Sốt xuất huyết Dengue có thể gây thoát huyết tương, cô đặc máu và khiến người bệnh suy nhược nghiêm trọng. Vì vậy, nhiều người cho rằng truyền đạm sẽ giúp phục hồi sức khỏe nhanh hơn. Tuy nhiên, việc truyền đạm trong sốt xuất huyết là vấn đề y khoa cần được bác sĩ chỉ định chặt chẽ. Tự ý truyền đạm không những không mang lại lợi ích rõ ràng mà còn có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm.
Sốt xuất huyết có truyền đạm được không?
Đối với thắc mắc này, câu trả lời từ các chuyên gia y tế và phác đồ điều trị của Bộ Y tế là: Người bệnh sốt xuất huyết tuyệt đối không được tự ý truyền đạm tại nhà, và việc truyền đạm chỉ được phép thực hiện trong một số tình huống đặc biệt tại bệnh viện, dưới sự theo dõi và chỉ định chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.
Trong những ngày đầu mắc bệnh (giai đoạn sốt), mặc dù người bệnh sốt rất cao, cơ thể mệt mỏi và chán ăn, nhưng cơ chế mạch máu vẫn chưa có sự biến động lớn về tính thấm. Việc truyền đạm vào thời điểm này là hoàn toàn không cần thiết và có thể gây quá tải cho hệ tuần hoàn.
Khi bệnh chuyển sang giai đoạn nguy hiểm (từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7), thành mạch máu bị “rò rỉ”, khiến huyết tương thoát ra ngoài khoang gian bào. Nếu đưa một lượng dịch đạm vào lòng mạch không đúng lúc, lượng đạm này cũng sẽ theo các lỗ rò rỉ thoát ra ngoài mô kẽ, kéo theo nước và làm trầm trọng hơn tình trạng phù nề, tràn dịch. Do đó, truyền đạm không phải là giải pháp bổ sung dinh dưỡng thông thường đối với bệnh nhân sốt xuất huyết mà là một kỹ thuật hồi sức chuyên sâu chỉ dành cho các trường hợp có chỉ định lâm sàng rõ rệt.
Việc truyền đạm cho bệnh nhân sốt xuất huyết chỉ được thực hiện tại bệnh viện khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ. (Nguồn: Sưu tầm)
Trường hợp nào cần truyền đạm khi mắc sốt xuất huyết?
Trong thực hành lâm sàng tại các bệnh viện, truyền đạm (đặc biệt là dung dịch keo Albumin hoặc dịch truyền đạm phối hợp) chỉ được bác sĩ cân nhắc dựa trên các kết quả xét nghiệm máu và diễn tiến cụ thể của bệnh nhân trong các trường hợp sau:
Hạ albumin máu
Hiện tượng thoát huyết tương kéo dài làm mất đi một lượng lớn protein hòa tan trong máu, đặc biệt là albumin. Albumin là thành phần chính duy trì áp lực keo, giữ nước lại trong lòng mạch. Khi xét nghiệm máu cho thấy chỉ số albumin giảm sâu dưới mức cho phép, bác sĩ sẽ chỉ định truyền albumin để kéo nước từ các mô kẽ trở lại dòng máu, ổn định thể tích tuần hoàn.
Sốc sốt xuất huyết kéo dài
Trong trường hợp bệnh nhân rơi vào trạng thái sốc sốt xuất huyết nặng, dù đã được bù dịch bằng các dung dịch tinh thể (như Natri Clorid 0,9% hoặc Ringer Lactate) đúng phác đồ nhưng huyết áp vẫn tụt, mạch nhanh nhỏ khó bắt và tình trạng cô đặc máu không cải thiện. Lúc này, dung dịch đạm đậm đặc (Albumin) sẽ được sử dụng như một loại dịch truyền tái lập thể tích lòng mạch mạnh mẽ.
