Sốt Zika và sốt xuất huyết Dengue thường bị nhầm lẫn vì cùng do muỗi vằn truyền và có triệu chứng ban đầu tương đồng. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm lại rất khác biệt: trong khi sốt xuất huyết đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh do biến chứng sốc và xuất huyết, thì sốt Zika gây nguy hại đặc biệt cho thai nhi. Hiểu rõ sự khác biệt này giúp mỗi người chủ động phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe cho chính mình và người thân.
Sốt Zika là gì? Có nguy hiểm không?
Sốt Zika là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Zika gây ra. Virus này thuộc họ Flaviviridae, được phân lập lần đầu tiên vào năm 1947 từ một con khỉ rhesus trong khu rừng Zika ở Uganda (châu Phi). Mặc dù đã tồn tại từ lâu, nhưng phải đến những năm gần đây, dịch bệnh do virus Zika mới thực sự bùng phát trên diện rộng toàn cầu và trở thành Mối quan tâm y tế công cộng khẩn cấp quốc tế (PHEIC) do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban bố.
Sốt Zika và sốt xuất huyết đều có chung trung gian truyền bệnh là muỗi vằn nhưng tính chất nguy hiểm hoàn toàn khác nhau (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt Zika có nguy hiểm không?
Đối với những người trưởng thành khỏe mạnh bình thường, sốt Zika thường diễn biến khá ôn hòa. Theo thống kê dịch tễ, có tới 80% người nhiễm virus Zika không hề biểu hiện bất kỳ triệu chứng nào ra bên ngoài, hoặc nếu có thì chỉ là những đợt sốt nhẹ, tự khỏi sau vài ngày mà không cần điều trị đặc hiệu.
Tuy nhiên, sự nguy hiểm tột độ của virus Zika không nằm ở khả năng gây tử vong trực tiếp cho người mắc, mà nằm ở hệ lụy tàn khốc của nó đối với hệ thần kinh và đặc biệt là đối với phụ nữ mang thai:
- Đối với thai nhi: Virus Zika có khả năng xuyên qua hàng rào nhau thai, xâm nhập trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương đang hình thành của bào thai. Chúng tấn công và tiêu diệt các tế bào gốc thần kinh, dẫn đến hội chứng dị tật đầu nhỏ (Microcephaly). Trẻ sinh ra với não bộ kém phát triển, hộp sọ nhỏ bất thường, kèm theo các di chứng nặng nề như thiểu năng trí tuệ, co giật, liệt nheo, mù lòa và suy giảm thính lực suốt đời.
- Đối với người lớn: Dù hiếm gặp, nhưng nhiễm virus Zika được xác định là một trong những nguyên nhân kích hoạt Hội chứng Guillain-Barré. Đây là một chứng rối loạn tự miễn dịch hiếm gặp, trong đó hệ miễn dịch của cơ thể tự tấn công nhầm vào các dây thần kinh ngoại biên, gây ra tình trạng yếu cơ, tê liệt lan dần từ chân lên cơ thể và có thể dẫn đến liệt cơ hô hấp đe dọa tính mạng.
Cách phân biệt sốt Zika và sốt xuất huyết
Dù cùng chia sẻ chung một véc tơ truyền bệnh là muỗi vằn, sốt Zika và sốt xuất huyết Dengue do hai loại virus hoàn toàn khác nhau gây ra. Việc nhầm lẫn giữa hai căn bệnh này có thể dẫn đến sự chủ quan trong công tác theo dõi y tế, đặc biệt là bỏ sót các thời điểm vàng trong cấp cứu. Để phân biệt rõ ràng sốt Zika với sốt xuất huyết, chúng ta cần đánh giá toàn diện qua 4 khía cạnh cốt lõi sau:
Nhóm đối tượng dễ mắc bệnh
Về mặt lý thuyết, bất kỳ ai sống trong vùng lưu hành của muỗi vằn chưa có miễn dịch đều có thể mắc cả hai loại bệnh này.
- Sốt xuất huyết: Bệnh tấn công mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh, trẻ em, người lớn cho đến người già. Trong đó, trẻ nhỏ dưới 15 tuổi và những người thừa cân, béo phì, có bệnh nền là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất diễn tiến thành sốt xuất huyết thể nặng (sốc Dengue).
