Trật khớp khuỷu tay: Nguyên nhân, dấu hiệu, cách xử lý và phòng ngừa
Trật khớp khuỷu tay là tình trạng các đầu xương tại khớp bị lệch khỏi vị trí bình thường do chấn thương, gây đau, sưng và hạn chế vận động. Đây là dạng trật khớp khá phổ biến, đứng thứ hai sau trật khớp vai ở người lớn và thường gặp ở trẻ em. Việc nhận biết sớm dấu hiệu, sơ cứu đúng cách và điều trị kịp thời giúp bảo tồn chức năng khuỷu tay và hạn chế nguy cơ biến chứng.
Trật khớp khuỷu tay là gì?
Khớp khuỷu tay là khớp bản lề phức tạp được tạo thành từ ba xương gồm xương cánh tay, xương quay và xương trụ. Hệ thống dây chằng và bao khớp bao quanh khớp khuỷu giúp giữ các xương này ở đúng vị trí và đảm bảo chuyển động gập duỗi ổn định của cánh tay. Vùng khuỷu tay còn là nơi đi qua của nhiều cấu trúc mạch máu và thần kinh quan trọng, bao gồm động mạch cánh tay và các thần kinh quay, trụ, giữa. Trật khớp khuỷu tay xảy ra khi một hoặc nhiều xương cấu tạo nên khớp bị dịch chuyển khỏi vị trí bình thường, thường do lực tác động đột ngột vượt quá ngưỡng chịu đựng của các cấu trúc giữ ổn định khớp. Tùy theo hướng dịch chuyển, trật khớp khuỷu tay có thể được phân loại thành trật ra sau (phổ biến nhất, chiếm khoảng 90% các trường hợp), trật ra trước, sang bên hoặc xoắn vặn. Trật khớp khuỷu tay còn được phân thành trật khớp đơn thuần khi chỉ có tổn thương phần mềm như dây chằng và bao khớp, và trật khớp phức tạp khi kèm theo gãy xương. Việc phân loại chính xác dựa trên kết quả chẩn đoán hình ảnh có ý nghĩa quan trọng trong việc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Nguyên nhân gây trật khớp khuỷu tay
Có nhiều nguyên nhân có thể dẫn đến trật khớp khuỷu tay, trong đó phổ biến nhất là:
- Té ngã chống tay là nguyên nhân hàng đầu gây trật khớp khuỷu tay. Khi ngã và bản năng chống tay xuống đất với khuỷu tay thẳng hoặc hơi gập, lực tác động truyền dọc theo xương cẳng tay lên khớp khuỷu, kết hợp với lực xoắn vặn có thể đẩy xương quay và xương trụ ra phía sau so với xương cánh tay.
- Chấn thương thể thao trong các môn có nguy cơ té ngã hoặc tiếp xúc mạnh như đua xe đạp, trượt ván, bóng bầu dục, thể dục dụng cụ, võ thuật hay các môn đối kháng khác thường liên quan đến trật khớp khuỷu tay khi vận động viên ngã và chịu lực tác động lên cánh tay.
- Tai nạn giao thông với lực tác động mạnh vào vùng khuỷu tay hoặc cơ chế chống tay khi va chạm cũng là nguyên nhân đáng kể gây trật khớp khuỷu tay ở người lớn.
- Ở trẻ em, một dạng đặc biệt của trật khớp khuỷu tay là “pulled elbow” hay còn gọi là kéo khớp quay, xảy ra khi trẻ bị kéo tay đột ngột khi cẳng tay đang duỗi thẳng, chẳng hạn khi người lớn nắm tay trẻ và kéo lên để tránh ngã hoặc bước qua vật cản.
Tình trạng này phổ biến ở trẻ dưới năm tuổi do dây chằng vòng còn yếu và chưa phát triển hoàn chỉnh.
Dấu hiệu nhận biết trật khớp khuỷu tay
Đau kéo dài tại khuỷu tay
Đau là triệu chứng nổi bật nhất và xuất hiện ngay lập tức sau chấn thương. Cơn đau tập trung tại vùng khuỷu tay, thường dữ dội và tăng lên rõ rệt khi chạm vào hoặc cố gắng cử động khuỷu tay. Đau có thể lan lên cánh tay hoặc xuống cẳng tay tùy theo mức độ tổn thương và có thể kèm theo cảm giác bỏng rát nếu có tổn thương thần kinh đi kèm.