Phù nề nặng hoặc rò rỉ dịch
Khi lượng dịch thoát ra ngoài mạch quá lớn, tích tụ tại các khoang màng phổi, màng bụng gây chướng bụng, phù nề nặng nề ở tay chân và chèn ép hệ hô hấp khiến người bệnh khó thở. Việc truyền dịch đạm có nồng độ thẩm thấu cao sẽ giúp rút bớt lượng dịch ứ đọng ở các mô này quay trở lại lòng mạch để thận có thể đào thải ra ngoài.
Suy dinh dưỡng
Ở những bệnh nhân sốt xuất huyết thể nặng, có bệnh nền hoặc trẻ em bị suy dinh dưỡng nặng, người già yếu không thể ăn uống bằng đường miệng trong nhiều ngày liên tục dẫn đến nguy cơ suy kiệt tế bào, bác sĩ có thể chỉ định một lượng dịch đạm (acid amin) phù hợp để nuôi dưỡng cơ thể qua đường tĩnh mạch, nhưng tiến trình này phải được kiểm soát vận tốc vô cùng nghiêm ngặt.
Những điều cần lưu ý khi truyền đạm
Nếu người bệnh thuộc trường hợp bắt buộc phải truyền đạm theo phác đồ của bác sĩ, quá trình thực hiện cần tuân thủ tuyệt đối các nguyên tắc an toàn sinh mạng sau:
Không tự ý truyền tại nhà
Đây là lưu ý quan trọng hàng đầu. Việc tự ý mua dịch đạm và thuê điều dưỡng về truyền tại nhà, tại các phòng khám chui không có thiết bị cấp cứu chống sốc là một hành vi đánh cược với tử thần. Mọi ca truyền đạm khi bị sốt xuất huyết phải diễn ra tại cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức cấp cứu nâng cao.
Kiểm tra kỹ thuốc trước khi truyền
Trước khi cắm kim truyền, điều dưỡng và bác sĩ phải thực hiện quy trình kiểm tra “5 đúng”: Đúng người bệnh, đúng loại dịch đạm (nồng độ 5%, 20% hay 25% theo chỉ định), đúng liều lượng, đúng tốc độ truyền và kiểm tra hạn sử dụng, tính chất cảm quan của chai dịch (dịch phải trong suốt, không bị đổi màu, không có vẩn đục, nắp chai còn nguyên vẹn).
Theo dõi quá trình truyền tránh bị sốc phản vệ
Dịch truyền đạm, đặc biệt là các phân tử protein ngoại sinh, có nguy cơ kích ứng hệ miễn dịch và gây sốc phản vệ cao hơn các loại nước biển thông thường. Trong suốt thời gian truyền đạm, nhân viên y tế cần túc trực, theo dõi sát sao các chỉ số sinh tồn của bệnh nhân như mạch, huyết áp, nhịp thở, nồng độ oxy trong máu (SpO2).
Nếu người bệnh xuất hiện các triệu chứng như rét run, vã mồ hôi, khó thở, nổi mề đay, ngứa ngáy hoặc đau ngực, phải khóa van truyền ngay lập tức và tiến hành cấp cứu theo phác đồ sốc phản vệ.
Truyền đạm không cần thiết có thể gây nguy hiểm
Rất nhiều người có quan niệm sai lầm rằng “truyền đạm không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc”, cứ thấy người mệt là truyền. Thực tế, trong bệnh lý sốt xuất huyết, việc truyền đạm khi cơ thể không cần thiết hoặc sai thời điểm sẽ dẫn đến những hậu quả cực kỳ khốc liệt.
Khi virus Dengue đang làm tăng tính thấm của các mạch máu, các lỗ rò rỉ trên thành mạch mở rộng. Phân tử đạm (protein) khi được truyền vào lòng mạch sẽ nhanh chóng lọt qua các lỗ rò rỉ này để thoát ra ngoài không gian gian bào. Do đạm có tính chất giữ nước, khi nó thoát ra ngoài mô kẽ, nó sẽ kéo theo một lượng nước lớn từ trong máu ra cùng.
