Đau dạ dày khi bị sốt xuất huyết không chỉ gây khó chịu mà còn là dấu hiệu cảnh báo bệnh vào giai đoạn nguy hiểm, dễ dẫn đến xuất huyết tiêu hóa hoặc rối loạn đông máu. Việc nhận biết sớm nguyên nhân và xử trí đúng cách là vô cùng quan trọng để ngăn ngừa các biến chứng đe dọa tính mạng. Hiểu rõ các dấu hiệu lâm sàng này giúp người bệnh chủ động theo dõi và can thiệp y tế kịp thời.
Nguyên nhân sốt xuất huyết đau dạ dày là gì?
Hiện tượng đau dạ dày hoặc đau tức vùng thượng vị ở bệnh nhân sốt xuất huyết có thể xuất phát từ nhiều cơ chế bệnh sinh độc lập hoặc kết hợp với nhau:
Đau dạ dày ở bệnh nhân sốt xuất huyết có thể là hệ quả của phản ứng viêm do virus hoặc biến chứng xuất huyết tiêu hóa (Nguồn: Sưu tầm)
1. Rối loạn tiêu hóa do virus
Khi virus Dengue xâm nhập và nhân lên ồ ạt trong cơ thể, chúng kích hoạt hệ thống miễn dịch giải phóng hàng loạt các cytokine gây viêm. Sự giải phóng này tác động trực tiếp lên niêm mạc đường tiêu hóa, gây ra tình trạng sung huyết, phù nề tế bào niêm mạc dạ dày và ruột. Hậu quả là người bệnh phải đối mặt với các cơn co thắt, đau tức vùng thượng vị kèm theo các biểu hiện rối loạn tiêu hóa như đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn hoặc tiêu chảy.
2. Xuất huyết tiêu hóa
Đây là một trong những biến chứng nguy hiểm nhất liên quan đến triệu chứng đau dạ dày trong sốt xuất huyết. Khi tính thấm thành mạch tăng lên kết hợp với sự sụt giảm nghiêm trọng của số lượng tiểu cầu, các mạch máu nhỏ ở niêm mạc dạ dày và tá tràng có nguy cơ bị vỡ ra, gây xuất huyết tại chỗ. Tình trạng máu chảy trong lòng dạ dày sẽ kích ứng mạnh mẽ niêm mạc, làm bùng phát những cơn đau quặn thắt vùng bụng trên.
3. Tác dụng phụ của thuốc
Trong giai đoạn đầu của bệnh, do tình trạng sốt cao kéo dài dai dẳng và đau nhức cơ khớp dữ dội, nhiều người bệnh có tâm lý lo lắng và tự ý sử dụng các loại thuốc giảm đau, hạ sốt. Nếu vô tình sử dụng các nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như Aspirin, Ibuprofen, Diclofenac… niêm mạc dạ dày sẽ bị tổn thương nghiêm trọng do thuốc ức chế cơ chế bảo vệ tự nhiên của dạ dày, dẫn đến viêm loét cấp tính và gây đau đớn dữ dội.
4. Rối loạn đông máu
Sốt xuất huyết thể nặng thường gây suy giảm chức năng tổng hợp các yếu tố đông máu tại gan, đồng thời kích hoạt quá trình đông máu nội mạch rải rác (DIC). Sự sụt giảm nghiêm trọng của tiểu cầu cùng với rối loạn hệ thống đông máu làm tăng tính thấm mao mạch toàn thân, khiến niêm mạc dạ dày dễ bị xuất huyết tự phát dù chỉ có những kích thích rất nhỏ từ thức ăn.
Triệu chứng nhận biết sốt xuất huyết biểu hiện đau dạ dày
Biểu hiện đau dạ dày ở bệnh nhân sốt xuất huyết cần được phân loại rõ ràng giữa các triệu chứng thông thường và các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm để có hướng xử lý kịp thời:
Dấu hiệu thường hay gặp
- Đau tức âm ỉ hoặc quặn thắt nhẹ: Người bệnh cảm thấy đau hoặc có cảm giác bỏng rát, cồn cào tập trung ở vùng thượng vị (vùng bụng nằm trên rốn và dưới xương ức).
- Buồn nôn và nôn khan: Cảm giác chán ăn, sợ mùi thức ăn, ăn vào dễ bị kích ứng buồn nôn hoặc nôn ra dịch dạ dày loãng.
- Chướng bụng, đầy hơi: Bụng luôn trong trạng thái căng tức, khó tiêu, có thể đi kèm tiêu chảy nhẹ hoặc táo bón do nhu động ruột bị rối loạn dưới tác động của virus.
Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm
Nếu người bệnh xuất hiện các triệu chứng dưới đây, đây là bằng chứng cho thấy bệnh đang diễn tiến nặng hoặc đã có biến biến chứng xuất huyết nội tạng, cần phải đưa đi cấp cứu ngay lập tức:
- Đau bụng dữ dội, liên tục: Cơn đau dạ dày vùng thượng vị tăng dần về cường độ, đau quặn thắt liên tục không có dấu hiệu thuyên giảm dù đã nằm nghỉ.
- Nôn ra máu: Người bệnh nôn ra máu tươi hoặc máu cục, hoặc nôn ra dịch vị có màu nâu đen, màu bã cà phê (máu đã bị biến tính bởi dịch vị dạ dày).
- Đi ngoài phân đen: Phân có màu đen bóng như hắc ín (nhựa đường) và có mùi tanh hôi đặc trưng, đây là dấu hiệu của tình trạng xuất huyết tiêu hóa trên.
- Dấu hiệu sốc và thiếu máu cấp: Da dẻ xanh xao, niêm mạc nhợt nhạt, chân tay lạnh ngắt, vã mồ hôi trộm, mệt lả, lờ đờ, tụt huyết áp hoặc mạch đập nhanh nhưng nhỏ, khó bắt.
Cơn đau bụng dữ dội liên tục kèm nôn ra dịch màu bã cà phê là dấu hiệu nguy kịch cần cấp cứu ngay (Nguồn: Sưu tầm)
Cách phân biệt với các bệnh tiêu hóa cấp tính
Do đau dạ dày là triệu chứng phổ biến của nhiều bệnh lý đường tiêu hóa, việc phân biệt đau dạ dày do sốt xuất huyết với các bệnh tiêu hóa cấp tính khác (như viêm dạ dày ruột cấp, ngộ độc thực phẩm, viêm ruột thừa) là cực kỳ quan trọng:
- Dựa vào yếu tố sốt: Trong sốt xuất huyết, sốt cao đột ngột từ 39°C – 40°C xuất hiện trước tiên và kéo dài liên tục 2 – 3 ngày rồi triệu chứng đau bụng mới xuất hiện rõ. Ngược lại, trong ngộ độc thực phẩm hay viêm dạ dày ruột, các triệu chứng đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy thường xuất hiện rầm rộ ngay sau khi ăn thực phẩm nhiễm khuẩn, và sốt thường chỉ là sốt nhẹ hoặc sốt xuất hiện sau.
- Dấu hiệu huyết học và da liễu: Sốt xuất huyết thường đi kèm với tình trạng đau nhức hai hốc mắt, đau mỏi cơ khớp toàn thân, xuất hiện các chấm xuất huyết dưới da hoặc chảy máu chân răng. Các bệnh lý tiêu hóa thuần túy hoàn toàn không có các biểu hiện ngoài da và cơ khớp này.
- Vị trí đau bụng: Đau ruột thừa cấp tính thường bắt đầu đau âm ỉ vùng quanh rốn rồi khu trú rõ rệt tại vùng bụng dưới bên phải (hố chậu phải), đi kèm sốt nhẹ tăng dần. Trong khi đó, sốt xuất huyết đau dạ dày tập trung chủ yếu ở vùng thượng vị hoặc đau tức toàn bộ vùng bụng do gan sưng to.
Lưu ý khi điều trị sốt xuất huyết kèm đau dạ dày
Khi bệnh nhân sốt xuất huyết có kèm triệu chứng đau dạ dày, quy trình sử dụng thuốc phải cực kỳ cẩn trọng để bảo vệ lớp niêm mạc đang bị tổn thương:
- Tuyệt đối không dùng NSAIDs: Như đã nhấn mạnh, các thuốc nhóm này (Aspirin, Ibuprofen…) là chống chỉ định tuyệt đối vì chúng sẽ đẩy nhanh tiến trình viêm loét và gây vỡ các mạch máu niêm mạc, dẫn đến xuất huyết tiêu hóa ồ ạt vô cùng nguy hiểm.
- Thận trọng với thuốc hạ sốt Paracetamol: Mặc dù Paracetamol là thuốc hạ sốt an toàn nhất trong sốt xuất huyết, nhưng nếu người bệnh lạm dụng, uống quá liều hoặc khoảng cách giữa các liều quá ngắn (dưới 4 tiếng) thì thuốc không chỉ gây độc cho gan mà còn có thể làm tăng cảm giác cồn cào, kích ứng dạ dày.
