Trật khớp thái dương hàm: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và điều trị
Trật khớp thái dương hàm xảy ra khi lồi cầu hàm dưới trượt khỏi hõm khớp và không tự trở về vị trí ban đầu, khiến người bệnh khó hoặc không thể khép miệng. Đây là tình trạng khá phổ biến, thường gặp ở người lớn hoặc người có rối loạn khớp trước đó. Nếu không xử lý đúng cách, có thể gây đau và ảnh hưởng sinh hoạt. Nhận biết sớm và điều trị kịp thời giúp hạn chế biến chứng và hỗ trợ phục hồi.
Trật khớp thái dương hàm là gì?
Khớp thái dương hàm là khớp hoạt dịch phức tạp nằm ở hai bên mặt, ngay phía trước lỗ tai, tạo thành từ lồi cầu xương hàm dưới khớp với hõm khớp của xương thái dương. Giữa hai bề mặt xương là một đĩa sụn sợi, đóng vai trò như một lớp đệm giúp phân tán lực và đảm bảo chuyển động trơn tru của khớp.
Hệ thống dây chằng và các cơ nhai xung quanh giúp giữ ổn định và điều phối chuyển động của khớp này. Khớp thái dương hàm là một trong những khớp hoạt động nhiều nhất trong cơ thể, tham gia vào hầu hết mọi hoạt động liên quan đến vùng miệng như nhai, nuốt, nói chuyện, ngáp và biểu đạt cảm xúc. Mỗi ngày khớp này thực hiện hàng nghìn chu kỳ vận động, đòi hỏi cấu trúc khớp phải có độ bền và linh hoạt cao. Trật khớp thái dương hàm xảy ra khi lồi cầu xương hàm dưới di chuyển ra phía trước vượt qua gờ khớp và không thể tự trở về vị trí ban đầu trong hõm khớp, khiến miệng bị kẹt ở trạng thái há và người bệnh không thể tự khép miệng lại.
Tình trạng này có thể xảy ra ở một bên (trật khớp một bên) hoặc cả hai bên cùng lúc (trật khớp hai bên), trong đó trật khớp hai bên phổ biến hơn và thường xảy ra sau động tác há miệng quá rộng. Cần phân biệt trật khớp thái dương hàm thực sự với các tình trạng liên quan khác như rối loạn khớp thái dương hàm, co thắt cơ hàm hay lệch đĩa khớp, vì mỗi tình trạng có biểu hiện và hướng xử lý khác nhau. Trật khớp thực sự đặc trưng bởi việc lồi cầu hoàn toàn ra khỏi hõm khớp và người bệnh không thể tự khép miệng, trong khi các rối loạn khác thường cho phép cử động hàm ở một mức độ nhất định.
Nguyên nhân gây trật khớp thái dương hàm
Trật khớp thái dương hàm có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm cả yếu tố cơ học cấp tính và các yếu tố nền tảng làm giảm độ ổn định của khớp:
- Há miệng quá rộng là nguyên nhân phổ biến nhất, xảy ra trong các tình huống như ngáp rộng, cười lớn, cắn thức ăn quá to, thực hiện các thủ thuật nha khoa kéo dài, hoặc đặt ống nội khí quản trong gây mê.
- Khi miệng há quá rộng, lồi cầu xương hàm di chuyển ra trước quá mức, vượt qua gờ khớp và không thể tự trở về.
- Chấn thương vùng hàm mặt do va đập trực tiếp, tai nạn giao thông hoặc té ngã có thể gây trật khớp thái dương hàm nếu lực tác động đủ mạnh và theo hướng bất lợi cho cấu trúc khớp.
- Lỏng lẻo dây chằng và bao khớp bẩm sinh hoặc do quá trình lão hóa làm giảm khả năng giữ ổn định của khớp, khiến lồi cầu dễ dàng trượt ra khỏi hõm khớp hơn ngay cả với các động tác há miệng thông thường.
Đây là lý do tại sao một số người bị trật khớp tái phát nhiều lần. Tiền sử trật khớp thái dương hàm trước đó làm giảm độ bền của dây chằng và bao khớp, tăng nguy cơ tái phát với ngưỡng kích thích thấp hơn so với lần đầu. Co thắt cơ hàm mãn tính do căng thẳng, nghiến răng hoặc tư thế hàm không đúng có thể làm mất cân bằng lực tác động lên khớp, góp phần tăng nguy cơ trật khớp theo thời gian.