Hậu quả là lòng mạch máu bị cạn kiệt dịch hơn, máu bị cô đặc trầm trọng hơn, đẩy người bệnh vào tình trạng sốc sốt xuất huyết nhanh hơn. Trong khi đó, ở phía bên ngoài mạch máu, lượng nước bị đạm kéo ra sẽ làm bùng phát tình trạng phù nề toàn thân, tràn dịch màng phổi (gây ngạt thở, suy hô hấp), tràn dịch màng tim và chướng bụng dữ dội.
Vai trò của truyền dịch và chỉ định truyền đạm
Để hiểu đúng về phác đồ điều trị, chúng ta cần phân biệt rõ vai trò của hai nhóm dịch truyền cơ bản trong bệnh sốt xuất huyết: dịch tinh thể thông thường và dịch truyền đạm (albumin).
Truyền dịch trong sốt xuất huyết
Truyền dịch nói chung (chủ yếu là dung dịch tinh thể như Natri Clorid 0,9%, Ringer Lactate) là một biện pháp điều trị cốt lõi nhằm thay thế lượng dịch thể bị mất do sốt cao, nôn ói và bù đắp lượng huyết tương bị thoát mạch. Tuy nhiên, việc truyền dịch tinh thể cũng chỉ được thực hiện khi người bệnh có biểu hiện cô đặc máu, không thể uống được nước bằng đường miệng hoặc có dấu hiệu dọa sốc. Bác sĩ sẽ tính toán lượng dịch truyền chính xác đến từng mililit dựa trên cân nặng và các chỉ số xét nghiệm HCT (dung tích hồng cầu) theo từng giờ.
Truyền đạm (albumin) trong sốt xuất huyết
Khác với dịch tinh thể dùng để bù thể tích thô, dung dịch đạm (như Albumin) đóng vai trò là một dung dịch keo liều cao. Vai trò chính của nó không phải là giải khát hay cấp nước nhanh, mà là tạo ra một lực hút áp lực keo mạnh mẽ để giữ nước không cho thoát ra ngoài thành mạch, đồng thời kéo lượng nước đã thoát ra ở mô kẽ quay trở về hệ tuần hoàn. Do có vai trò đặc hiệu và tác động mạnh đến huyết động học, chỉ định truyền đạm được kiểm soát chặt chẽ hơn dịch tinh thể rất nhiều lần và chỉ dùng khi dịch tinh thể thất bại hoặc chỉ số protein máu giảm sâu.
Truyền dịch tinh thể là biện pháp bù nước cơ bản, trong khi truyền đạm là biện pháp can thiệp chuyên sâu hơn. (Nguồn: Sưu tầm)
Nguy cơ truyền đạm không đúng chỉ định
Việc lạm dụng hoặc truyền đạm không đúng chỉ định y khoa trong bệnh sốt xuất huyết ẩn chứa hàng loạt nguy cơ tai biến đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh:
- Quá tải tuần hoàn và suy tim cấp: Khi truyền dịch đạm vào lòng mạch quá nhiều hoặc quá nhanh, áp lực keo tăng đột ngột sẽ kéo một lượng nước khổng lồ từ các mô vào lại lòng mạch. Hệ tuần hoàn bị quá tải thể tích một cách cấp tính, khiến quả tim phải co bóp quá sức, dẫn đến suy tim cấp.
- Phù phổi cấp (Chết đuối trên cạn): Đây là biến chứng kinh hoàng nhất của việc truyền dịch sai cách trong sốt xuất huyết. Khi hệ tuần hoàn bị quá tải, dịch lỏng sẽ bị đẩy ồ ạt vào các phế nang bên trong phổi, khiến người bệnh bị ngạt thở, ho ra bọt hồng, suy hô hấp cấp và tử vong nếu không được đặt ống thở kịp thời.
