc kinh nghiệm

Chữa vết rắn độc cắn

• Lấy một nắm lá tươi (khoảng 20 – 35g), nghiền mịn rồi ép lấy dịch chiết, cho bệnh nhân uống nguyên chất, đồng thời dùng cặn lá đắp trực tiếp lên vị trí vết cắn. Lặp lại cho uống cách 30 phút một lần.
• Phương pháp kết hợp: Trước tiên, hút nọc độc rắn bằng ống nhựa hoặc ống trúc đặt vào vết rắn cắn, dùng miệng hút nhiều lần để loại bỏ tối đa độc tố. Sau đó, lấy 30g lá Kim vàng tươi thêm 5g phèn chua, nghiền chung với nhau, thêm ít nước rồi ép lấy phần nước uống. Nếu bệnh nhân hàm cắn chặt, cần cạy miệng để cho uống. Phần cặn lá và phèn chua được dùng để ch敷 lên vết thương.

Bài thuốc chữa chân nứt nẻ

• Chuẩn bị 2 – 3 nắm lá cây Kim vàng đã được rửa sạch, nghiền nát để chiết lấy nước cốt. Thoa nước cốt lên các vùng chân bị nứt nẻ kết hợp massage nhẹ nhàng, dùng liên tục sẽ giúp cải thiện tình trạng nứt nẻ da chân.

Bài thuốc giảm phù nề do côn trùng, sâu bọ đốt

• Lấy một nắm lá cây Kim vàng (khoảng 25 – 30g), ưu tiên chọn lá còn tươi tắn không bị héo, rửa sạch rồi nghiền nát. Đắp lên vị trí bị côn trùng hay sâu bọ đốt, tiếp tục thực hiện cho đến khi phù nề biến mất hoàn toàn.

Bài thuốc chữa đau nhức răng

• Rửa sạch một nắm lá cây Kim vàng, thêm một ít muối rồi vê thành hạt đậu, cần giữ lá vẫn còn độ ẩm, sau đó nhét vào chỗ răng đau.
• Cách khác: Nhai nát lá tươi rồi chèn vào vị trí đau, giữ khoảng 5 – 10 phút sau đó khạc bỏ, rồi súc miệng kỹ lưỡng bằng nước sạch.

Bài thuốc chữa hen suyễn

• Rửa sạch một nắm lá cây Kim vàng tươi bằng nước lạnh hoặc nước muối loãng để loại bỏ bụi bẩn và vi khuẩn. Sau đó nghiền nát để lấy nước cốt. Mỗi lần lấy một lượng nhỏ để ngậm trong miệng rồi nuốt từ từ, giúp dịch chiết tiếp xúc lâu nhất với thành họng.
• Ngoài ra, Kim vàng cũng được ứng dụng trong điều trị ho sốt ở trẻ em.

Lưu ý khi dùng Kim vàng

• Hiện chưa có những ghi nhận cụ thể về chống chỉ định hoặc tác dụng phụ đáng kể của dược liệu này trong tài liệu y học cổ truyền.

Nguồn tham khảo

Tra cứu dược liệu: https://tracuuduoclieu.vn/kim-vang.html.

Những cây thuốc và vị thuốc việt nam – Đỗ Tất Lợi.

3033 Cây thuốc Đông y – Tuệ Tĩnh thiền sư.