14 
Thuốc Phenelzine là một loại thuốc chống trầm cảm MAOI, được sử dụng để điều trị các dạng trầm cảm nhất định. Phenelzine hoạt động bằng cách ức chế enzym monoamine oxidase, giúp tăng nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh như norepinephrine, dopamine và serotonin. Bài viết này sẽ cung cấp thông tin chi tiết về chỉ định, liều lượng, tương tác thuốc, tác dụng phụ và lưu ý khi sử dụng Phenelzine.
Tổng quan về Phenelzine
Tên thuốc gốc (Hoạt chất)
- Phenelzine
Loại thuốc
- Chống trầm cảm MAOI (ức chế monoamine oxidase)
Dạng thuốc và hàm lượng
- Viên nén, viên nén bao phim 15 mg
Chỉ định Phenelzine
- Phenelzine được chỉ định trong điều trị các dạng trầm cảm nhất định, bao gồm trầm cảm không điển hình, trầm cảm vô căn, hoặc các rối loạn thần kinh liên quan đến trầm cảm.
Dược lực học
- Cơ chế hoạt động của thuốc được cho là làm tăng nồng độ nội sinh của các chất dẫn truyền thần kinh như norepinephrine, dopamine và serotonin. Điều này đạt được thông qua việc ức chế enzym monoamine oxidase (MAO), enzym chịu trách nhiệm phân hủy các chất này.
- Các chất ức chế MAO (MAOIs) chủ yếu phát huy tác dụng ở các hệ cơ quan chịu ảnh hưởng của các amin giao cảm và serotonin (5-HT).
Dược động học
Hấp thu
- Phenelzine được hấp thu dễ dàng sau khi dùng qua đường uống. Thuốc đạt được mức độ ức chế tối đa enzym MAO trong các mẫu sinh thiết trong khoảng thời gian từ 5 đến 10 ngày. Nồng độ đỉnh trong huyết tương đạt được sau 43 phút. Hiệu quả điều trị có thể bắt đầu từ 4 tuần trở lên sau khi khởi trị, và tác dụng của thuốc có thể tiếp tục kéo dài đến 2 tuần sau khi ngưng điều trị.
Phân bố
- Thuốc được phân bố tốt và hiệu quả vào hệ thống thần kinh trung ương.
Chuyển hóa
- Phenelzine trải qua quá trình oxy hóa thông qua monoamine oxidase, đây là con đường chuyển hóa chính, và cũng được acetyl hóa như một con đường phụ.
Thải trừ
- Thời gian bán thải của thuốc là 11,6 giờ. Thuốc được bài tiết chủ yếu qua nước tiểu, với 73% liều dùng được tìm thấy dưới dạng chất chuyển hóa.
Tương tác thuốc Phenelzine
Tương tác với các thuốc khác
- Phenelzine có thể làm tăng cường hiệu quả của một số loại thuốc, bao gồm pethidine, morphine, adrenaline, amphetamine, và các amin cường giao cảm khác như fenfluramine, ephedrine, phenylpropanolamine, dopamine, và levodopa.
- Ngoài ra, tác dụng của các thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ đường huyết, thuốc cường giao cảm, thuốc điều trị Parkinson, thuốc chống rối loạn thần kinh trung ương, thuốc gây tê tại chỗ và các thuốc ức chế thần kinh trung ương (bao gồm thuốc an thần) cũng có thể tăng lên khi dùng cùng Phenelzine.
- Không nên dùng các chất ức chế MAO (MAOIs) đồng thời hoặc trong vòng 14 ngày sau khi điều trị bằng amfebutamone (bupropion) hoặc các chất chủ vận 5HT1.
- Việc sử dụng MAOIs cùng lúc với thuốc chống động kinh, altretamine, doxapram, tetrabenazine, oxypertine, hoặc clozapine là chống chỉ định.
- Đã có báo cáo về việc kết hợp MAOIs với tryptophan gây ra các triệu chứng ảnh hưởng đến hành vi và thần kinh.
- Ở bệnh nhân đang sử dụng chất ức chế MAO, việc dùng guanethidine có thể dẫn đến tăng huyết áp từ mức độ vừa đến nặng, do sự giải phóng catecholamine.
