Phục thần: Loại nấm quý với nhiều công dụng điều trị bệnh

Phục thần là loại nấm quý với nhiều công dụng điều trị bệnh, bao gồm lợi thủy, thẩm thấp, kiện tỳ, định tâm, an thần. Dược liệu này chứa các thành phần hóa học như beta pachyman, acid pachymic, giúp tăng cường hệ miễn dịch, an thần, kháng loét dạ dày và bảo vệ tế bào gan. Phục thần cũng được dùng để chữa đau khi hành kinh, vô sinh, đa kinh ở phụ nữ và có tiềm năng trong việc hỗ trợ điều trị bệnh Alzheimer.

Tìm hiểu chung về Phục thần

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Phục thần.
• Tên gọi khác: Bạch phục linh; Bạch linh; Phục linh.
• Danh pháp khoa học: Poria cocos Wolf (Pachyma hoelen Rumph).

Đặc điểm tự nhiên

• Phục thần đặc trưng bởi khối nấm phục linh bao quanh và ôm lấy phần rễ cây thông ở vị trí trung tâm. Phục linh là loài nấm ký sinh hoặc hoại sinh phát triển trên hệ rễ của các loài cây thông (gồm Pinus massoniana Lamb, P.densiflora Steb et Zucc, P.yunnanensis Franch, P.thunbergii Parl).
• Khối nấm có kích thước không đồng đều, từ nhỏ đến lớn, trọng lượng có thể lên tới 5kg. Bề mặt ngoài của nấm mang màu đen sẫm với những gờ sần sùi đặc trưng. Khi cắt ngang, lộ ra mô bột chứa các cấu trúc hình thái như khuẩn ty, bào tử và cuống đàm tử. Các biến thể khác nhau được phân loại theo màu sắc mặt cắt: loại có mặt cắt trắng được gọi là bạch phục linh hay bạch linh, loại mang màu hồng xám được gọi là xích phục linh hay xích linh, còn loại có rễ thông xuyên qua trung tâm được gọi là phục thần.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Phục linh là nấm quả lớn, phân bố chủ yếu ở Trung Quốc, Nhật Bản và Liên bang Nga. Ở Việt Nam, loài nấm này được tìm thấy trong các khu rừng tự nhiên ở Hà Giang, Thanh Hóa, Lâm Đồng và Gia Lai.
• Phục linh phát triển tối ưu trong các vùng có khí hậu ôn đới ấm hoặc cận nhiệt đới.
• Phục thần được xác định bởi lớp vỏ ngoài sần sùi có màu nâu hoặc nâu đen, mặt cắt chứa chất bột màu trắng đục hoặc vàng ngà, với rễ thông xuyên qua phần trung tâm.

Bộ phận sử dụng

• Phần dùng làm dược liệu là khối nấm phục linh ôm bao quanh rễ thông bên trong.

Thành phần hóa học

• Phục linh chứa các thành phần hóa học chính gồm beta pachyman, acid pachymic, acid dehydropachymic, pachymaran và acid poricoic, những hoạt chất này đóng vai trò quan trọng trong các tác dụng dược lý của dược liệu.

Công dụng của Phục thần

Theo y học cổ truyền

• Tính vị: Tính bình, vị ngọt. Quy vào các kênh tâm, phế, thận, tỳ, vị.
• Công năng: Lợi thủy, thẩm thấp, kiện tỳ, định tâm, an thần.
• Phục thần được ghi nhận trong các tài liệu y học cổ truyền có khả năng chữa trị đau khi hành kinh, vô sinh, đa kinh ở phụ nữ.
• Theo các nguồn tài liệu từ Trung Quốc, dược liệu này còn thể hiện tác dụng tăng cường hệ miễn dịch, an thần, kháng loét dạ dày, hạ nồng độ đường huyết, bảo vệ tế bào gan.

Theo y học hiện đại

Tác dụng chống nôn

• Các hợp chất triterpen được tách chiết từ phục thần đã thể hiện hoạt tính chống nôn trong mô hình thực nghiệm ếch. Acid pachymic — một hoạt chất chiếm tỷ lệ cao trong dược liệu, thuộc lớp hợp chất tripterpen kiểu lanosta-8-en — được xác định có hiệu quả kháng nôn đáng kể.

Tác dụng kháng khuẩn

• Dịch chiết nước từ phục thần thể hiện khả năng ức chế sinh trưởng của các chủng vi khuẩn Staphylococcus aureus, Enterococcus, Bacillus subtilis. Ngoài ra, hoạt chất này cũng ức chế được xoắn khuẩn Spirochaeta.

Tác dụng hướng sinh dục nữ

• Khi sử dụng bài thuốc chứa phục thần kết hợp bạch thược, mẫu đơn bì, đào nhân, nhục quế trên mô hình chuột cống trắng, quan sát thấy sự kháng với hormone LH và FSH, đồng thời thể hiện hoạt tính kháng estrogen yếu ở phụ nữ.

