Sốt phát ban và sốt xuất huyết là hai bệnh lý truyền nhiễm rất phổ biến, thường bùng phát mạnh vào thời điểm giao mùa hoặc mùa mưa. Do đều có biểu hiện khởi phát bằng tình trạng sốt cao kèm theo các nốt hồng ban trên da, hai căn bệnh này rất dễ bị nhầm lẫn trong những ngày đầu. Việc nhận diện sai có thể dẫn đến hướng chăm sóc không phù hợp, thậm chí trễ nải trong việc phát hiện biến chứng nguy hiểm.
Tìm hiểu về bệnh sốt phát ban và sốt xuất huyết
Phân biệt sốt phát ban và sốt xuất huyết rất quan trọng (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt phát ban là bệnh gì?
Sốt phát ban là tình trạng nhiễm trùng cấp tính rất thường gặp, đặc biệt là ở trẻ em dưới 5 tuổi do hệ miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện. Bệnh đặc trưng bởi biểu hiện sốt cao đột ngột, sau khi cơn sốt hạ xuống thì cơ thể sẽ bắt đầu xuất hiện các nốt ban đỏ rải rác hoặc đồng loạt toàn thân. Phần lớn các trường hợp sốt phát ban đều lành tính, diễn tiến êm dịu và có thể tự khỏi hoàn toàn sau khoảng 5 đến 7 ngày nếu người bệnh được chăm sóc, bù dịch và nghỉ ngơi hợp lý tại nhà.
Sốt xuất huyết là bệnh gì?
Khác với tính chất lành tính của sốt phát ban, sốt xuất huyết là một bệnh lý truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra, có diễn tiến lâm sàng cực kỳ phức tạp và thay đổi nhanh chóng. Bệnh bùng phát quanh năm nhưng đỉnh dịch thường rơi vào mùa mưa, lây lan chủ yếu qua trung gian truyền bệnh là các loài muỗi hút máu. Sốt xuất huyết không chỉ gây ra những cơn sốt cao rầm rộ, khó hạ mà còn tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn, gây tăng tính thấm thành mạch và sụt giảm lượng tiểu cầu trong máu. Giai đoạn từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh là thời điểm nguy hiểm nhất, có thể đẩy người bệnh vào các trạng thái nguy kịch như sốc giảm thể tích, xuất huyết nội tạng hoặc suy đa cơ quan.
Những điểm giống và khác nhau giữa sốt xuất huyết và sốt phát ban
Về điểm giống nhau, cả hai bệnh lý này đều có giai đoạn ủ bệnh ẩn và giai đoạn khởi phát rất tương đồng. Người bệnh đều đột ngột sốt cao liên tục từ 39°C đến 40°C, cơ thể mệt mỏi, uể oải, chán ăn, đau nhức đầu và các cơ khớp. Đặc biệt, da của người bệnh đều xuất hiện các nốt ban màu đỏ, dễ khiến người chăm sóc lầm tưởng hai bệnh là một nếu chỉ quan sát bằng mắt thường.
Về điểm khác nhau, bản chất sinh lý bệnh, nguyên nhân gốc rễ, diễn tiến của các nốt ban cũng như mức độ nguy hại của các biến chứng ở hai căn bệnh này hoàn toàn tách biệt. Sốt phát ban có xu hướng “an toàn” hơn và các triệu chứng sẽ giảm dần khi ban nổi lên. Trong khi đó, sốt xuất huyết lại trở nên “nguy hiểm” nhất chính vào lúc người bệnh bắt đầu lui sốt và các nốt đỏ dày đặc hơn.
Cách phân biệt sốt phát ban và sốt xuất huyết
Để chủ động trong việc theo dõi và bảo vệ sức khỏe, các bạn có thể phân biệt rõ ràng hai bệnh lý này dựa trên các tiêu chí khoa học sau:
Nguyên nhân gây bệnh khác nhau như thế nào?
- Sốt phát ban: Chủ yếu do các loại virus thông thường tấn công hệ hô hấp gây ra, phổ biến nhất là virus sởi (Measles virus), virus gây bệnh Rubella (sởi Đức) hoặc nhóm Human Herpesvirus (gây ra bệnh ban đào). Đường lây truyền của sốt phát ban là lây trực tiếp từ người sang người qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện.
Sốt phát ban là một bệnh lý thường gặp ở trẻ nhỏ (Nguồn: Sưu tầm)
- Sốt xuất huyết: Do các chủng virus gây sốt xuất huyết xâm nhập vào máu. Đường lây truyền mang tính bắt buộc phải thông qua vector trung gian là muỗi vằn đốt (hút máu từ người mang virus rồi truyền sang người lành). Bệnh tuyệt đối không lây truyền qua đường tiếp xúc thông thường, không lây qua giọt bắn hô hấp hay dùng chung đồ ăn.
Dấu hiệu của bệnh khác như thế nào?
Sự khác biệt rõ ràng nhất nằm ở tính chất của nốt ban và các biểu hiện hô hấp đi kèm:
- Đối với sốt phát ban:
- Triệu chứng đi kèm: Ngay từ những ngày đầu sốt, người bệnh thường có biểu hiện viêm đường hô hấp trên rất rõ rệt như ho nhiều, hắt hơi liên tục, chảy nước mũi trong, đỏ mắt, chảy nước mắt và đau rát họng.
- Đặc điểm nốt ban: Ban đỏ thường xuất hiện sau khi người bệnh đã giảm sốt hoặc hết sốt. Ban là các hồng ban mịn, màu hồng nhạt, nổi đồng loạt và lan nhanh từ vùng mặt, cổ xuống ngực, bụng và tay chân.