Tương tác với thực phẩm
- Bệnh nhân cần tránh các loại thực phẩm giàu protein đã trải qua quá trình phân hủy do lên men, ngâm chua, hun khói hoặc nhiễm khuẩn.
- Trong suốt quá trình điều trị và kéo dài 14 ngày sau khi ngưng thuốc, cần tránh sử dụng phô mai đã nấu chín hoặc phô mai tươi, cũng như men bia.
- Các thực phẩm khác có thể gây rủi ro bao gồm protein thực vật có hương vị, cá trích ngâm, các loại xúc xích khô (như xúc xích Ý, pepperoni), gan, sữa chua, vỏ đậu, chiết xuất đậu nành lên men, và việc tiêu thụ quá nhiều sô cô la.
- Bệnh nhân không nên uống đồ uống có cồn, bao gồm bia và rượu vang, và cần hạn chế tiêu thụ quá mức trà và cà phê.
Chống chỉ định thuốc Phenelzine
- Chống chỉ định với bệnh nhân có tiền sử quá mẫn cảm với bất kỳ thành phần nào của thuốc.
- Thuốc không được sử dụng ở người mắc u thực bào, bệnh lý mạch máu não, suy tim sung huyết, có tiền sử bệnh gan hoặc kết quả xét nghiệm chức năng gan bất thường.
- Phenelzine không nên dùng đồng thời hoặc trong vòng 14 ngày kể từ khi kết thúc điều trị bằng các thuốc ức chế MAO khác, buspirone, hoặc các dẫn xuất dibenzazepine (bao gồm thuốc chống trầm cảm ba vòng, perphenazine hoặc carbamazepine). Đối với clomipramine và imipramine, cần ngừng sử dụng các thuốc này ít nhất 3 tuần trước khi khởi đầu điều trị bằng phenelzine.
- Không được phối hợp phenelzine với các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin hoặc ức chế tái hấp thu serotonin/noradrenaline (như venlafaxine). Trước khi bắt đầu dùng phenelzine, cần có khoảng thời gian ngừng sử dụng fluoxetine là 5 tuần và paroxetine là 2 tuần. Ngược lại, các thuốc này không nên được bắt đầu sử dụng trong vòng 14 ngày sau khi ngừng phenelzine.
- Phenelzine không được kết hợp với guanethidine, dextromethorphan, hoặc các chất ức chế hệ thần kinh trung ương như rượu và thuốc giảm đau gây mê.
- Thuốc không được chỉ định trong giai đoạn hưng cảm.
Liều lượng & cách dùng Phenelzine
Người lớn
- Liều khởi đầu thông thường là một viên 15mg, dùng 3 lần mỗi ngày.
- Hiệu quả điều trị thường bắt đầu biểu hiện trong vòng tuần đầu tiên.
- Nếu không thấy đáp ứng rõ rệt sau hai tuần, liều có thể được điều chỉnh tăng lên đến mức tối đa là 15 mg, 4 lần mỗi ngày.
- Trong môi trường bệnh viện, có thể sử dụng liều lên đến hai viên 15 mg, 3 lần mỗi ngày.
- Tác dụng đầy đủ của thuốc có thể chưa thể hiện rõ ràng nếu thời gian điều trị dưới 4 tuần.
- Sau khi đạt được đáp ứng đầy đủ, liều lượng có thể được giảm dần một cách cẩn trọng xuống mức duy trì thích hợp. Mức này có thể chỉ là một viên 15 mg dùng cách ngày.
Trẻ em
- Thuốc không được chỉ định cho trẻ em dưới 16 tuổi.
Tác dụng phụ của Phenelzine
Thường gặp
- Chóng mặt, tình trạng buồn ngủ, cảm giác suy nhược và mệt mỏi, phù nề, các vấn đề tiêu hóa (như buồn nôn, nôn, khô miệng, táo bón), khó ngủ, mắt mờ, suy giảm khả năng lái xe, hạ huyết áp tư thế, co giật, giãn cơ cử động, phản xạ tăng cao, tăng transaminase huyết thanh và rối loạn cực khoái.