Chữa phù

• Các kết quả thử nghiệm lâm sàng cho thấy sử dụng chế phẩm phục thần qua đường uống giúp giảm thiểu tình trạng phù, đặc biệt là ở những bệnh nhân mắc bệnh tim và thận.

Bệnh Alzheimer

• Các nghiên cứu sơ bộ chỉ ra rằng phục thần có tiềm năng trong việc hỗ trợ điều trị các rối loạn thần kinh như Bệnh Alzheimer.
• Một công trình nghiên cứu thực hiện năm 2021 trên mô hình chuột đã chứng minh phục thần tạo điều kiện cho não bộ loại bỏ beta-amyloid — thành phần chính tạo nên các mảng bám gây ra biểu hiện lâm sàng của Alzheimer. Đồng thời, dược liệu này cải thiện tình trạng sức khỏe hệ tiêu hóa, một yếu tố quan trọng trong bệnh Alzheimer do liên quan đến trục não-ruột. Kết quả cuối cùng là phục thần đã nâng cao chức năng nhận thức.

Tính kháng ung thư

• Pachyman — hoạt chất phong phú trong phục thần — sở hữu hoạt tính kháng ung thư mạnh mẽ. Hợp chất này có khả năng chống lại hoặc ngăn chặn một số loại ung thư, bao gồm: ung thư tuyến tụy, ung thư phổi, ung thư vú, ung thư dạ dày, bệnh bạch cầu cấp tính nguyên bào nuôi (APL), ung thư di căn.
• Một công trình khảo sát năm 2018 đã báo cáo rằng chiết xuất từ phục thần thể hiện khả năng tiêu diệt tế bào trên bốn dòng tế bào ung thư phổi của con người.

Liều dùng và cách dùng Phục thần

• Để sử dụng như vị thuốc bổ, điều trị suy nhược, chóng mặt, di mộng tinh, chữa phù thũng, tăng lợi tiểu, điều trị đầy bụng, tiêu chảy, tỳ hư, an thần, cải thiện mất ngủ: Liều lượng khuyến cáo hàng ngày từ 4 đến 20g dưới dạng nước sắc, bột thuốc hoặc viên nén. Có thể dùng đơn độc hoặc kết hợp với các dược liệu khác.
• Khi phục thần được áp dụng nhằm mục đích an thần, chữa trị sợ hãi, hồi hộp, mất ngủ, u uất, mất trí, tinh thần bạc nhược: Liều lượng hàng ngày là 12g, thường được phối hợp cùng viễn chí và xương bồ.

Bài thuốc kinh nghiệm

Chữa mất ngủ, hồi hộp, sợ hãi, tim yếu, hay quên, suy giảm trí nhớ

Bài 1

• Thành phần: Phục thần, đảng sâm, liên nhục, long nhãn, đại táo mỗi loại 16g; táo nhân sao, viễn chí, xương bồ mỗi loại 8g.
• Cách dùng: Sắc lấy nước uống, hoặc có thể xay mịn thành bột rồi pha với mật ong tạo thành viên, mỗi ngày dùng từ 10 đến 20g.

Bài 2

• Thành phần: Phục linh, phục thần, đảng sâm, xương bồ, viễn chí, long nhãn mỗi loại lượng tương đương nhau.
• Cách dùng: Xay tất cả các vị thành bột mịn, trộn với mật ong để tạo thành viên, phủ ngoài bằng chu sa, mỗi lần uống 10 đến 20g, ngày dùng 2 lần vào buổi chiều và trước khi đi ngủ.

Chữa tâm hư, hồi hộp, hoảng sợ, khó ngủ, hay quên, sầu uất (Quy tỳ thang)

• Thành phần: Phục thần, bạch truật, hoàng kỳ mỗi loại 12g; đảng sâm, đương quy, long nhãn mỗi loại 8g; táo nhân sao, viễn chí, cam thảo nướng mỗi loại 4g; mộc hương 2g.
• Cách dùng: Xay các vị trên thành bột mịn, pha trộn với mật ong để tạo thành viên. Mỗi lần dùng 20g, ngày 2 lần, hoặc có thể sắc lấy nước uống thay thế.

Lưu ý khi dùng Phục thần

• Do phục thần sở hữu những công dụng đặc thù trong việc bổ huyết an thần mà gần đây dược liệu này bị quảng cáo phóng đại vượt quá mức độ thực tế. Người sử dụng cần có cảnh giác cao độ khi mua bán và lựa chọn nguồn cung cấp phục thần, đồng thời tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

Nguồn tham khảo

Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.

Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam (tập 2).

Báo Sức khỏe đời sống: https://suckhoedoisong.vn/phuc-than-vi-thuoc-an-than-169165153.htm.