Cẳng tay bị cứng, khó cử động
Người bị trật khớp khuỷu tay thường không thể gập hoặc duỗi khuỷu tay bình thường do đau và mất ổn định cơ học của khớp. Khuỷu tay thường bị kẹt ở một tư thế nhất định, thường là hơi gập trong trường hợp trật khớp ra sau phổ biến nhất. Cảm giác cứng và mất khả năng cử động xuất hiện rất nhanh sau chấn thương do phản xạ co cứng cơ bảo vệ và sưng nề phát triển.
Khớp khuỷu có dấu hiệu lệch hoặc mất ổn định
Trong các trường hợp trật khớp rõ ràng, có thể quan sát thấy sự biến dạng hoặc thay đổi hình dạng tại vùng khuỷu tay so với bên lành. Đầu xương có thể lồi ra hoặc lệch vị trí theo hướng ra sau, tạo ra hình dạng bất thường tại mặt sau khuỷu tay. Cảm giác khớp mất ổn định hoặc “lỏng lẻo” khi thử cử động nhẹ cũng là dấu hiệu đáng chú ý.
Sưng đỏ quanh vùng khuỷu tay
Sưng nề quanh khớp khuỷu tay thường xuất hiện nhanh chóng sau chấn thương do phản ứng viêm cấp tính và tình trạng chảy máu trong khớp. Da vùng khuỷu tay có thể đỏ hoặc tím, ấm khi chạm vào. Bầm tím có thể lan rộng ra vùng cánh tay và cẳng tay trong những giờ và ngày tiếp theo sau chấn thương.
Đau dữ dội, sưng nề và biến dạng khuỷu tay là những dấu hiệu điển hình cần được thăm khám và xử lý kịp thời (Nguồn: Sưu tầm)
Trật khớp khuỷu tay có nghiêm trọng không?
Trật khớp khuỷu tay là chấn thương cần được xem xét nghiêm túc vì nguy cơ tổn thương các cấu trúc quan trọng đi qua vùng khuỷu tay. Nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến các biến chứng đáng lo ngại.
Biến chứng thần kinh
Các thần kinh quan trọng đi qua vùng khuỷu tay, đặc biệt là thần kinh trụ và thần kinh giữa, có thể bị kéo căng, chèn ép hoặc tổn thương trực tiếp trong quá trình trật khớp. Biểu hiện bao gồm tê, ngứa ran hoặc mất cảm giác ở cẳng tay, bàn tay và các ngón tay, yếu cơ hoặc khó thực hiện các động tác tinh tế của bàn tay. Mức độ và khả năng phục hồi của tổn thương thần kinh phụ thuộc vào mức độ tổn thương ban đầu và thời gian được xử lý.
Biến chứng mạch máu
Động mạch cánh tay chạy qua vùng khuỷu tay và có thể bị tổn thương trong các trường hợp trật khớp khuỷu tay, đặc biệt là trật khớp ra trước hoặc các trường hợp trật khớp kèm gãy xương. Tổn thương mạch máu là biến chứng nguy hiểm cần được phát hiện và xử lý khẩn cấp, biểu hiện bằng mạch cổ tay yếu hoặc mất, da tay tái nhợt, lạnh bất thường và mất cảm giác. Nếu không được can thiệp kịp thời, tổn thương mạch máu có thể dẫn đến thiếu máu nuôi chi nghiêm trọng. Ngoài hai nhóm biến chứng cấp tính kể trên, các biến chứng lâu dài của trật khớp khuỷu tay không được điều trị đúng cách bao gồm cứng khớp, mất vững khớp mãn tính, thoái hóa khớp sớm và viêm xương dị dưỡng (ossification dị vị) là tình trạng vôi hóa các mô mềm quanh khớp gây hạn chế vận động nghiêm trọng.