Triệu chứng lâm sàng của trật khớp thái dương hàm
Biểu hiện tại cơ
Ngay sau khi trật khớp xảy ra, các cơ nhai xung quanh khớp thái dương hàm thường phản xạ co cứng mạnh như một cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể. Tình trạng co cứng cơ này gây đau lan rộng từ vùng hàm ra hai bên mặt, thái dương, cổ và vai. Người bệnh thường cảm thấy cơ hàm căng tức, đau nhức liên tục và mọi cố gắng cử động hàm đều làm tăng đau đáng kể. Co cứng cơ không chỉ làm trầm trọng thêm triệu chứng mà còn cản trở việc nắn chỉnh khớp nếu không được kiểm soát phù hợp trước khi thực hiện thủ thuật.
Biểu hiện tại khớp
Biểu hiện đặc trưng nhất tại khớp là miệng bị kẹt ở trạng thái há và người bệnh hoàn toàn không thể tự khép miệng lại. Hàm dưới thường bị đẩy ra trước và xuống dưới so với vị trí bình thường. Trong trường hợp trật khớp một bên, hàm dưới lệch sang phía đối diện với bên bị trật, tạo ra sự bất đối xứng rõ ràng khi nhìn vào mặt người bệnh. Sờ vào vùng trước tai ở bên bị trật có thể cảm nhận được hố lõm do lồi cầu đã di chuyển ra khỏi hõm khớp. Sưng và đau tại vùng trước tai thường xuất hiện cùng với khó nuốt, tăng tiết nước bọt và khó nói do không thể khép miệng.
Miệng há không khép được và đau vùng trước tai là những dấu hiệu điển hình của trật khớp thái dương hàm (Nguồn: Sưu tầm)
Biến chứng nếu không điều trị kịp thời
Trật khớp thái dương hàm nếu không được xử lý kịp thời và đúng cách có thể dẫn đến một số biến chứng ảnh hưởng đến chất lượng sống của người bệnh:
- Co cứng cơ kéo dài và ngày càng nặng hơn theo thời gian do các cơ nhai liên tục trong trạng thái co cứng bảo vệ, khiến việc nắn chỉnh khớp trở nên khó khăn hơn và cần can thiệp nhiều hơn. Đây là lý do tại sao trật khớp thái dương hàm cần được xử lý càng sớm càng tốt sau khi xảy ra.
- Tổn thương đĩa khớp và các cấu trúc mô mềm trong khớp có thể phát triển nếu lồi cầu duy trì ở vị trí lạc chỗ trong thời gian dài, dẫn đến đau mãn tính và rối loạn chức năng khớp thái dương hàm lâu dài.
- Trật khớp tái phát với tần suất ngày càng cao là biến chứng thường gặp ở những người không được điều trị dứt điểm hoặc không tuân thủ các biện pháp phòng ngừa sau điều trị, do dây chằng và bao khớp bị kéo giãn ngày càng nhiều qua mỗi lần trật khớp.
Ảnh hưởng đến chức năng ăn uống, nói chuyện và chất lượng sống nếu tình trạng trật khớp không được kiểm soát, đặc biệt ở những người bị trật khớp tái phát mãn tính.
Chẩn đoán trật khớp thái dương hàm
Chẩn đoán trật khớp thái dương hàm thường không quá khó khăn trong các trường hợp điển hình dựa trên biểu hiện lâm sàng rõ ràng. Bác sĩ sẽ hỏi về cơ chế gây ra tình trạng trật khớp, thời điểm xảy ra, tiền sử trật khớp trước đó và các bệnh lý liên quan, đồng thời quan sát và thăm khám trực tiếp vùng hàm mặt. Trong thăm khám lâm sàng, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ há miệng, tình trạng lệch hàm, sờ nắn vùng trước tai để xác định vị trí lồi cầu và đánh giá mức độ co cứng cơ hàm. Các dấu hiệu đặc trưng như không thể khép miệng, hàm dưới đẩy ra trước và hố lõm vùng trước tai thường đủ để chẩn đoán lâm sàng trật khớp thái dương hàm. Chụp X-quang vùng khớp thái dương hàm có thể được thực hiện để xác nhận chẩn đoán, đánh giá vị trí lồi cầu và loại trừ gãy xương kèm theo, đặc biệt trong các trường hợp liên quan đến chấn thương vùng hàm mặt. Chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc cộng hưởng từ (MRI) có thể được chỉ định trong các trường hợp phức tạp hơn hoặc khi cần đánh giá chi tiết tình trạng đĩa khớp và các mô mềm xung quanh.