- Sốt Zika: Cũng lây nhiễm cho mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, nhóm đối tượng chịu rủi ro và được giới y khoa quan tâm giám sát đặc biệt nhất chính là phụ nữ đang mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ – giai đoạn vàng hình thành các cơ quan của thai nhi.
Lây nhiễm bệnh qua đường nào?
Đây là một điểm khác biệt cực kỳ quan trọng giúp lý giải tại sao kiểm soát dịch Zika lại phức tạp hơn sốt xuất huyết.
- Sốt xuất huyết: Đường lây truyền duy nhất trong tự nhiên là thông qua vết đốt của muỗi vằn cái mang mầm bệnh. Bệnh lây từ người bệnh sang người lành khi muỗi hút máu người nhiễm virus Dengue, ủ bệnh trong cơ thể muỗi rồi tiếp tục đốt người khác. Bệnh cực kỳ hiếm khi lây qua đường truyền máu hay từ mẹ sang con.
- Sốt Zika: Bên cạnh con đường lây truyền chính là do muỗi vằn đốt, virus Zika còn nguy hiểm hơn khi có khả năng lây truyền qua 3 con đường khác:
- Lây truyền từ mẹ sang con: Xuyên qua nhau thai trong thời kỳ mang thai hoặc lây lúc chuyển dạ.
- Lây qua đường tình dục: Virus Zika có khả năng tồn tại trong tinh dịch của nam giới mắc bệnh rất lâu (có thể lên tới hàng tháng sau khi đã khỏi các triệu chứng). Do đó, quan hệ tình dục không an toàn với người từng đi qua vùng dịch có nguy cơ lây nhiễm rất cao.
- Lây qua truyền máu: Tương tự như các loại virus sống trong máu khác.
Phân biệt qua triệu chứng
Lâm sàng là ranh giới dễ nhận biết nhất đối với người bệnh. Mặc dù ở giai đoạn đầu cả hai bệnh đều gây sốt và mệt mỏi, nhưng cường độ và các dấu hiệu đi kèm lại khác nhau:
Đặc điểm cơn sốt:
- Sốt xuất huyết Dengue: Người bệnh thường bị sốt cao đột ngột và rầm rộ, nhiệt độ cơ thể dao động từ 39°C đến 40°C. Cơn sốt kéo dài liên tục từ 2 đến 7 ngày và rất khó hạ, ngay cả khi đã sử dụng các loại thuốc hạ sốt thông thường.
- Sốt virus Zika: Trái ngược với sốt xuất huyết, bệnh nhân nhiễm Zika thường chỉ sốt nhẹ nhàng (dưới 38°C) hoặc thậm chí có nhiều trường hợp không bị sốt. Cơn sốt diễn ra âm ỉ và không rầm rộ.
Biểu hiện ở mắt:
- Sốt xuất huyết Dengue: Người bệnh có cảm giác đau nhức sâu trong hốc mắt, đi kèm với tình trạng nặng nề, mỏi mệt quanh vùng mắt mỗi khi liếc nhìn.
- Sốt virus Zika: Triệu chứng điển hình và đặc trưng nhất của Zika là tình trạng viêm kết mạc (mắt đỏ). Mắt người bệnh bị đỏ rực, chảy nước mắt và cộm xốn nhưng đặc biệt là không sinh mủ hay có ghèn.
Tình trạng phát ban trên da:
- Sốt xuất huyết Dengue: Các nốt phát ban thường xuất hiện muộn (sau ngày thứ 3 hoặc thứ 4 của bệnh). Ban có dạng các chấm xuất huyết nhỏ li ti dưới da do vỡ mao mạch, khi dùng ngón tay căng da thì nốt đỏ vẫn không biến mất.
- Sốt virus Zika: Phát ban xuất hiện rất sớm, thường dưới dạng dát sẩn (các nốt hồng ban nổi gồ nhẹ trên bề mặt da). Ban có xu hướng khởi phát từ vùng mặt rồi lan nhanh xuống thân mình, tay chân và gây ra cảm giác ngứa ngáy rất nhiều cho người bệnh.
Mức độ đau nhức cơ khớp:
- Sốt xuất huyết Dengue: Gây ra tình trạng đau nhức cơ bắp dữ dội và đau buốt sâu trong xương, khiến người bệnh mệt mỏi rã rời (căn bệnh này từng được ví như “bệnh gãy xương” vì mức độ đau đớn của nó).
