Sốt xuất huyết là bệnh lý truyền nhiễm cấp tính có tốc độ lây lan nhanh và có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm. Trung gian truyền bệnh duy nhất của căn bệnh này là muỗi vằn mang virus. Vậy muỗi sốt xuất huyết đốt khi nào, đặc điểm nhận diện vết đốt ra sao và phương pháp điều trị bệnh thế nào cho đúng cách? Hãy cùng Pharmacity tìm hiểu các thông tin y khoa cốt lõi qua bài viết dưới đây để chủ động bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình.
Bệnh sốt xuất huyết có lây truyền không?
Sốt xuất huyết là một bệnh truyền nhiễm và có khả năng lây truyền rất mạnh mẽ, dễ bùng phát thành các ổ dịch lớn trong cộng đồng. Tuy nhiên, bệnh lý này có một đặc thù sinh học là không lây truyền trực tiếp từ người sang người thông qua các con đường tiếp xúc thông thường như giao tiếp, ho, hắt hơi, ăn uống chung hay dùng chung đồ dùng cá nhân.
Con đường lây truyền duy nhất và bắt buộc của sốt xuất huyết là thông qua vector trung gian — đó là loài muỗi vằn. Khi một con muỗi vằn lành đốt và hút máu của người đang mang virus gây bệnh, virus sẽ xâm nhập và nhân lên bên trong tuyến nước bọt của muỗi. Sau thời gian ủ bệnh từ 8 đến 11 ngày, con muỗi đó sẽ mang mầm bệnh suốt đời và truyền virus vào cơ thể người lành thông qua các vết đốt tiếp theo.
Muỗi sốt xuất huyết thường đốt ban ngày, gây sưng ngứa (Nguồn: Sưu tầm)
Muỗi sốt xuất huyết đốt khi nào?
Khác với các loài muỗi thông thường chỉ hoạt động vào ban đêm, muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết (muỗi vằn) chủ yếu đốt người vào ban ngày.
Khung giờ muỗi vằn hoạt động cao điểm và tấn công dữ dội nhất là vào buổi sáng sớm (vài giờ sau khi mặt trời mọc) và buổi chiều tà (vài giờ trước khi hoàng hôn). Tuy nhiên, nếu trong nhà bật đèn điện sáng liên tục vào ban đêm, muỗi vằn vẫn có thể bị kích thích tập tính và tiến hành đốt người như ban ngày. Do đó, việc chủ động phòng chống muỗi đốt vào ban ngày là vô cùng quan trọng.
Phương pháp điều trị sốt xuất huyết
Hiện nay vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho bệnh sốt xuất huyết. Phương pháp cốt lõi là điều trị triệu chứng, nâng cao thể trạng và theo dõi sát sao để phòng ngừa biến chứng:
- Hạ sốt an toàn: Chỉ sử dụng Paracetamol khi sốt cao trên 38,5°C (đúng liều, cách nhau 4 – 6 tiếng). Tuyệt đối không dùng Aspirin hoặc Ibuprofen vì các nhóm thuốc này gây chống đông máu, làm bùng phát xuất huyết nội tạng ồ ạt nguy hiểm đến tính mạng.
- Bù nước tích cực bằng đường uống: Sốt cao gây mất nước nghiêm trọng. Người bệnh cần uống nhiều nước lọc ấm, nước trái cây và đặc biệt là dung dịch Oresol (ORS) được pha đúng tỷ lệ để ngăn ngừa cô đặc máu.
- Nghỉ ngơi và dinh dưỡng: Nằm nghỉ tuyệt đối tại giường, tránh vận động mạnh gây va đập xuất huyết cơ. Ăn thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu (cháo, súp) và chia làm nhiều bữa nhỏ.
- Tuyệt đối không tự ý truyền dịch tại nhà: Việc tự ý truyền nước biển tại nhà vô cùng nguy hiểm. Trong giai đoạn thành mạch tăng tính thấm (ngày thứ 3 – 7), truyền dịch không kiểm soát rất dễ gây quá tải tuần hoàn, dẫn đến biến chứng phù phổi cấp và suy tim cấp gây tử vong. Việc truyền dịch bắt buộc phải thực hiện tại cơ sở y tế theo chỉ định của bác sĩ.
