Trật khớp ngón tay cái: Nguyên nhân, dấu hiệu, điều trị, chăm sóc và phòng ngừa
Trật khớp ngón tay cái là chấn thương xảy ra khi khớp bị lệch do ngã chống tay, va đập hoặc vận động mạnh, gây đau, sưng và biến dạng. Tình trạng này làm giảm khả năng cầm nắm và ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày. Dù là bộ phận nhỏ, ngón tay cái đóng vai trò quan trọng trong thao tác. Việc nhận biết sớm và xử lý đúng cách giúp hỗ trợ phục hồi chức năng và hạn chế biến chứng.
Trật khớp ngón tay cái là gì?
Ngón tay cái có cấu trúc khác biệt so với bốn ngón tay còn lại, chỉ gồm hai đốt xương thay vì ba, kết nối với nhau qua khớp liên đốt ngón cái và kết nối với bàn tay qua khớp bàn ngón tay cái. Đặc biệt, ngón tay cái có thêm khớp cổ bàn ngón cái nối đốt xương bàn tay số một với xương thang, cho phép thực hiện động tác đối chiều độc đáo giúp ngón tay cái chạm được vào tất cả các ngón tay còn lại. Hệ thống dây chằng, bao khớp và gân bao quanh các khớp này giúp duy trì sự ổn định và phối hợp chuyển động linh hoạt của ngón tay cái. Trật khớp ngón tay cái xảy ra khi một trong các khớp của ngón tay cái bị dịch chuyển, các đầu xương mất đi sự tiếp xúc bình thường với nhau. Khớp bàn ngón tay cái là vị trí thường bị trật khớp nhất, tiếp theo là khớp liên đốt ngón cái. Tùy theo hướng dịch chuyển của đốt xương, trật khớp ngón tay cái có thể xảy ra ra phía lưng bàn tay (phổ biến hơn) hoặc ra phía lòng bàn tay. Tình trạng này thường đi kèm với tổn thương dây chằng bên của khớp, đặc biệt là dây chằng bên trụ tại khớp bàn ngón tay cái. Khi dây chằng bên trụ bị đứt hoàn toàn tại khớp bàn ngón tay cái, tình trạng này còn được gọi là “ngón tay người trượt tuyết” hay “ngón tay gamekeeper”, đòi hỏi điều trị chuyên biệt để đảm bảo phục hồi chức năng cầm nắm hoàn toàn.
Nguyên nhân gây trật khớp ngón tay cái
Chấn thương khi chơi thể thao
Thể thao là nguyên nhân phổ biến nhất gây trật khớp ngón tay cái, đặc biệt trong các môn có nguy cơ tác động trực tiếp lên ngón tay như bóng rổ, bóng chuyền, bóng đá, bóng ném hoặc các môn võ thuật. Bóng đập vào đầu ngón tay cái khi chưa kịp co tay lại, ngã và chống tay xuống đất theo hướng bất lợi, hoặc ngón tay cái bị vặn xoắn đột ngột khi tranh bóng đều có thể gây trật khớp ngón tay cái. Các môn thể thao mùa đông như trượt tuyết đặc biệt hay gây tổn thương dây chằng bên trụ khớp bàn ngón tay cái khi vận động viên ngã và gậy trượt tuyết tác động lực lên ngón tay cái theo hướng giạng ra ngoài.
Tai nạn trong sinh hoạt
Nhiều trường hợp trật khớp ngón tay cái xảy ra trong các tình huống sinh hoạt hàng ngày như ngã và chống tay, kẹp ngón tay vào cửa hoặc ngăn kéo, va đập ngón tay vào vật cứng khi làm việc nhà hay tại nơi làm việc. Tai nạn lao động liên quan đến các công cụ hoặc máy móc cũng có thể gây ra chấn thương này, đặc biệt khi ngón tay cái chịu lực tác động đột ngột theo hướng bất thường.
Tác động từ các hoạt động thường ngày
Một số hoạt động thường ngày có vẻ vô hại nhưng cũng có thể gây trật khớp ngón tay cái nếu thực hiện sai tư thế hoặc với lực quá lớn, chẳng hạn như bắt tay quá mạnh, cầm vật nặng không đúng cách hoặc thực hiện các động tác vặn xoắn đột ngột của ngón tay. Người có dây chằng lỏng lẻo bẩm sinh hoặc có tiền sử chấn thương ngón tay cái trước đó thường có nguy cơ cao hơn khi thực hiện các hoạt động này.