- Sốt virus Zika: Người bệnh cũng có hiện tượng đau mỏi cơ khớp nhưng ở mức độ nhẹ nhàng hơn. Cơn đau thường tập trung gây sưng đau ở các khớp nhỏ như khớp bàn tay, bàn chân.
Dấu hiệu xuất huyết:
- Sốt xuất huyết Dengue: Biểu hiện xuất huyết rất phổ biến và nguy hiểm như chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da, nặng hơn là nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc rong kinh kéo dài ở phụ nữ.
- Sốt virus Zika: Trên lâm sàng, bệnh nhân nhiễm virus Zika gần như không xuất hiện các dấu hiệu xuất huyết hay chảy máu niêm mạc.
Nhận biết sớm các triệu chứng đặc trưng giúp phân biệt sốt Zika với sốt xuất huyết để có hướng xử lý kịp thời (Nguồn: Sưu tầm)
Mức độ nguy hiểm của từng bệnh
Mỗi bệnh mang một “bản án” riêng biệt đối với sức khỏe con người:
- Sốt xuất huyết: Tỷ lệ diễn tiến nặng khá cao. Mức độ nguy hiểm tập trung vào tình trạng thoát huyết tương gây cô đặc máu, tụt huyết áp kéo theo Sốc Dengue. Đồng thời, lượng tiểu cầu sụt giảm sâu gây ra tình trạng xuất huyết nội tạng ồ ạt. Nếu không được bù dịch và cấp cứu kịp thời, bệnh nhân sốt xuất huyết có thể tử vong nhanh chóng vì suy đa tạng.
- Sốt Zika: Đối với bản thân người mắc (không mang thai), bệnh tự giới hạn và khỏi sau 2-7 ngày mà không cần can thiệp y tế sâu, rất hiếm ca tử vong. Nhưng mức độ nguy hiểm tàn khốc lại giáng xuống đầu thai nhi (gây dị tật đầu nhỏ), làm hủy hoại chất lượng sống của thế hệ tương lai.
Chủ động phòng bệnh bằng tiêm vắc xin
Đứng trước sự tàn phá của các căn bệnh truyền nhiễm do muỗi, y học hiện đại đã không ngừng nỗ lực nghiên cứu và phát triển các loại vắc xin để tạo ra rào chắn miễn dịch chủ động cho con người.
Đối với sốt xuất huyết: Hiện nay, y học đã đạt được thành tựu to lớn khi phát triển và phê duyệt thành công vắc xin phòng ngừa sốt xuất huyết (như vắc xin Qdenga vừa được cấp phép tại Việt Nam). Vắc xin này mang lại khả năng bảo vệ cơ thể trước cả 4 tuýp virus Dengue (DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4). Việc hoàn thành phác đồ tiêm chủng sẽ giúp kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể đặc hiệu, từ đó không chỉ làm giảm nguy cơ mắc bệnh mà còn giảm đáng kể (lên tới 80-90%) nguy cơ diễn tiến nặng phải nhập viện cấp cứu, bảo vệ hệ tuần hoàn tránh khỏi các biến chứng sốc và xuất huyết.
Đối với sốt Zika: Đáng tiếc là cho đến thời điểm hiện tại, trên thế giới vẫn chưa có vắc xin đặc hiệu phòng ngừa virus Zika và cũng không có thuốc kháng virus điều trị đặc hiệu. Quá trình nghiên cứu vắc xin Zika vẫn đang ở trong các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng. Do đó, “lá chắn” duy nhất đối phó với Zika hiện nay hoàn toàn phụ thuộc vào ý thức phòng tránh muỗi đốt và kiểm soát véc tơ lây truyền bệnh của mỗi cá nhân và cộng đồng.