Tìm hiểu chung về muỗi gây bệnh sốt xuất huyết
Loài muỗi vằn đóng vai trò là “kẻ gieo rắc” mầm bệnh sốt xuất huyết. Trong tự nhiên, chỉ có muỗi cái mới có tập tính hút máu người và động vật để lấy nguồn protein nuôi dưỡng trứng phát triển, do đó chúng chính là tác nhân trực tiếp truyền virus. Muỗi đực không hút máu mà chỉ sống bằng cách hút mật hoa và dịch cây.
Muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết có tập tính sinh sản và cư trú rất đặc biệt. Chúng thuộc nhóm muỗi “thành thị”, rất thích sống gần gũi với con người. Thay vì sinh sản ở các ao tù, nước đục hôi thối ngoài tự nhiên, muỗi vằn lại chọn đẻ trứng ở những nơi có nguồn nước trong, tĩnh lặng bám dính xung quanh hoặc bên trong nhà như: lu, vại chứa nước sinh hoạt, bình bông (lọ hoa), bể cảnh, khay nước thải tủ lạnh, hoặc các vật dụng phế thải đọng nước mưa (vỏ chai, lốp xe cũ).
Dấu hiệu khi bị muỗi sốt xuất huyết đốt
Khi cơ thể bị muỗi vằn mang virus tấn công, tiến trình biểu hiện sẽ thay đổi từ các phản ứng tại chỗ cho đến các dấu hiệu toàn thân:
Dấu hiệu ban đầu
Ngay sau khi bị muỗi sốt xuất huyết đốt, tại vị trí tổn thương trên da thường xuất hiện các dấu hiệu cơ năng giống như vết muỗi đốt thông thường:
- Da nổi lên một nốt sẩn nhỏ, màu hồng hoặc sưng đỏ nhẹ.
- Gây ra cảm giác ngứa ngáy, châm chích tại chỗ do phản ứng của cơ thể đối với các protein có trong nước bọt của muỗi.
Lưu ý y khoa quan trọng: Bằng mắt thường, chúng ta hoàn toàn không thể phân biệt được vết đốt của một con muỗi vằn bình thường với vết đốt của một con muỗi vằn đang mang virus gây bệnh sốt xuất huyết. Dấu hiệu nhiễm trùng chỉ thực sự lộ diện sau thời gian ủ bệnh từ 4 đến 10 ngày.
Dấu hiệu cảnh báo
Sau thời gian ủ bệnh, cơ thể người bệnh sẽ bắt đầu bùng phát các triệu chứng cảnh báo của bệnh sốt xuất huyết:
- Giai đoạn đầu: Sốt cao đột ngột, liên tục từ 39°C đến 40°C trong 2 – 3 ngày đầu, kèm theo nhức đầu dữ dội, đau hốc mắt, mệt mỏi lả người và đau nhức các cơ khớp rã rời.
- Giai đoạn nguy hiểm (Ngày 3 – 7): Người bệnh bắt đầu hạ sốt nhưng đây là lúc xuất hiện các dấu hiệu xuất huyết rõ rệt: chấm xuất huyết đỏ li ti dưới da (không lặn khi căng da), chảy máu cam, chảy máu chân răng, đau bụng, buồn nôn, đi ngoài phân đen. Đây là tín hiệu nguy kịch cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức.
Cách phân biệt vết đốt khi bị muỗi sốt xuất huyết đốt
Như đã phân tích, trong những giờ đầu, vết đốt của muỗi sốt xuất huyết và muỗi thường hoàn toàn tương đồng về mặt hình thái ngoại vi (đều sưng đỏ, ngứa nhẹ). Sự khác biệt rõ ràng nhất chỉ xuất hiện từ ngày thứ 3 trở đi sau khi virus đã nhân lên trong cơ thể và gây bệnh:
- Vết muỗi đốt thông thường: Nốt sưng đỏ và cảm giác ngứa ngáy sẽ mờ dần, lặn đi sau vài giờ hoặc 1 – 2 ngày mà không để lại dấu vết gì đặc biệt và không kèm theo bất kỳ triệu chứng toàn thân nào.