- Làm trầm trọng thêm tình trạng xuất huyết: Truyền đạm sai cách làm xáo trộn áp lực máu và huyết động. Trên nền bệnh nhân đang bị giảm tiểu cầu nặng, sự tăng áp lực lòng mạch đột ngột có thể làm vỡ các vi mạch, gây xuất huyết nội tạng ồ ạt như xuất huyết dạ dày, xuất huyết đại tràng hoặc xuất huyết não.
- Lây nhiễm các bệnh qua đường máu: Dù hiếm gặp nhờ quy trình sàng lọc hiện đại, nhưng Albumin là một chế phẩm sinh học chiết xuất từ máu người, việc sử dụng nó luôn tiềm ẩn một tỷ lệ rủi ro nhỏ lây nhiễm các tác nhân truyền nhiễm nếu quy trình sản xuất không đảm bảo.
Những lựa chọn thay thế truyền đạm trong thực hành lâm sàng
Trong điều trị sốt xuất huyết, y học hiện đại luôn ưu tiên các biện pháp tự nhiên và an toàn trước khi phải can thiệp bằng các đường truyền tĩnh mạch phức tạp. Thay vì nghĩ đến việc truyền đạm, người chăm sóc nên áp dụng các giải pháp thay thế hiệu quả sau:
- Bù nước và dinh dưỡng bằng đường uống: Đây là con đường sinh lý, an toàn và hiệu quả nhất. Hãy khuyến khích người bệnh uống nhiều nước oresol pha đúng liều lượng, nước dừa tươi, nước ép trái cây giàu vitamin C (cam, bưởi, chanh). Đường tiêu hóa hấp thu nước và điện giải một cách chủ động, giúp cơ thể tự điều chỉnh mà không gây ra nguy cơ quá tải tuần hoàn đột ngột.
- Bổ sung đạm qua chế độ ăn uống: Khi người bệnh đã giảm sốt và có thể ăn uống, hãy cung cấp nguồn đạm chất lượng cao, dễ tiêu hóa thông qua các món ăn như cháo thịt băm, súp gà, súp cua, trứng hấp, hoặc sữa công thức, sữa tươi. Các acid amin từ thức ăn khi đi qua hệ tiêu hóa và gan sẽ được tổng hợp thành albumin tự nhiên một cách an toàn tuyệt đối cho cơ thể.
- Sử dụng dịch truyền tinh thể đúng phác đồ: Tại bệnh viện, nếu người bệnh cần bù dịch, các bác sĩ luôn ưu tiên sử dụng các loại dung dịch tinh thể thông thường (như Ringer Lactate) để duy trì thể tích tuần hoàn ở mức tối thiểu an toàn, thay vì lạm dụng dung dịch đạm.
Bổ sung chất dinh dưỡng và nước qua đường uống luôn là ưu tiên hàng đầu, an toàn nhất cho người bệnh sốt xuất huyết. (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, bệnh sốt xuất huyết có truyền đạm được không phụ thuộc hoàn toàn vào diễn tiến bệnh lâm sàng và do bác sĩ điều trị quyết định dựa trên các chỉ số cận lâm sàng nghiêm ngặt. Người bệnh và gia đình tuyệt đối không được tự ý quyết định việc truyền đạm tại nhà để tránh những tai biến y khoa nguy hiểm. Hãy tập trung bù nước đúng cách qua đường uống và đưa người bệnh đến bệnh viện ngay khi có các dấu hiệu cảnh báo để được chăm sóc y tế an toàn.
Nguồn tham khảo:
Bộ Y Tế TP.HCM:
https://tytphuonghiepphu.medinet.gov.vn/phong-chong-dich-sot-xuat-huyet/truyen-dich-sai-trong-sot-xuat-huyet-nguy-hiem-the-nao-cmobile17135-121437.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.