Cách xử lý khi bị trật khớp khuỷu tay
Sơ cứu ban đầu
- Khi nghi ngờ bị trật khớp khuỷu tay, cần thực hiện ngay các biện pháp sơ cứu ban đầu theo nguyên tắc RICE trong khi chờ được hỗ trợ y tế:
- Dừng ngay mọi hoạt động và để khuỷu tay bị tổn thương được nghỉ ngơi hoàn toàn. Không cố gắng cử động hoặc nắn chỉnh khuỷu tay tại nhà vì có thể gây tổn thương thêm cho các cấu trúc xung quanh.
- Cố định khuỷu tay ở tư thế thoải mái nhất bằng nẹp tạm thời hoặc đai treo tay để hạn chế cử động trong quá trình di chuyển đến cơ sở y tế.
- Chườm lạnh bằng túi đá bọc khăn mỏng lên vùng khuỷu tay, mỗi lần khoảng 15 đến 20 phút để giúp giảm sưng và kiểm soát đau tạm thời. Không để đá tiếp xúc trực tiếp với da để tránh bỏng lạnh.
- Nâng cao tay lên trên mức tim nếu người bệnh nằm nghỉ để giúp giảm sưng nề. Theo dõi màu sắc da, nhiệt độ và cảm giác ở cẳng tay và bàn tay.
Nếu da tái nhợt, lạnh bất thường, mất cảm giác hoặc mạch cổ tay yếu, cần gọi cấp cứu ngay lập tức vì đây là dấu hiệu của tổn thương mạch máu khẩn cấp.
Điều trị tại cơ sở y tế
Sau khi đến cơ sở y tế, bác sĩ sẽ thực hiện thăm khám lâm sàng và chỉ định chụp X-quang để đánh giá mức độ trật khớp và xác định có gãy xương kèm theo hay không. Kiểm tra tuần hoàn và thần kinh vùng cẳng tay và bàn tay cũng được thực hiện để phát hiện sớm các biến chứng. Nắn chỉnh khớp khuỷu về đúng vị trí được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa dưới gây tê hoặc an thần để giảm đau và giúp cơ bắp thư giãn. Sau nắn chỉnh, X-quang kiểm tra được thực hiện lại để xác nhận kết quả và đánh giá độ ổn định của khớp. Tiếp theo, khuỷu tay sẽ được cố định bằng nẹp hoặc bó bột trong một khoảng thời gian nhất định theo chỉ định của bác sĩ. Phẫu thuật được cân nhắc trong các trường hợp trật khớp kèm gãy xương phức tạp, tổn thương mạch máu cần can thiệp, đứt dây chằng hoàn toàn gây mất vững khớp nghiêm trọng, hoặc không thể nắn chỉnh bằng phương pháp kín.
Phục hồi sau điều trị
Sau giai đoạn cố định, vật lý trị liệu đóng vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi chức năng khuỷu tay. Chương trình tập luyện bắt đầu bằng các bài tập nhẹ nhàng giúp lấy lại tầm vận động, sau đó tăng dần cường độ để phục hồi sức mạnh cơ bắp và khả năng phối hợp vận động. Người bệnh cần tuân thủ đúng hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu và không tự ý tăng cường độ tập luyện khi chưa được phép.
Điều trị đúng cách kết hợp vật lý trị liệu giúp phục hồi chức năng khuỷu tay hiệu quả sau chấn thương (Nguồn: Sưu tầm)
Cách hỗ trợ phòng ngừa trật khớp khuỷu tay
Hạn chế các hoạt động mạnh
Tránh các hoạt động có nguy cơ chấn thương cao mà không có sự chuẩn bị và trang bị bảo hộ phù hợp. Đối với người đã từng bị trật khớp khuỷu tay, cần đặc biệt thận trọng khi trở lại các hoạt động thể thao hoặc lao động nặng, chỉ thực hiện khi được bác sĩ xác nhận khớp đã đủ ổn định và dưới sự hướng dẫn của chuyên gia. Tránh chống tay thẳng khi ngã nếu có thể, thay vào đó cố gắng cuộn người để phân tán lực tác động.