- Cách kiểm tra (Dấu hiệu căng da): Khi các bạn dùng hai ngón tay căng nhẹ vùng da đang có nốt ban, các nốt ban đỏ này sẽ biến mất tạm thời, và xuất hiện trở lại khi buông tay ra. Ban của sốt phát ban không để lại sẹo hay vết thâm sau khi lặn (trừ ban sởi có thể để lại vết thâm “vằn hổ”).
- Đối với sốt xuất huyết:
- Triệu chứng đi kèm: Ít khi đi kèm với các biểu hiện hắt hơi, sổ mũi rầm rộ ở giai đoạn đầu. Thay vào đó, người bệnh bị đau đầu dữ dội, đau nhức hai hốc mắt, đau tức vùng hạ sườn phải, buồn nôn và mệt lả đi.
- Đặc điểm nốt ban: Ban thực chất là các chấm xuất huyết dưới da do hồng cầu thoát mạch. Chúng xuất hiện ngay trong lúc người bệnh vẫn đang sốt cao (thường từ ngày thứ 3 trở đi). Các nốt đỏ này li ti, có thể mọc rải rác hoặc dày đặc ở cẳng tay, cẳng chân, nách, vòm họng.
- Cách kiểm tra (Dấu hiệu căng da): Khi các bạn thực hiện căng da vùng có nốt đỏ, các chấm xuất huyết này hoàn toàn không biến mất. Ngoài ra, người bệnh có thể có biểu hiện xuất huyết niêm mạc như chảy máu cam, chảy máu chân răng.
Biến chứng của bệnh khác nhau ra sao?
- Sốt phát ban: Phần lớn không để lại biến chứng gì nguy hiểm. Riêng đối với sốt phát ban do virus sởi, nếu không chăm sóc tốt có thể dẫn đến viêm tai giữa, viêm phổi hoặc viêm não ở trẻ nhỏ. Đối với phụ nữ mang thai, nhiễm Rubella ở ba tháng đầu có thể gây dị tật bẩm sinh cho thai nhi.
- Sốt xuất huyết: Nguy cơ biến chứng cực kỳ cao và nghiêm trọng. Bệnh có thể gây thoát huyết tương làm cô đặc máu dẫn đến sốc giảm thể tích tuần hoàn; giảm tiểu cầu nặng gây xuất huyết nội tạng (xuất huyết dạ dày, xuất huyết não); tràn dịch màng phổi, màng tim gây phù phổi cấp; suy gan cấp, suy thận cấp và tử vong nhanh chóng nếu không được hồi sức y khoa kịp thời.
Cách phòng ngừa sốt phát ban và sốt xuất huyết
Biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất là tác động trực tiếp vào nguyên nhân và đường lây truyền của từng loại virus:
1. Phòng ngừa bệnh sốt phát ban
Vì sốt phát ban chủ yếu lây qua đường hô hấp và tiếp xúc, các bạn nên thực hiện các biện pháp sau:
- Tiêm chủng vắc-xin đầy đủ: Đây là biện pháp phòng bệnh chủ động và hiệu quả nhất. Cần đưa trẻ đi tiêm phòng đầy đủ các mũi vắc-xin phòng bệnh sởi, quai bị, rubella (như vắc-xin phối hợp MMR) theo đúng lịch trình của Chương trình Tiêm chủng.
- Giữ gìn vệ sinh cá nhân: Duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt là trước khi ăn và sau khi đi từ nơi công cộng về.
- Hạn chế tiếp xúc: Tránh tiếp xúc trực tiếp hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân, ly uống nước, khăn mặt với người đang có biểu hiện sốt, ho, nổi ban. Cho người bệnh nghỉ học, nghỉ làm để cách ly tại nhà cho đến khi khỏi hẳn.
2. Phòng ngừa bệnh sốt xuất huyết
Nguyên tắc cốt lõi trong phòng chống sốt xuất huyết là triệt tiêu đường lây truyền — “Không có lăng quăng, không có muỗi vằn, không có sốt xuất huyết”:
- Diệt muỗi và lăng quăng (bọ gậy): Thường xuyên dọn dẹp vệ sinh môi trường sống xung quanh nhà; đậy kín tất cả các dụng cụ chứa nước sinh hoạt; thả cá nhỏ vào các bể chứa nước lớn để diệt lăng quăng; thay nước ở các bình bông (lọ hoa) hằng tuần; thu gom và lật úp các vật dụng phế thải có khả năng đọng nước mưa (vỏ chai, lốp xe cũ, gáo dừa).
- Phòng chống muỗi đốt: Luôn duy trì thói quen ngủ mùng (màn) kể cả vào ban ngày; mặc quần áo dài tay cho bản thân và trẻ nhỏ; sử dụng kem xua muỗi, nhang muỗi hoặc máy bắt muỗi trong phòng ngủ; phối hợp chặt chẽ với ngành y tế địa phương trong các chiến dịch phun hóa chất diệt muỗi diện rộng.
Phòng ngừa sốt xuất huyết bằng cách diệt muỗi, lăng quăng. (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt phát ban và sốt xuất huyết đều gây sốt cao và phát ban nhưng tính chất rất khác nhau. Sốt phát ban thường lành tính, giảm sốt khi nổi ban và có thể phòng ngừa bằng vắc-xin (sởi – rubella). Ngược lại, sốt xuất huyết là bệnh cấp tính nguy hiểm, dễ biến chứng sốc hoặc xuất huyết nội tạng ngay khi giảm sốt; cách phòng bệnh chính là diệt muỗi vằn. Để phân biệt nốt ban của hai bệnh, cần áp dụng nghiệm pháp căng da và theo dõi sát sao triệu chứng đi kèm.
Nguồn tham khảo
Bộ Y Tế Hà Tĩnh:
https://soyte.hatinh.gov.vn/?page=home
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.