Valerian là cây gì? Đặc điểm, công dụng và cách dùng

Valerian, hay còn gọi là nữ lang, là một loại cây thuốc quý với công dụng hỗ trợ điều trị mất ngủ, lo âu và các vấn đề sức khỏe khác. Với thành phần hóa học phong phú, bao gồm terpenoid, flavonoid và tinh dầu, nữ lang đã được chứng minh có khả năng ức chế co thắt cơ, chống oxy hóa và an thần, giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ và giảm các triệu chứng lo âu. Bài viết này sẽ cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm, công dụng và cách dùng của nữ lang, cũng như các lưu ý khi sử dụng loại cây thuốc này.

Tìm hiểu chung về Valerian

Tên gọi, danh pháp

• Tên tiếng Việt: Nữ lang.
• Tên gọi khác: Sì to (theo gọi của cộng đồng dân tộc Mèo).
• Danh pháp khoa học: Valeriana officinalis, Valeriana hardwickii Wall., thuộc họ Nữ lang (Valerianaceae).

Đặc điểm tự nhiên

• Nữ lang là cây thân thảo lâu năm với chiều cao thường vào khoảng 1 mét trở lên. Thân cây có bề mặt mịn, được ghi dấu bởi các rãnh dọc, một số vị trí trên cành và gốc có mọc lông mảnh.
• Lá có hình dạng lông chim (pinnate), kích thước dài 5 – 10 cm, rộng 3,5 – 7,5 cm. Lá gồm 3 – 5 lá chét, các lá chét có thể có dạng lá nguyên hoặc lá có mép răng cưa, với kích thước dài 1 – 6 cm, rộng 0,5 – 3 cm. Lá chét không có cuống riêng, phần lá chét ở đỉnh thường phát triển to hơn; lá ở vị trí gốc có xu hướng tàn héo sớm trước khi cây hình thành quả.
• Hoa được sắp xếp thành chùm hình nón, phân bố rộng trên cành chính dài. Cánh hoa có mép răng cưa, màu trắng nhạt, đài hoa dính liền với quả và mang 10 răng nhọn. Bộ phận hoa gồm 5 cánh hợp lại thành ống hẹp ở phần gốc. Nhị có chỉ nhị ngắn, quả có dạng hạ bầu. Quả cây có hình dẹp, một mặt có 3 đường lồi rõ rệt, mặt đối diện có bề mặt nhám, kèm theo đài hoa tồn tại với các răng nhỏ nhọn tương tự như sợi lông. Chu kỳ kết quả của nữ lang diễn ra từ tháng 10 đến tháng 2 năm tiếp theo.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Tại Việt Nam, nữ lang mọc tự nhiên ở các vùng núi cao vượt quá độ cao 1300 mét. Loài cây này có phân bố khá rộng ở các tỉnh như Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu, Quảng Nam, Lâm Đồng cùng nhiều địa phương khác. Nữ lang thích nghi tốt với điều kiện khí hậu ẩm mát đặc trưng của vùng nhiệt đới núi cao. Vòng sinh trưởng hàng năm của cây bắt đầu từ cuối mùa xuân và đầu mùa hè khi hạt nảy mầm; vào mùa thu, sau khi quả đã chín, toàn bộ cây tàn lụi và hạt được phát tán xung quanh gốc cây gốc. Nữ lang được xếp loại là một loài thực vật quý hiếm tại Việt Nam. Trong giai đoạn gần đây, cây đã được khai thác và trồng tại Trại thuốc Sapa thuộc Viện dược liệu, cho thấy kết quả khá đạt.
• Rễ của nữ lang dùng làm thuốc thường được thu hoạch vào mùa thu, đây là giai đoạn mà rễ đạt mức phát triển cao nhất, do đó hàm lượng các hoạt chất dược tính cũng cao nhất trong năm.
• Sau khi thu hoạch, rễ cây có thể được sử dụng ở dạng tươi hoặc được phơi khô để tạo thành dược liệu.

Bộ phận sử dụng

• Phần cây được ứng dụng phổ biến nhất trong thực hành lâm sàng là rễ, thường được thu hoạch vào mùa đông. Rễ nữ lang dùng làm dược liệu có thể được áp dụng dưới dạng tươi hoặc đã phơi khô.

Thành phần hóa học

• Bộ thành phần hóa học của cây nữ lang bao gồm các nhóm chất chính như terpenoid, flavonoid, iridoid và tinh dầu.
• Trong tinh dầu của dược liệu này, các hợp chất chủ yếu gồm valeracetat, bornyl acetat và methyl linoleat.
• Các dẫn xuất iridoid đặc biệt là valepotriate — một nhóm hợp chất đặc trưng của chi Valeriana — cũng được tách lập thành công từ cây nữ lang.
• Các hoạt chất phân lập được đã được đánh giá lâm sàng về khả năng ức chế co thắt cơ, chống oxy hóa, làm giảm trạng thái lo âu, hỗ trợ an thần và gây độc tế bào theo các mô hình thử nghiệm. Những phát hiện này xác định dược liệu là một ứng viên tiềm năng trong việc hỗ trợ quản lý các tình trạng lâm sàng khác nhau, đặc biệt là hỗ trợ điều trị rối loạn giấc ngủ và làm giảm các triệu chứng lo âu.