Phương pháp xử lý khi bị trật khớp thái dương hàm
Khi bị trật khớp thái dương hàm, bước quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và đến cơ sở y tế hoặc phòng khám nha khoa có chuyên khoa răng hàm mặt càng sớm càng tốt. Trong thời gian chờ đợi, có thể thực hiện một số biện pháp giúp giảm khó chịu:
- Giữ hàm ở tư thế thoải mái nhất có thể, không cố gắng tự khép miệng hoặc tự nắn chỉnh vì có thể làm tăng co cứng cơ và gây thêm đau. Có thể dùng khăn mềm hoặc miếng vải sạch đặt nhẹ dưới hàm để hỗ trợ tạm thời trong khi di chuyển đến cơ sở y tế.
- Chườm lạnh nhẹ nhàng bằng túi đá bọc khăn mỏng lên vùng trước tai ở một hoặc hai bên tùy theo vị trí bị trật, mỗi lần khoảng 10 đến 15 phút để giúp giảm sưng và đau tạm thời. Tránh chườm trực tiếp đá lên da và không chườm quá lâu.
- Hạn chế nói chuyện và mở rộng miệng để tránh kích thích thêm các cơ hàm đang co cứng. Tránh ăn uống trong khi chờ được thăm khám.
Tuyệt đối không nhờ người không có chuyên môn y tế tự nắn chỉnh hàm tại nhà theo các hướng dẫn không có cơ sở, vì có thể gây tổn thương thêm cho các cấu trúc trong và xung quanh khớp.
Điều trị trật khớp thái dương hàm
Nắn trật khớp thái dương hàm
Nắn chỉnh đưa lồi cầu xương hàm trở về vị trí bình thường trong hõm khớp là phương pháp điều trị cốt lõi, cần được thực hiện bởi bác sĩ có chuyên môn. Kỹ thuật nắn chỉnh phổ biến nhất là phương pháp Hippocrates cải tiến, trong đó bác sĩ đặt ngón tay cái lên bề mặt nhai của răng hàm dưới và ấn nhẹ xuống, đồng thời nâng phần cằm lên và ra sau để đưa lồi cầu về đúng vị trí. Trước khi nắn chỉnh, bác sĩ thường chỉ định thuốc giãn cơ hoặc gây tê tại chỗ để giảm co cứng cơ hàm, tạo điều kiện thuận lợi cho thủ thuật và giảm đau cho người bệnh. Sau khi nắn chỉnh thành công, người bệnh thường cảm nhận được tiếng “cộp” nhẹ và cơn đau giảm đáng kể khi khớp về đúng vị trí. Sau nắn chỉnh, bác sĩ sẽ hướng dẫn người bệnh về các biện pháp chăm sóc tại nhà, bao gồm chế độ ăn mềm, hạn chế há miệng rộng và có thể sử dụng băng hỗ trợ hàm tạm thời để giảm nguy cơ trật khớp lại trong giai đoạn đầu sau điều trị.
Sử dụng thuốc
Bác sĩ có thể chỉ định một số loại thuốc để hỗ trợ quá trình điều trị và phục hồi, bao gồm thuốc giảm đau và kháng viêm để kiểm soát đau và sưng sau nắn chỉnh, cùng với thuốc giãn cơ trong trường hợp co cứng cơ hàm nhiều. Người bệnh cần tuân thủ đúng chỉ định về loại thuốc, liều lượng và thời gian sử dụng, không tự ý thay đổi hoặc ngừng thuốc mà không có sự đồng ý của bác sĩ.
Phẫu thuật
Phẫu thuật được cân nhắc trong các trường hợp trật khớp thái dương hàm tái phát nhiều lần mà điều trị bảo tồn không hiệu quả, lỏng lẻo khớp nặng do tổn thương dây chằng và bao khớp mãn tính, hoặc khi có các tổn thương cấu trúc trong khớp cần được sửa chữa như rách đĩa khớp hay thoái hóa bề mặt khớp. Các kỹ thuật phẫu thuật có thể bao gồm tăng cường dây chằng và bao khớp, chỉnh hình gờ khớp để hạn chế lồi cầu trượt ra ngoài, hoặc sửa chữa đĩa khớp tùy theo nguyên nhân và mức độ tổn thương.