- Vết đỏ của bệnh sốt xuất huyết (Phát ban xuất huyết): Từ ngày thứ 3 trở đi, trên da người bệnh xuất hiện các chấm đỏ li ti dày đặc. Để phân biệt, các bạn hãy dùng ngón tay cái và ngón tay trỏ căng mạnh vùng da xung quanh nốt đỏ đó. Nếu là nốt muỗi đốt thông thường, vết đỏ sẽ nhạt màu hoặc biến mất tạm thời. Nếu là chấm xuất huyết do bệnh sốt xuất huyết, vết đỏ hoàn toàn không biến mất khi căng da, do hồng cầu đã thoát ra ngoài lòng mạch máu.
Cần làm gì khi bị muỗi sốt xuất huyết đốt?
Nếu các bạn phát hiện mình hoặc người thân vừa bị muỗi vằn đốt, hãy bình tĩnh thực hiện các bước xử lý và theo dõi khoa học sau:
- Sát trùng tại chỗ: Rửa ngay vết đốt bằng xà phòng và nước sạch, sau đó có thể dùng cồn y tế hoặc nước muối sinh lý lau nhẹ để làm sạch nước bọt của muỗi, giảm bớt phản ứng ngứa ngáy.
- Tuyệt đối không gãi mạnh: Hạn chế tối đa việc dùng móng tay cào gãi làm trầy xước vết đốt, vì điều này dễ gây tổn thương sâu và tăng nguy cơ nhiễm trùng da thứ phát do vi khuẩn.
- Theo dõi sát sao sức khỏe trong 14 ngày: Hãy ghi nhớ thời điểm bị đốt. Trong vòng 2 tuần tiếp theo, nếu cơ thể xuất hiện bất kỳ biểu hiện nào như sốt cao đột ngột, đau đầu, mệt mỏi, đau cơ, cần nghĩ ngay đến nguy cơ mắc sốt xuất huyết và đến cơ sở y tế để làm xét nghiệm máu kiểm tra.
Sát trùng vết đốt, không gãi mạnh và theo dõi sốt trong 14 ngày. (Nguồn: Sưu tầm)
Cách phòng ngừa tránh để bị muỗi sốt xuất huyết đốt
Chủ động cắt đứt đường lây truyền bằng cách phòng chống muỗi đốt là biện pháp bảo vệ sức khỏe hiệu quả nhất cho cộng đồng:
1. Sử dụng kem chống muỗi
Thường xuyên bôi hoặc xịt kem chống muỗi lên các vùng da hở trước khi ra ngoài hoặc khi làm việc trong nhà vào ban ngày, đặc biệt là ở đối tượng trẻ nhỏ. Nên lựa chọn các sản phẩm chứa hoạt chất được WHO khuyến cáo an toàn như DEET hoặc Picaridin.
2. Mặc quần áo tay dài bảo vệ da
Khi sinh hoạt, làm việc hoặc cho trẻ vui chơi vào ban ngày (đặc biệt là buổi sáng và chiều tối), các bạn nên mặc quần áo dài tay, dài ống, có màu sắc tươi sáng (muỗi vằn rất thích các màu tối như đen, xanh thẫm).
3. Sử dụng màn chống muỗi
Duy trì nghiêm ngặt thói quen ngủ mùng (màn) kể cả vào ban ngày. Đối với các gia đình có trẻ nhỏ, khi trẻ ngủ trưa tuyệt đối không được chủ quan quên buông mùng.
4. Loại bỏ ổ đọng nước
Đây là biện pháp triệt để nhất. Thường xuyên kiểm tra và lật úp tất cả các vật dụng đọng nước mưa xung quanh nhà; đậy kín các lu vại chứa nước sinh hoạt; thay nước bình bông (lọ hoa) ít nhất 1 lần/tuần; bỏ muối hoặc dầu vào các bát nước kê chân chạn bát để muỗi không có nơi đẻ trứng.
5. Dùng thuốc xịt muỗi hoặc đèn bắt muỗi
Sử dụng các loại bình xịt muỗi gia dụng an toàn để phun vào các góc tối, gầm giường tủ. Bố trí đèn bắt muỗi bằng tia cực tím trong phòng ngủ để tiêu diệt muỗi định kỳ.
6. Sử dụng tinh dầu tự nhiên
Xông các loại tinh dầu tự nhiên mang tính xua đuổi côn trùng cao như tinh dầu sả chanh, tinh dầu tràm, tinh dầu khuynh diệp hoặc tinh dầu bạc hà trong không gian sống để tạo màng bảo vệ tự nhiên.