Công dụng của Valerian

Theo y học cổ truyền

• Theo các tài liệu y học cổ truyền, nữ lang sở hữu vị cay đắng, tính ấm, quy vào ba kinh Tâm, Thận và Tỳ. Trong thực hành lâm sàng cổ truyền, dược liệu này được ghi nhận có công năng an thần, minh tâm, hoạt huyết và thông kinh lạc.
• Nữ lang được các bác sĩ Đông y áp dụng để hỗ trợ điều trị các bệnh lý như mất ngủ, kinh phong, đồng thời giúp làm giảm cơn đau vùng dạ dày, xoa dịu tình trạng mệt mỏi và các cảm xúc lo âu, buồn bã kéo dài.

Theo y học hiện đại

Trong điều trị mất ngủ

• Mất ngủ hiện nay là một vấn đề sức khỏe phổ biến trong cộng đồng. Theo các tài liệu y học, rối loạn giấc ngủ kéo dài có khả năng gây tổn hại đến cả sức khỏe tâm thần và thể xác của cá nhân. Khi tình trạng mất ngủ kéo dài, nó sẽ tác động tiêu cực đến chất lượng cuộc sống hàng ngày, biểu hiện qua suy giảm chức năng nhớ, hay quên, khó tập trung, cũng như các triệu chứng lo âu đi kèm. Những ảnh hưởng này có thể lan tỏa đến hiệu suất công việc và học tập.
• Hiện tại, thị trường cung cấp nhiều loại thuốc điều trị mất ngủ khác nhau, nhưng hầu hết các loại này đều có nguy cơ gây dung nạp cao và lệ thuộc dài hạn.
• Do đó, các nhà nghiên cứu ngày càng chuyển hướng tìm kiếm các dược liệu thiên nhiên và chiết xuất thực vật có khả năng giảm thiểu các phản ứng không mong muốn ở bệnh nhân mất ngủ. Nhờ lịch sử lâu dài sử dụng nữ lang trong y học cổ truyền để điều trị rối loạn giấc ngủ, các nghiên cứu dược lý hiện đại cũng đã bắt đầu làm rõ hiệu quả và cơ chế tác dụng của dược liệu này.
• Một công trình nghiên cứu năm 2022 của tác giả Wenfei Wang và cộng sự đã khảo sát cơ chế điều trị mất ngủ của tinh dầu nữ lang trên mô hình chuột. Kết quả cho thấy tinh dầu nữ lang có khả năng kéo dài đáng kể thời gian ngủ sâu, đồng thời ức chế các triệu chứng căng thẳng và lo lắng liên quan đến mất ngủ. Về phương diện cơ chế tác dụng, nhóm tác giả đề xuất rằng caryophyllene trong tinh dầu nữ lang tác động kích hoạt thụ thể 5-HT1AR, từ đó tăng cường giải phóng 5-HT qua các thụ thể liên kết với protein G, quá trình này dẫn đến tăng nồng độ 5-HT và GABA trong não, qua đó cải thiện các triệu chứng mất ngủ và làm giảm lo âu.
• Tuy nhiên, một bài tổng quan hệ thống các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được công bố năm 2000 của tác giả Clare Stevinson và Edzard Ernst đã chỉ ra rằng hiệu quả của nữ lang trong điều trị mất ngủ vẫn còn không thống nhất. Các thử nghiệm lâm sàng được tổng hợp trong bài này cho thấy kết quả không nhất quán, thiếu sự đồng thuận, đồng thời chất lượng phương pháp luận và thiết kế nghiên cứu còn chưa đạt tiêu chuẩn cao. Vì vậy, cần tiếp tục thực hiện các nghiên cứu có chất lượng cao hơn để có thể khẳng định chắc chắn hiệu quả của nữ lang trong điều trị mất ngủ. Năm 2024, một phân tích tổng quan hệ thống khác dựa trên 8 thử nghiệm lâm sàng cũng cho kết luận rằng bằng chứng lâm sàng về hiệu quả điều trị mất ngủ của nữ lang vẫn còn yếu hoặc thiếu sức thuyết phục. Do đó, mặc dù nữ lang được sử dụng rộng rãi như một dược liệu hỗ trợ cải thiện giấc ngủ, nhưng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao để có thể xác định được hiệu quả thực sự của nó.