Triệu chứng của trật khớp ngón tay cái
Đau tại khớp
Đau là triệu chứng đầu tiên và rõ ràng nhất, xuất hiện ngay sau khi xảy ra chấn thương. Cơn đau thường tập trung tại vị trí khớp bị trật, có thể lan ra vùng bàn tay và cẳng tay. Mức độ đau thường tương ứng với mức độ tổn thương và tăng lên đáng kể khi chạm vào vùng khớp hoặc cố gắng cử động ngón tay cái.
Sưng tấy
Sưng nề xung quanh khớp bị tổn thương thường xuất hiện khá nhanh sau chấn thương do phản ứng viêm cấp tính. Mức độ sưng có thể từ nhẹ đến nặng tùy theo mức độ tổn thương và có thể lan ra vùng bàn tay xung quanh trong những giờ tiếp theo. Sưng nhiều và lan rộng nhanh thường là dấu hiệu của tổn thương nặng hơn.
Biến dạng ngón tay
Trong các trường hợp trật khớp hoàn toàn, ngón tay cái trông bị cong, lệch hoặc có hình dạng bất thường tại vị trí khớp bị trật. Đây là dấu hiệu đặc trưng và dễ nhận biết nhất, đặc biệt khi so sánh với ngón tay cái của bàn tay còn lại. Biến dạng rõ ràng là dấu hiệu cần đến cơ sở y tế ngay lập tức và tuyệt đối không tự ý nắn chỉnh tại nhà.
Hạn chế cử động
Người bị trật khớp ngón tay cái thường không thể thực hiện các động tác cơ bản như cầm nắm, kẹp hoặc đối chiều ngón tay cái với các ngón tay khác do đau và mất ổn định cơ học của khớp. Khả năng cầm nắm giảm rõ rệt, ảnh hưởng đến nhiều hoạt động sinh hoạt hàng ngày đòi hỏi sử dụng tay.
Vùng da tím tái
Bầm tím thường xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày sau chấn thương do tổn thương mạch máu nhỏ dưới da. Da vùng khớp bị trật có thể đổi màu từ đỏ sang tím hoặc xanh bầm, kèm theo cảm giác ấm khi chạm vào trong giai đoạn viêm cấp tính. Nếu da ở đầu ngón tay tái nhợt, lạnh bất thường hoặc mất cảm giác hoàn toàn, cần đến cơ sở y tế ngay vì đây có thể là dấu hiệu tổn thương mạch máu hoặc thần kinh.
Đau, sưng và biến dạng ngón tay cái là những dấu hiệu điển hình cần được xử lý y tế kịp thời (Nguồn: Sưu tầm)
Cách sơ cứu khi bị trật khớp ngón tay cái
Nghỉ ngơi và hạn chế vận động
Ngay khi xảy ra chấn thương, dừng mọi hoạt động và để ngón tay cái bị tổn thương được nghỉ ngơi hoàn toàn. Không cố gắng cử động, uốn hoặc nắm chặt tay vì có thể làm nặng thêm tình trạng tổn thương dây chằng và các cấu trúc xung quanh khớp. Tránh tiếp tục thực hiện các hoạt động thể thao hoặc công việc đòi hỏi sử dụng tay bị chấn thương.
Chườm đá giảm sưng
Chườm lạnh nên được thực hiện sớm, tốt nhất ngay trong vài phút đầu sau chấn thương. Dùng túi đá hoặc khăn bọc đá chườm lên vùng khớp bị trật, mỗi lần khoảng 15 đến 20 phút, lặp lại mỗi hai đến ba giờ trong 48 giờ đầu. Không để đá tiếp xúc trực tiếp với da để tránh bỏng lạnh, luôn dùng khăn mỏng làm lớp đệm giữa túi đá và da.