- Sử dụng thuốc bảo vệ niêm mạc dưới chỉ định y khoa: Các loại thuốc kháng axit (Antacid), thuốc bao bọc niêm mạc dạ dày (như Phosphalugel, Gaviscon…) hoặc thuốc ức chế bơm proton (PPI) chỉ được sử dụng khi có sự thăm khám và kê đơn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa, người bệnh không tự ý mua dùng tại nhà.
Cách xử trí đau dạ dày do sốt xuất huyết
Xử trí ban đầu tại nhà
Đối với các trường hợp sốt xuất huyết mức độ nhẹ, đau dạ dày ở mức độ âm ỉ nhẹ và không có dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm, người nhà có thể áp dụng các biện pháp chăm sóc sau:
- Cho người bệnh nằm nghỉ ở tư thế thoải mái: Nằm ngửa hoặc nằm nghiêng sang bên trái, có thể kê một chiếc gối nhỏ dưới khoeo chân để giúp làm giãn cơ bụng, từ đó làm giảm bớt áp lực và cường độ của cơn đau dạ dày.
- Chườm ấm vùng bụng: Dùng túi chườm ấm hoặc khăn ấm đắp nhẹ lên vùng thượng vị. Nhiệt độ ấm vừa phải giúp điều hòa nhu động dạ dày, làm giãn các cơ vòng bị co thắt, từ đó làm dịu cơn đau bụng hiệu quả.
- Uống nước ấm từng ngụm nhỏ: Cho người bệnh uống từng ngụm nước lọc ấm hoặc dung dịch Oresol ấm. Tránh uống một lượng nước lớn cùng một lúc vì sẽ làm dạ dày bị căng giãn đột ngột, kích thích phản ứng nôn mửa.
Điều trị tại bệnh viện
Khi người bệnh có các dấu hiệu nguy hiểm (đau bụng liên tục, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, tiểu cầu giảm sâu), bác sĩ sẽ tiến hành các biện pháp can thiệp y khoa tích cực:
- Truyền dịch và bù máu: Thiết lập đường truyền tĩnh mạch để bù lại lượng dịch hoặc lượng máu đã mất do xuất huyết tiêu hóa, nhằm ổn định huyết áp và thể tích tuần hoàn.
- Sử dụng thuốc tiêm truyền chuyên sâu: Dùng các thuốc ức chế tiết axit dịch vị mạnh đường tiêm truyền (như Omeprazole, Pantoprazole truyền tĩnh mạch) để giữ độ pH dạ dày ở mức an toàn, hỗ trợ quá trình cầm máu tại vết loét.
- Nội soi can thiệp cầm máu: Trong trường hợp xuất huyết tiêu hóa nặng không đáp ứng điều trị nội khoa, bác sĩ có thể chỉ định nội soi dạ dày cấp cứu để kẹp clip, tiêm xơ hoặc đốt điện nhằm cầm máu trực tiếp tại vị trí mạch máu đang vỡ.
Các trường hợp đau bụng dữ dội cần được nhập viện theo dõi sát sao để can thiệp y khoa kịp thời (Nguồn: Sưu tầm)
Ăn uống và sinh hoạt cho bệnh nhân sốt xuất huyết có đau dạ dày
Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc làm giảm áp lực cho dạ dày và hỗ trợ tủy xương nhanh chóng phục hồi:
Thực phẩm nên ăn
- Thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa: Nên ưu tiên cho người bệnh ăn cháo loãng, súp (súp gà, súp bí đỏ), canh hầm nhừ, khoai tây nghiền. Những món ăn này giúp dạ dày không phải co bóp quá mạnh để nghiền nát thức ăn.
- Thực phẩm giàu tinh bột nhẹ: Bánh mì sạn, bánh quy, cơm nếp mềm… giúp thấm hút bớt lượng axit dư thừa trong dịch vị dạ dày, làm giảm cảm giác cồn cào và bỏng rát.
- Thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất: Nước dừa tươi, nước ép cà rốt, nước ép táo giúp bổ sung điện giải và vitamin, hỗ trợ củng cố hệ miễn dịch mà không gây kích ứng niêm mạc bụng.
Cần tránh các thực phẩm
- Đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ: Tránh xa các món ăn chứa ớt, tiêu, mù tạt, các món chiên xào nhiều mỡ động vật vì chúng kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn và gây đầy bụng, khó tiêu.
- Thực phẩm có tính axit cao: Các loại quả chua như chanh, xoài xanh, cóc, khế, hoặc nước cà chua có thể làm nghiêm trọng hơn tình trạng viêm loét niêm mạc dạ dày.