Khuyến cáo dành cho phụ nữ mang thai hoặc đang có kế hoạch mang thai
Theo các báo cáo dịch tễ và hướng dẫn y khoa từ các cơ quan y tế uy tín, trong đó có Trung tâm Y tế Bình Tân, phụ nữ đang trong thai kỳ hoặc đang có dự định mang thai là nhóm đối tượng cần được đặt vào vòng giám sát và bảo vệ nghiêm ngặt nhất trước sự đe dọa của virus Zika. Dưới đây là các khuyến cáo chi tiết, mang tính sống còn cần phải tuân thủ tuyệt đối:
Hạn chế tối đa việc di chuyển đến vùng có dịch
Phụ nữ đang mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng đầu và 3 tháng giữa thai kỳ, nên hủy bỏ hoặc hoãn lại mọi chuyến đi không thực sự cần thiết đến những quốc gia, khu vực hoặc địa phương đang được cơ quan y tế cảnh báo có lưu hành dịch Zika hoặc dịch sốt xuất huyết. Nếu bắt buộc phải đi, cần tham vấn ý kiến của bác sĩ sản khoa và chuyên gia truyền nhiễm trước chuyến đi.
Áp dụng triệt để các biện pháp chống muỗi đốt
Bất kể ở nhà hay đi ra ngoài, thai phụ cần:
- Mặc quần áo dài tay, sáng màu (muỗi vằn thường bị thu hút bởi màu tối).
- Sử dụng các loại kem, bình xịt xua muỗi chứa hoạt chất DEET, Picaridin hoặc tinh dầu bạch đàn chanh đã được kiểm chứng an toàn cho thai kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Ngủ màn (mùng) kể cả ban ngày vì muỗi vằn (Aedes) là loài muỗi hoạt động và hút máu mạnh nhất vào lúc sáng sớm và chiều chạng vạng.
- Lắp đặt lưới chống muỗi ở cửa sổ, cửa ra vào và thường xuyên sử dụng các thiết bị xua muỗi trong không gian sống.
Phụ nữ mang thai cần chủ động áp dụng các biện pháp tránh muỗi đốt để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé trước dịch bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Phòng ngừa lây nhiễm qua đường tình dục
Virus Zika có thể ẩn náu trong tinh dịch rất lâu. Do đó:
- Nếu người chồng/đối tác vừa trở về từ vùng có dịch Zika, cặp đôi cần sử dụng bao cao su đúng cách trong suốt thời gian người vợ mang thai để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi.
- Đối với các cặp đôi đang có kế hoạch sinh con mà người chồng có biểu hiện nghi ngờ nhiễm Zika hoặc vừa từ vùng dịch về, cần hoãn việc mang thai ít nhất 6 tháng kể từ ngày người chồng có triệu chứng đầu tiên.
Tuân thủ nghiêm ngặt lịch khám thai định kỳ
Nếu thai phụ đang sinh sống tại vùng có dịch hoặc có biểu hiện sốt, phát ban, đỏ mắt, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được chẩn đoán và làm xét nghiệm PCR tìm virus Zika. Việc siêu âm thai định kỳ cần được thực hiện kỹ lưỡng nhằm đo đạc chu vi vòng đầu của thai nhi, phát hiện sớm các dấu hiệu canxi hóa não bộ hay bất thường về cấu trúc hệ thần kinh để có hướng tư vấn và xử lý y khoa kịp thời.
Vệ sinh môi trường sống xung quanh
Cắt đứt vòng đời sinh trưởng của muỗi là biện pháp cốt lõi nhất. Hãy tích cực thực hiện khẩu hiệu “Không có lăng quăng, không có sốt xuất huyết và bệnh Zika”. Dọn dẹp nhà cửa gọn gàng, lật úp các vật dụng chứa nước đọng (gáo dừa, lốp xe cũ, chậu cây cảnh), thường xuyên cọ rửa chum vại và thay nước bình hoa hằng tuần để muỗi không có nơi đẻ trứng.
Sốt Zika và sốt xuất huyết Dengue tuy có chung trung gian truyền bệnh là muỗi vằn và triệu chứng ban đầu tương đồng, nhưng bản chất và mức độ nguy hiểm lại rất khác biệt. Trong khi sốt xuất huyết đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh do biến chứng xuất huyết, sốt Zika lại đặc biệt nguy hại cho thai nhi. Hãy chủ động tiêm vắc xin và ghé Pharmacity để mua các sản phẩm chống muỗi, nhiệt kế, vitamin chính hãng nhằm bảo vệ sức khỏe gia đình.
Nguồn tham khảo:
Trung tâm Y tế Bình Tân: https://trungtamytebinhtan.medinet.gov.vn/chuyen-muc/phong-benh-zika-va-sot-xuat-huyet-cmobile9535-40692.aspx
PubMed Central
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5759716/
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.