Vận động đúng kỹ thuật
Học và thực hiện đúng kỹ thuật trong các môn thể thao, đặc biệt là các kỹ thuật ngã an toàn, giúp giảm thiểu lực tác động lên khuỷu tay khi xảy ra va chạm hoặc mất thăng bằng. Sử dụng đầy đủ dụng cụ bảo hộ như miếng đệm khuỷu tay khi tham gia các môn thể thao có nguy cơ chấn thương cao như trượt patin, xe đạp địa hình, võ thuật. Khởi động kỹ vùng khuỷu tay và cẳng tay trước khi tập luyện để chuẩn bị cơ bắp và khớp cho hoạt động.
Duy trì dinh dưỡng và lối sống lành mạnh
Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, đầy đủ canxi và vitamin D để hỗ trợ sức khỏe xương khớp theo khuyến nghị của nhân viên y tế. Tăng cường sức mạnh cơ bắp vùng cánh tay và cẳng tay thông qua các bài tập phù hợp giúp nâng cao khả năng ổn định và bảo vệ khớp khuỷu. Duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên các khớp trong sinh hoạt và vận động hàng ngày. Tái khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ sau khi điều trị trật khớp khuỷu tay để theo dõi quá trình hồi phục và phát hiện sớm các vấn đề tiềm ẩn.
Câu hỏi thường gặp
Bị trật khớp khuỷu tay bao lâu thì khỏi?
Thời gian hồi phục sau trật khớp khuỷu tay phụ thuộc vào mức độ tổn thương, phương pháp điều trị và mức độ tuân thủ chương trình phục hồi chức năng. Các trường hợp trật khớp đơn thuần không kèm gãy xương thường có thể hồi phục cơ bản trong khoảng sáu đến tám tuần. Các trường hợp phức tạp hơn hoặc phải phẫu thuật có thể cần ba đến sáu tháng để đạt được chức năng vận động đầy đủ. Người bệnh cần kiên nhẫn và không vội vã trở lại các hoạt động cường độ cao trước khi khớp đã đủ hồi phục. Trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn cụ thể về tiến trình hồi phục của bản thân.
Trật khớp khuỷu tay bó bột bao lâu?
Thời gian bó bột hoặc nẹp cố định sau trật khớp khuỷu tay thường dao động từ hai đến ba tuần tùy theo mức độ tổn thương và đánh giá của bác sĩ. Sau khi tháo bột hoặc nẹp, người bệnh sẽ bắt đầu chương trình vật lý trị liệu để phục hồi tầm vận động và sức mạnh cơ bắp. Thời gian cố định không nên kéo dài quá mức cần thiết vì có thể làm tăng nguy cơ cứng khớp và khó phục hồi tầm vận động về sau. Bác sĩ sẽ quyết định thời điểm tháo cố định phù hợp dựa trên đánh giá lâm sàng và hình ảnh của từng người bệnh.
Bị trật khớp khuỷu tay nên ăn gì?
Chế độ dinh dưỡng hợp lý có thể hỗ trợ quá trình phục hồi sau trật khớp khuỷu tay. Người bệnh nên ưu tiên các thực phẩm giàu protein như thịt nạc, cá, trứng, đậu và các sản phẩm từ sữa để cung cấp nguyên liệu cho quá trình tái tạo mô. Bổ sung đủ canxi từ sữa, phô mai, rau lá xanh và vitamin D từ cá béo, trứng hoặc qua phơi nắng hợp lý theo khuyến nghị giúp hỗ trợ sức khỏe xương. Các thực phẩm giàu vitamin C như trái cây họ cam quýt, ổi, kiwi hỗ trợ tổng hợp collagen, có lợi cho quá trình lành dây chằng. Uống đủ nước và hạn chế rượu bia, thuốc lá là những yếu tố quan trọng hỗ trợ quá trình hồi phục chung. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn chế độ ăn phù hợp với tình trạng sức khỏe cụ thể của bản thân.
Sử dụng dụng cụ bảo hộ khuỷu tay và duy trì dinh dưỡng hợp lý giúp giảm thiểu nguy cơ trật khớp khuỷu tay (Nguồn: Sưu tầm)
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế. Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám khi có triệu chứng.
Nguồn tham khảo: Tổng hợp