7. Hạn chế ra ngoài vào buổi tối hoặc giờ muỗi hoạt động mạnh
Hạn chế cho trẻ nhỏ vui chơi hoặc ngồi làm việc ở những nơi thiếu ánh sáng, rậm rạp, ẩm ướt vào các khung giờ cao điểm hoạt động của muỗi vằn (sáng sớm và chiều tối).
8. Dọn dẹp vệ sinh cho môi trường xung quanh
Thường xuyên phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh thoát nước, dọn dẹp rác thải quanh khu vực sinh sống để triệt tiêu hoàn toàn nơi trú ẩn và sinh sản của muỗi vằn.
Đặc điểm muỗi gây bệnh sốt xuất huyết
Để chủ động phòng tránh, các bạn có thể nhận diện loài muỗi nguy hiểm này dựa trên các đặc điểm hình thái và tập tính di chuyển đặc trưng sau:
- Hình dáng bên ngoài: Muỗi có kích thước trung bình, cơ thể có màu đen sẫm. Điểm đặc trưng nhất là trên thân và các đốt chân của chúng có những đốm/vằn màu trắng xám đan xen rõ rệt, nhìn giống như lông vằn của hổ, chính vì vậy chúng mới có tên gọi dân gian là “muỗi vằn”.
- Tập tính cư trú: Muỗi vằn rất sợ ánh sáng mạnh, chúng thường trú đậu ở những góc khuất, tối tăm, kín gió bên trong nhà như: trên quần áo treo trên móc, sau rèm cửa, góc tủ, gầm giường hoặc dưới gầm bàn ghế.
- Đặc điểm bay: Muỗi vằn bay rất nhanh, nhạy bén và có xu hướng bay thấp sát mặt đất hoặc quanh cổ chân, bắp chân của con người để tìm cơ hội tấn công.
Biến chứng bệnh sau khi muỗi truyền sốt xuất huyết
Nếu không được phát hiện và xử lý đúng phác đồ y khoa, bệnh sốt xuất huyết có thể dẫn đến những biến chứng nội khoa cực kỳ nặng nề trong giai đoạn nguy hiểm:
- Sốc sốt xuất huyết: Hiện tượng thoát huyết tương diện rộng làm sụt giảm nghiêm trọng thể tích tuần hoàn, khiến mạch nhanh nhỏ, huyết áp kẹp hoặc tụt sâu, hệ tuần hoàn bị sụp đổ.
- Xuất huyết nghiêm trọng: Số lượng tiểu cầu sụt giảm sâu gây xuất huyết tiêu hóa (nôn ra máu, đi ngoài phân đen), xuất huyết màng não hoặc chảy máu ồ ạt ở các cơ quan nội tạng.
- Suy đa cơ quan: Tổn thương chức năng gan cấp tính, suy thận cấp, viêm cơ tim hoặc tổn thương hệ thần kinh trung ương.
- Tràn dịch các màng: Dịch huyết tương thoát mạch tràn vào khoang màng phổi, màng tim gây chèn ép hệ hô hấp, dẫn đến tình trạng phù phổi cấp, ngạt thở nguy kịch.
Diệt muỗi, ngủ mùng, hạ sốt đúng cách khi sốt xuất huyết. (Nguồn: Sưu tầm)
Muỗi vằn truyền bệnh sốt xuất huyết chủ yếu đốt người vào ban ngày (cao điểm là sáng sớm và chiều tối). Bệnh cực kỳ nguy hiểm với các biến chứng sốc và xuất huyết đe dọa tính mạng do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Để an toàn vượt qua bệnh, cần tuân thủ nguyên tắc hạ sốt bằng Paracetamol, bù nước tích cực và tuyệt đối không tự truyền dịch tại nhà. Hãy chủ động bảo vệ gia đình bằng cách diệt muỗi, lăng quăng và luôn ngủ mùng kể cả ban ngày.
Nguồn tham khảo:
Bộ Y Tế TP.HCM:
https://tytphuonglinhdong.medinet.gov.vn/chuyen-muc/thoi-diem-muoi-truyen-benh-sot-xuat-huyet-hoat-dong-manh-nhat-la-sang-som-va-ch-cmobile8144-68871.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.