Băng bó cố định tạm thời
Có thể băng nhẹ ngón tay cái bị tổn thương cùng với ngón tay trỏ bằng băng y tế mềm theo kỹ thuật “buddy taping” để hỗ trợ và hạn chế cử động tạm thời trong khi chờ được thăm khám y tế. Lực băng cần vừa phải, không quá chặt gây cản trở tuần hoàn máu. Nếu sau khi băng cảm thấy tê, ngứa ran hoặc da ngón tay đổi màu, cần nới lỏng băng ngay.
Sử dụng thuốc giảm đau theo hướng dẫn
Trong trường hợp đau nhiều, có thể tham khảo ý kiến dược sĩ về việc sử dụng thuốc giảm đau không kê đơn phù hợp để giảm đau tạm thời trong khi chờ được thăm khám bác sĩ. Cần tuân thủ đúng liều lượng và lưu ý các chống chỉ định trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào.
Tìm kiếm sự hỗ trợ y tế
Sau khi thực hiện các biện pháp sơ cứu ban đầu, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán chính xác. Không nên trì hoãn việc đi khám dù triệu chứng có vẻ nhẹ, vì không thể xác định chính xác mức độ tổn thương dây chằng và có hay không có gãy xương kèm theo mà không có phương tiện chẩn đoán hình ảnh. Tuyệt đối không tự ý nắn chỉnh khớp tại nhà vì có thể gây thêm tổn thương.
Phương pháp điều trị trật khớp ngón tay cái
Nắn chỉnh khớp
Nắn chỉnh đưa các đốt xương về đúng vị trí là bước điều trị đầu tiên và quan trọng nhất, được thực hiện bởi bác sĩ có chuyên môn sau khi đã chụp X-quang để đánh giá tình trạng tổn thương. Thủ thuật này thường được thực hiện dưới gây tê tại chỗ để giảm đau và giúp cơ bắp thư giãn. Sau khi nắn chỉnh, X-quang kiểm tra được thực hiện lại để xác nhận khớp đã về đúng vị trí và không có gãy xương phức tạp kèm theo.
Cố định bằng băng hoặc nẹp
Sau khi nắn chỉnh thành công, ngón tay cái được cố định bằng nẹp chuyên dụng hoặc bó bột trong một khoảng thời gian nhất định, thường từ ba đến sáu tuần tùy theo mức độ tổn thương dây chằng. Việc cố định giúp các dây chằng bị tổn thương có đủ thời gian lành lại trong điều kiện khớp được giữ ổn định. Người bệnh cần tuân thủ thời gian cố định theo chỉ định của bác sĩ và không tự ý tháo nẹp sớm hơn được khuyến cáo.
Vật lý trị liệu phục hồi chức năng
Sau giai đoạn cố định, vật lý trị liệu đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi tầm vận động, sức mạnh cơ bắp và khả năng cầm nắm của ngón tay cái. Chương trình tập luyện bắt đầu với các bài tập nhẹ nhàng giúp lấy lại tầm vận động, sau đó tăng dần cường độ với các bài tập tăng cường sức mạnh và phối hợp vận động. Người bệnh sẽ được hướng dẫn các bài tập có thể thực hiện tại nhà để duy trì tiến trình hồi phục giữa các buổi tập chuyên nghiệp.
Phẫu thuật khi cần thiết
Phẫu thuật được cân nhắc trong các trường hợp đứt hoàn toàn dây chằng bên trụ tại khớp bàn ngón tay cái kèm theo dịch chuyển của đầu dây chằng (tổn thương Stener), trật khớp kèm gãy xương phức tạp, không thể nắn chỉnh bằng phương pháp kín hoặc khớp không ổn định sau nắn chỉnh. Sau phẫu thuật, người bệnh cần thực hiện chương trình vật lý trị liệu phục hồi chức năng theo chỉ định của bác sĩ để đạt kết quả tốt nhất.
Nắn chỉnh và cố định đúng cách kết hợp vật lý trị liệu giúp ngón tay cái phục hồi chức năng hiệu quả (Nguồn: Sưu tầm)
Cách hỗ trợ phòng ngừa trật khớp ngón tay cái
Khởi động kỹ trước khi vận động
Khởi động đầy đủ vùng bàn tay và ngón tay trước khi tập luyện thể thao hoặc thực hiện các công việc đòi hỏi dùng tay nhiều giúp cơ bắp và dây chằng được chuẩn bị tốt hơn, giảm nguy cơ chấn thương khi chịu lực tác động bất ngờ. Các bài tập khởi động đơn giản bao gồm xoay cổ tay, gập duỗi các ngón tay và kéo giãn nhẹ ngón tay cái theo các hướng khác nhau.