Nắn chỉnh khớp thái dương hàm bởi bác sĩ chuyên khoa là phương pháp điều trị cần thiết và hiệu quả (Nguồn: Sưu tầm)
Cách hỗ trợ phòng ngừa trật khớp thái dương hàm
Phòng ngừa trật khớp thái dương hàm, đặc biệt là phòng ngừa tái phát, đòi hỏi sự chú ý đến các thói quen hàng ngày và điều chỉnh một số hành vi có thể gây áp lực bất lợi lên khớp thái dương hàm:
- Kiểm soát mức độ há miệng là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất. Khi ngáp, có ý thức đặt một tay nhẹ nhàng dưới cằm để hỗ trợ và kiểm soát mức độ mở miệng.
- Tránh cắn các miếng thức ăn quá to hoặc cứng đòi hỏi phải há miệng rộng, thay vào đó cắt nhỏ thức ăn trước khi ăn.
- Tránh há miệng quá rộng trong các thủ thuật nha khoa kéo dài và thông báo với nha sĩ về tiền sử trật khớp thái dương hàm để có biện pháp phòng ngừa phù hợp.
- Điều trị nghiến răng nếu có bằng cách sử dụng máng chống nghiến theo chỉ định của bác sĩ nha khoa giúp bảo vệ khớp thái dương hàm khỏi lực tác động quá mức trong khi ngủ.
- Quản lý căng thẳng hiệu quả thông qua các kỹ thuật thư giãn như hít thở sâu, thiền định, yoga hay tập thể dục nhẹ giúp giảm căng thẳng và giảm thiểu thói quen siết chặt hàm không cần thiết.
- Tránh các tư thế không có lợi cho khớp thái dương hàm như chống cằm lên tay, nằm úp mặt hoặc ngủ ở tư thế gây áp lực bên lên vùng hàm trong thời gian dài.
- Thực hiện các bài tập cơ hàm theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu giúp tăng cường sức mạnh và cân bằng cơ bắp vùng hàm mặt, hỗ trợ độ ổn định của khớp thái dương hàm.
- Tái khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ sau khi điều trị trật khớp thái dương hàm để theo dõi tiến trình hồi phục và điều chỉnh kế hoạch phòng ngừa tái phát phù hợp với từng người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Trật khớp thái dương hàm có tự khỏi không?
Trật khớp thái dương hàm thực sự, khi lồi cầu xương hàm đã hoàn toàn ra khỏi hõm khớp và người bệnh không thể tự khép miệng, thường không thể tự khỏi mà không có sự can thiệp y tế. Lý do là các cơ hàm co cứng phản xạ sẽ giữ hàm ở trạng thái lệch, khiến lồi cầu không thể tự trở về hõm khớp. Co cứng cơ có xu hướng tăng lên theo thời gian nếu không được xử lý, khiến việc nắn chỉnh ngày càng khó khăn hơn. Vì vậy, trật khớp thái dương hàm cần được xử lý y tế càng sớm càng tốt sau khi xảy ra.
Trật khớp thái dương hàm phải làm sao?
Khi bị trật khớp thái dương hàm, người bệnh cần giữ bình tĩnh, không cố gắng tự khép miệng hay nhờ người không có chuyên môn nắn chỉnh, và đến cơ sở y tế hoặc phòng khám nha khoa có chuyên khoa răng hàm mặt ngay lập tức. Trong thời gian di chuyển, có thể chườm lạnh nhẹ lên vùng trước tai để giảm đau tạm thời và hỗ trợ nhẹ dưới hàm bằng khăn mềm nếu cần. Không ăn uống trong khi chờ được thăm khám và hạn chế cử động hàm để tránh làm tăng co cứng cơ.
Chi phí nắn khớp thái dương hàm là bao nhiêu?
Chi phí nắn chỉnh khớp thái dương hàm có thể thay đổi đáng kể tùy theo nhiều yếu tố như cơ sở y tế thực hiện, mức độ phức tạp của trường hợp, có cần gây tê hay dùng thuốc hỗ trợ hay không, cũng như các chi phí chẩn đoán hình ảnh đi kèm. Ngoài ra, việc có tham gia bảo hiểm y tế hay không và mức độ chi trả của bảo hiểm cũng ảnh hưởng đến chi phí thực tế mà người bệnh phải chi trả. Kiểm soát mức độ há miệng và điều trị nghiến răng giúp giảm thiểu nguy cơ trật khớp thái dương hàm tái phát (Nguồn: Sưu tầm)
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế. Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám khi có triệu chứng.
Nguồn tham khảo: Tổng hợp