- Thực phẩm có màu đỏ, đen hoặc nâu đậm: Tránh ăn huyết (tiết), củ dền, sô-cô-la, nước uống có màu đen… vì chúng sẽ làm thay đổi màu sắc của phân và chất nôn, khiến bác sĩ khó khăn trong việc chẩn đoán chính xác xem người bệnh có bị biến chứng xuất huyết tiêu hóa hay không.
- Chất kích thích: Tuyệt đối không uống cà phê, trà đặc, nước ngọt có ga và các thức uống chứa cồn (rượu, bia) trong suốt quá trình điều trị bệnh.
Một số lưu ý trong sinh hoạt
- Chia nhỏ các bữa ăn: Thay vì ăn 3 bữa chính như thông thường, hãy chia nhỏ thành 5 – 6 bữa ăn phụ trong ngày. Mỗi lần chỉ ăn một lượng vừa phải để tránh làm dạ dày quá tải.
- Ăn chậm, nhai kỹ: Giúp thức ăn được hòa trộn đều với enzyme trong nước bọt, giảm bớt gánh nặng cơ học cho dạ dày.
- Nghỉ ngơi sau khi ăn: Sau khi ăn xong, người bệnh nên ngồi nghỉ ngơi thư giãn hoặc nằm ngửa kê cao đầu khoảng 30 phút, tuyệt đối không đi nằm ngủ ngay hoặc vận động đi lại mạnh để tránh tình trạng trào ngược và đau tức bụng.
Một số sai lầm thường gặp khi điều trị sốt xuất huyết đau dạ dày
Tự ý ngưng thuốc
Nhiều người bệnh khi thấy cơn sốt thuyên giảm (thường vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 5) thì chủ quan nghĩ rằng bệnh đã khỏi nên tự ý ngừng các thuốc hỗ trợ hoặc không đi tái khám xét nghiệm máu theo hẹn. Thực tế, đây mới chính là giai đoạn nguy hiểm nhất của sốt xuất huyết, khi hiện tượng thoát huyết tương và tụt tiểu cầu diễn ra mạnh mẽ nhất, cũng là lúc biến chứng đau dạ dày do xuất huyết dễ bùng phát nhất.
Bỏ qua các triệu chứng nguy hiểm
Tâm lý coi thường triệu chứng đau bụng, cho rằng đó chỉ là đau dạ dày thông thường do bỏ bữa hoặc do tác dụng phụ nhẹ của thuốc hạ sốt là một sai lầm chết người. Việc chậm trễ không đến bệnh viện khi có dấu hiệu đau bụng dữ dội liên tục có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái sốc mất máu không thể phục hồi.
Ăn uống thất thường
Do cơ thể mệt mỏi và miệng đắng, người bệnh thường bỏ bữa, nhịn ăn trong thời gian dài. Dạ dày trống rỗng trong khi axit dịch vị vẫn liên tục tiết ra sẽ nhanh chóng bào mòn lớp niêm mạc, làm khởi phát các cơn đau quặn nghiêm trọng và tăng nguy cơ viêm loét cấp.
Sử dụng các phương pháp dân gian
Tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng, uống nước cốt nghệ tươi đặc, uống nước lá cây không rõ nguồn gốc hoặc sử dụng các biện pháp cạo gió, giác hơi vùng bụng khi đang bị sốt xuất huyết đau dạ dày là cực kỳ nguy hiểm. Các tác động vật lý mạnh (cạo gió) hoặc các chất kích ứng trong bài thuốc dân gian chưa qua kiểm chứng có thể kích hoạt tình trạng vỡ mạch máu dưới da và xuất huyết dạ dày diễn ra nhanh chóng hơn.
Tình trạng đau dạ dày khi sốt xuất huyết là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm, cần theo dõi sát sao các biểu hiện như đau bụng dữ dội, nôn dịch màu bã cà phê hay đi ngoài phân đen để cấp cứu kịp thời. Khi chăm sóc tại nhà, hãy cho người bệnh ăn đồ lỏng, mềm, chia nhỏ bữa và tuyệt đối tránh thuốc NSAIDs. Nếu có bất thường tiêu hóa, hãy đến ngay cơ sở y tế.
Nguồn tham khảo
Bộ Y Tế TP.HCM:
https://tytphuong12qgv.medinet.gov.vn/phong-chong-dich-benh/sot-xuat-huyet-nhung-dieu-can-biet-cmobile7010-133403.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.