Ít gặp
- Đau đầu, lo lắng, cảm giác hưng phấn, biến động tâm trạng, đổ mồ hôi, tăng sự thèm ăn dẫn đến tăng cân, phát ban da, ngứa, khó khăn trong vận động, run cơ, viêm dây thần kinh ngoại biên, thay đổi hành vi, loạn nhịp tim, co giật, rối loạn cương dương và xuất tinh chậm, tình trạng ban xuất huyết, rối loạn nhịp tim, bồn chồn, xanh xao, rung giật nhãn cầu, nồng độ natri trong máu cao, tăng nhãn áp, bệnh giống lupus, lú lẫn, ảo giác và enzym gan tăng cao.
Hiếm gặp
- Rối loạn phối hợp vận động (mất điều hòa), trạng thái hôn mê tương tự sốc, mê sảng, hội chứng an thần kinh ác tính (có thể dẫn đến tử vong), biểu hiện hưng cảm, phản ứng lo âu cấp tính, tâm thần phân liệt, suy hô hấp và suy tim tạm thời sau liệu pháp sốc điện (ECT), tổn thương hoại tử tế bào gan tiến triển có thể gây tử vong, vàng da (thường có khả năng hồi phục), hội chứng chuyển hóa tăng cường, sưng phù thanh quản và sốt kèm theo tăng trương lực cơ.
Không xác định tần suất
- Tình trạng nồng độ natri máu thấp (hạ natri máu), thường gặp ở người cao tuổi và có thể xuất phát từ sự tiết hormone chống bài niệu không phù hợp, đã được ghi nhận có liên quan đến tất cả các loại thuốc chống trầm cảm. Cần đặc biệt lưu ý đến khả năng này ở mọi bệnh nhân có triệu chứng buồn ngủ, lú lẫn hoặc co giật trong quá trình điều trị bằng thuốc chống trầm cảm.
- Việc ngừng sử dụng thuốc có thể đi kèm với các triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa và cảm giác khó chịu.
Lưu ý khi dùng Phenelzine
Lưu ý chung
- Trầm cảm có mối liên hệ với việc gia tăng nguy cơ có ý định tự tử, tự làm hại bản thân và hành vi tự sát. Vì sự cải thiện tình trạng bệnh có thể không xuất hiện trong vài tuần đầu điều trị hoặc lâu hơn, bệnh nhân cần được theo dõi sát sao cho đến khi đạt được hiệu quả lâm sàng.
- Phenelzine cần được ngưng sử dụng hai tuần trước khi thực hiện bất kỳ ca phẫu thuật hoặc thủ thuật nha khoa nào.
- Không nên dùng phenelzine đồng thời với cocaine hoặc các thuốc gây tê tại chỗ có chứa chất co mạch tương tự thần kinh giao cảm. Cần đặc biệt chú ý đến tác dụng hạ huyết áp hiệp đồng khi kết hợp phenelzine với gây tê tủy sống.
- Phenelzine chỉ nên được sử dụng hết sức thận trọng cho những bệnh nhân có biểu hiện kích động, hoặc những người mắc bệnh tim mạch, động kinh, rối loạn chuyển hóa máu, rối loạn chuyển hóa porphyrin, hoặc tiểu đường; cũng như ở những bệnh nhân đang sử dụng thuốc lợi tiểu.
- Nên theo dõi huyết áp thường xuyên để phát hiện sớm bất kỳ thay đổi nào, và ngừng điều trị nếu bệnh nhân gặp phải tình trạng đánh trống ngực hoặc đau đầu tái diễn.
- Bệnh nhân cũng cần được giám sát chặt chẽ các triệu chứng của hạ huyết áp tư thế. Tác dụng phụ hạ huyết áp đã được ghi nhận ở cả bệnh nhân tăng huyết áp, người có huyết áp bình thường và người có sẵn tình trạng hạ huyết áp.
- Do khả năng xảy ra "Hội chứng cai thuốc", cần tránh ngừng thuốc đột ngột bất cứ khi nào có thể.
- Phenelzine có thể gây kích thích quá mức ở bệnh nhân tâm thần phân liệt; ở bệnh nhân trầm cảm, thuốc có thể dẫn đến sự chuyển đổi từ giai đoạn trầm cảm sang giai đoạn hưng cảm.
- Cần thận trọng đặc biệt nếu bệnh nhân đang được điều trị đồng thời bằng liệu pháp sốc điện (ECT).