Sử dụng dụng cụ bảo hộ phù hợp
Sử dụng đầy đủ dụng cụ bảo hộ phù hợp với từng môn thể thao hoặc hoạt động lao động. Trong các môn thể thao như bóng chuyền, bóng rổ hay các môn có nguy cơ bóng tác động vào tay, có thể sử dụng băng bảo vệ ngón tay cái để tăng cường độ ổn định cho dây chằng. Trong các môn trượt tuyết, sử dụng gậy trượt có quai tay phù hợp và kỹ thuật cầm gậy đúng cách giúp giảm thiểu lực tác động lên ngón tay cái khi ngã.
Tập luyện đúng kỹ thuật
Học và thực hiện đúng kỹ thuật trong các môn thể thao, đặc biệt là kỹ thuật đón bóng, bắt bóng và ngã an toàn, giúp giảm thiểu lực tác động bất lợi lên ngón tay cái. Không cố gắng đón bóng bằng đầu ngón tay trong các tình huống tốc độ cao. Trong lao động, học cách sử dụng công cụ đúng kỹ thuật và duy trì tư thế làm việc phù hợp để bảo vệ ngón tay cái. Người có tiền sử trật khớp ngón tay cái nên tham khảo ý kiến bác sĩ về việc sử dụng băng hỗ trợ dự phòng khi tham gia các hoạt động có nguy cơ chấn thương.
Câu hỏi thường gặp
Trật khớp ngón tay cái bao lâu thì khỏi?
Thời gian hồi phục của trật khớp ngón tay cái phụ thuộc vào mức độ tổn thương dây chằng, vị trí khớp bị ảnh hưởng và phương pháp điều trị. Các trường hợp nhẹ điều trị bảo tồn có thể hồi phục cơ bản trong khoảng bốn đến sáu tuần. Các trường hợp có tổn thương dây chằng nặng hoặc phải phẫu thuật thường cần ba đến sáu tháng để phục hồi chức năng cầm nắm đầy đủ. Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được tư vấn cụ thể về tiến trình hồi phục của bản thân.
Trật khớp ngón tay cái có tự khỏi không?
Trật khớp ngón tay cái không thể tự khỏi hoàn toàn mà không có sự can thiệp y tế. Nếu các đốt xương không được nắn chỉnh về đúng vị trí và cố định phù hợp, dây chằng có thể lành sai vị trí dẫn đến mất vững khớp mãn tính, biến dạng ngón tay và giảm khả năng cầm nắm lâu dài. Dù cơn đau có thể giảm dần theo thời gian, điều đó không có nghĩa là tổn thương đã lành hoàn toàn. Vì vậy, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị đúng cách.
Chữa trật khớp ngón tay tại nhà có được không?
Không nên tự chữa trật khớp ngón tay cái tại nhà, đặc biệt là không tự ý nắn chỉnh khớp. Các biện pháp có thể thực hiện tại nhà như chườm lạnh, cố định tạm thời và nghỉ ngơi chỉ là bước sơ cứu ban đầu trong khi chờ được thăm khám y tế, không thể thay thế cho việc điều trị chuyên khoa. Việc tự nắn chỉnh không đúng cách có thể gây thêm tổn thương cho dây chằng, mạch máu và thần kinh, đồng thời làm phức tạp hơn quá trình điều trị về sau. Sau khi được bác sĩ điều trị, người bệnh có thể thực hiện các biện pháp chăm sóc tại nhà theo đúng hướng dẫn cụ thể của bác sĩ.
Khởi động kỹ và sử dụng dụng cụ bảo hộ phù hợp giúp giảm thiểu nguy cơ trật khớp ngón tay cái khi vận động (Nguồn: Sưu tầm)
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế. Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám khi có triệu chứng.
Nguồn tham khảo: Tổng hợp