Trong hiệu quả điều trị lo âu

• Năm 2024, tác giả Natalie và cộng sự thực hiện một nghiên cứu đánh giá tác dụng của acid valerenic (một hoạt chất chiết xuất từ nữ lang) trên mô hình chuột. Kết quả nghiên cứu cho thấy acid valerenic có khả năng làm giảm nhiều hành vi biểu hiện lo âu, với tác dụng giải lo âu ở liều 12 mg/kg trên chuột tương đương với diazepam. Những phát hiện này cung cấp bằng chứng hỗ trợ khả năng của nữ lang trong điều trị lo âu trên lâm sàng.

Bài thuốc kinh nghiệm

Hỗ trợ điều trị mất ngủ, an thần

Bài thuốc 1

• Chuẩn bị: Rễ cây nữ lang 10g.
• Thực hiện: Lấy rễ cây đem sắc cùng 300ml nước cho đến khi dịch còn lại 200ml thì dừng lại, sau đó chia thành 2 phần uống trong cả ngày.

Bài thuốc 2

• Chuẩn bị: Thân và rễ cây nữ lang 15g.
• Thực hiện: Đem thân cùng rễ nấu chung với 300ml nước cho đến khi còn khoảng 200ml, chia làm 2 lần dùng vào sáng và tối.

Bài thuốc 3

• Chuẩn bị: Toàn cây nữ lang 20g, Rễ trinh nữ 20g.
• Thực hiện: Lấy cả 2 vị thuốc sắc chung với 400ml nước cho đến khi cạn còn 200ml, chia thành 2 phần uống trong ngày.

Bài thuốc 4

• Chuẩn bị: Thân và rễ cây nữ lang 15g, Lạc tiên 20g.
• Thực hiện: Nấu toàn bộ vị thuốc với 400ml nước cho đến khi còn lại 200ml, chia làm 2 lần uống vào sáng và tối.

Bài thuốc 5

• Chuẩn bị: Rễ và thân cây nữ lang 15g, Lá vông 15g, Lạc tiên 20g.
• Thực hiện: Sắc các vị thuốc cùng với 400ml nước đến khi dịch còn khoảng 200ml, chia thành 2 phần uống trong cả ngày.

Hỗ trợ điều trị đau dạ dày

• Chuẩn bị: Rễ cây nữ lang 100g.
• Thực hiện: Lấy rễ cây nữ lang đã được sơ chế, sau đó sao khô và tán thành bột nhuyễn, mỗi lần lấy 6g pha với nước dùng 2 lần mỗi ngày.

• Chuẩn bị: Rễ cây nữ lang khô 10-15g (nếu dùng rễ tươi thì 30g), Củ dong riềng đỏ khô 20g.
• Thực hiện: Đem cả 2 vị thuốc nấu cùng với nước, uống hằng ngày.

Giúp tăng cường sức khỏe

• Chuẩn bị: Cây nữ lang 10g, Đỏ ngọn 10g.
• Thực hiện: Lấy các vị thuốc sắc cùng với nước dùng trong cả ngày.

Lưu ý khi dùng Valerian

• Nữ lang được các chuyên gia y học cổ truyền công nhận là thảo dược có hiệu quả trong hỗ trợ điều trị rối loạn giấc ngủ. Tuy nhiên, để đạt được kết quả tối ưu, người dùng cần kết hợp với chế độ sinh hoạt khoa học, dinh dưỡng cân bằng và tâm trạng ổn định nhằm cải thiện chất lượng giấc ngủ và nâng cao sức khỏe toàn thân.

• Trước khi sử dụng nữ lang, cần thông báo cho bác sĩ về tất cả các dược liệu hoặc thuốc đang sử dụng để tránh tương tác không mong muốn.

• Phải báo cáo cho bác sĩ về tiền sử dị ứng với nữ lang, các chiết xuất từ nó hoặc bất kỳ dược liệu nào khác.

• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý sử dụng nữ lang mà phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền.

• Mặc dù các công trình nghiên cứu ghi nhận nữ lang có độ an toàn tương đối tốt, tuy nhiên người bệnh không nên tự điều trị bằng thảo dược. Cần tham vấn ý kiến bác sĩ y học cổ truyền trước khi sử dụng nữ lang hoặc bất kỳ dược liệu nào khác.

Nguồn tham khảo

Valerian essential oil for treating insomnia via the serotonergic synapse pathway: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnut.2022.927434/full

Valerian for insomnia: a systematic review of randomized clinical trials: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1389945799000155

Does valerian work for insomnia? An umbrella review of the evidence: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924977X24000294

Valerenic acid reduces anxiety-like behavior in young adult, female (C57BL/6J) mice: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0166432823004357

The Effects of Valerian on Sleep Quality, Depression, and State Anxiety in Hemodialysis Patients: A Randomized, Double-blind, Crossover Clinical Trial: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8077445/