Lưu ý với phụ nữ có thai
- Không nên dùng thuốc trong thai kỳ, đặc biệt là trong 3 tháng đầu và 3 tháng cuối, trừ khi có lý do y tế thuyết phục. Hiện chưa có bằng chứng về sự an toàn của thuốc trên thai nhi người, cũng như chưa có nghiên cứu trên động vật nào loại trừ hoàn toàn rủi ro.
Lưu ý với phụ nữ cho con bú
- Hiện chưa xác định được liệu phenelzine có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Do tiềm năng gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng cho trẻ sơ sinh, cần đưa ra quyết định giữa việc ngừng cho con bú và ngừng sử dụng thuốc.
Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc
- Vì thuốc có thể ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy móc, bệnh nhân cần hết sức thận trọng khi tham gia vào các hoạt động này.
Quá liều và cách xử lý
Xử lý khi quên liều
- Nếu một liều thuốc bị bỏ lỡ, người bệnh nên uống ngay khi nhớ ra.
- Tuy nhiên, nếu thời điểm đó gần với liều tiếp theo theo lịch trình, hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục dùng liều kế tiếp đúng theo kế hoạch ban đầu.
- Tuyệt đối không được uống gấp đôi liều đã quy định để bù cho liều đã quên.
Xử lý khi quá liều
Biểu hiện của quá liều và độc tính
- Các dấu hiệu và triệu chứng có thể xuất hiện trong vòng 12 giờ đầu sau khi uống thuốc và có thể tiến triển chậm hơn, kéo dài tối đa từ 24 đến 48 giờ sau đó.
- Khi dùng liều lượng lớn, có thể xảy ra tình trạng hưng phấn ban đầu, sau đó là hôn mê kèm theo hạ huyết áp, hoặc ngược lại là tăng huyết áp cấp tính mà đôi khi có thể dẫn đến xuất huyết dưới màng nhện.
- Trong một số trường hợp, các triệu chứng liên quan đến hệ ngoại tháp cũng đã được ghi nhận.
- Các triệu chứng khác bao gồm: tình trạng buồn ngủ, chóng mặt, ngất xỉu, cảm giác khó chịu, tăng động, kích động, đau đầu dữ dội, ảo giác, co giật, nhịp tim nhanh và không đều, đau tức vùng trước tim, suy hô hấp và tăng thân nhiệt.
Biện pháp xử trí khi quá liều
- Trong trường hợp ngộ độc sớm, đặc biệt nếu viên nén tan chậm trong dạ dày, việc rửa dạ dày kết hợp với than hoạt tính có thể mang lại lợi ích.
- Bệnh nhân cần được nằm nghỉ tuyệt đối trên giường và kê cao chân nếu xảy ra tình trạng tụt huyết áp.
- Tốt nhất nên tránh sử dụng các loại thuốc vận mạch.
- Tình trạng tăng huyết áp cần được xử lý khẩn cấp bằng cách tiêm tĩnh mạch phentolamine.
- Tránh dùng các loại thuốc an thần như morphin, pethidine và barbiturat.
- Cần theo dõi nhiệt độ cơ thể và kiểm soát cơn sốt bằng các biện pháp làm mát.
- Duy trì cân bằng dịch và điện giải bằng liệu pháp tiêm tĩnh mạch, đồng thời sử dụng diazepam tiêm tĩnh mạch chậm để kiểm soát bất kỳ tình trạng kích thích thần kinh trung ương nào.
- Đối với các trường hợp hôn mê sâu và hạ huyết áp nghiêm trọng, có thể xem xét thử nghiệm hydrocortisone đường tiêm.
- Hiện tại chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho phenelzin.
- Các phương pháp như thẩm phân máu, thẩm phân phúc mạc và truyền máu có thể có giá trị trong trường hợp quá liều lượng lớn, tuy nhiên, chưa có đủ dữ liệu để khuyến nghị áp dụng chúng một cách thường quy trong mọi trường hợp.
Nguồn tham khảo
Drugbank.com: https://go.drugbank.com/drugs/DB00780
DailyMed: https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=fa041652-fdde-4794-a8d2-279dd309e075
DailyMed: https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=fa041652-fdde-4794-a8d2-279dd309e075
Uptodate
Uptodate
EMC: https://www.medicines.org.uk/emc/product/228
EMC: https://www.medicines.org.uk/emc/product/228
Bài viết này có hữu ích không?
Có0Không0