Pantothenic acid (Vitamin B5): Công dụng chống oxy hoá, cách dùng, lưu ý

Acid pantothenic, hay vitamin B5, là một chất chống oxy hóa quan trọng cho quá trình chuyển hóa trung gian của các chất dinh dưỡng. Với vai trò thiết yếu trong việc sản xuất coenzym A, acid pantothenic hỗ trợ các phản ứng acetyl hóa và tổng hợp các hợp chất quan trọng. Thuốc được chỉ định cho các tình trạng như thiếu hụt vitamin B, viêm dây thần kinh ngoại biên, và các vấn đề da nhẹ, đồng thời được sử dụng để điều trị bỏng và thúc đẩy quá trình lành vết thương.

Tổng quan về Pantothenic acid

Tên thuốc gốc (Hoạt chất)

• Acid pantothenic

Loại thuốc

• Vitamin tan trong nước, vitamin nhóm B (vitamin B5).

Dạng thuốc và hàm lượng

• Viên nén: 50 mg; 100 mg; 200 mg; 250 mg; 500 mg.
• Viên nén giải phóng chậm: 500 mg, 1 000 mg.
• Viên nén: 10 mg; 25 mg; 50 mg; 100 mg; 218 mg; 500 mg; 545 mg.
• Viên nén: 100 mg.
• Acid pantothenic:
• Calci pantothenat:
• Dexpanthenol (dẫn chất alcol của acid D-pantothenic):
• Thuốc tiêm: 250 mg/ml (ống tiêm 2 ml).
• Kem bôi tại chỗ: 2%.
• Thuốc phun bọt.
• Dịch truyền tĩnh mạch: Phối hợp với các vitamin khác, chất điện giải.

Chỉ định Pantothenic acid

• Khi cơ thể thiếu acid pantothenic (đặc biệt khi kèm theo bệnh pellagra hoặc thiếu hụt các vitamin nhóm B khác), việc sử dụng các sản phẩm đa vitamin có chứa acid pantothenic là cần thiết.
• Thuốc được chỉ định cho các tình trạng như viêm dây thần kinh ngoại biên, chuột rút cơ chân ở phụ nữ mang thai và người nghiện rượu, hội chứng nóng rát ở chân, và viêm lưỡi không đáp ứng với các liệu pháp vitamin khác.
• Dùng tại chỗ để giảm ngứa và điều trị các vấn đề da nhẹ.
• Dexpanthenol dạng phun bọt còn được dùng để điều trị bỏng da.
• Thuốc được chỉ định trong điều trị liệt ruột sau phẫu thuật hoặc sau sinh.
• Nó cũng được sử dụng trong điều trị xoắn tinh hoàn.
• Các ứng dụng khác bao gồm điều trị viêm loét do tiểu đường, thúc đẩy quá trình lành vết thương, điều trị mụn trứng cá, béo phì và viêm đa dây thần kinh ngoại biên do tiểu đường.
• Acid pantothenic đã được nghiên cứu về khả năng giảm lipid máu và vai trò như một chất làm giảm cholesterol.

Dược lực học

• Acid pantothenic, hay còn gọi là vitamin B5, là một chất chống oxy hóa tan trong nước, thiết yếu cho quá trình chuyển hóa trung gian của carbohydrate, protein và lipid.
• Chất này là tiền chất của coenzym A, một yếu tố cần thiết cho các phản ứng acetyl hóa (hoạt hóa nhóm acyl) trong quá trình tân tạo glucose, giải phóng năng lượng từ carbohydrate, tổng hợp và phân giải acid béo, tổng hợp sterol, nội tiết tố steroid, porphyrin, acetylcholin và nhiều hợp chất khác.
• Chức năng bình thường của biểu mô cũng đòi hỏi sự có mặt của acid pantothenic.
• Ở người, acid pantothenic phải được cung cấp từ chế độ ăn uống.
• Các nguồn thực phẩm giàu acid pantothenic bao gồm thịt, rau quả, các loại hạt ngũ cốc, trứng và sữa.
• Lượng khuyến nghị thích hợp cho người lớn là khoảng 5 mg mỗi ngày, tăng lên 6 mg cho phụ nữ mang thai và 7 mg cho phụ nữ đang cho con bú (theo khuyến nghị của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ).
• Tình trạng thiếu hụt acid pantothenic ở người rất hiếm gặp do sự phân bố rộng rãi của nó trong thực phẩm, trừ khi có sự kết hợp với bệnh pellagra hoặc thiếu hụt các vitamin nhóm B khác.
• Thiếu hụt acid pantothenic thực nghiệm (gây ra bằng cách sử dụng acid omega methylpantothenic, một chất đối kháng chuyển hóa, hoặc chế độ ăn không có acid pantothenic) đã cho thấy các triệu chứng như ngủ gà, mệt mỏi, đau đầu, dị cảm ở chân và tay kèm theo tăng phản xạ và yếu cơ chi dưới, rối loạn tim mạch, tiêu hóa, thay đổi tính khí, và tăng nhạy cảm với nhiễm khuẩn.
• Acid pantothenic không thể hiện tác dụng dược lý nổi bật nào khi dùng cho động vật thí nghiệm hoặc người, ngay cả ở liều cao.
• Khi tiêm dexpanthenol liều cao, đã có báo cáo về việc tăng nhu động ruột dạ dày do kích thích quá trình acetyl hóa cholin thành acetylcholin; tuy nhiên, hiệu quả lâm sàng của thuốc vẫn chưa được chứng minh rõ ràng.

Dược động học

Hấp thu

• Sau khi uống, acid pantothenic được hấp thu dễ dàng qua đường tiêu hóa.
• Nồng độ pantothenat trong huyết thanh thường đạt mức 100 microgam/ml hoặc cao hơn.
• Acid pantothenic trong khẩu phần ăn chủ yếu tồn tại dưới dạng CoA hoặc ACP, và cần được chuyển đổi thành acid pantothenic tự do để có thể hấp thu.
• Quá trình này bao gồm việc thủy phân CoA và ACP thành 4'-phosphopantetheine, sau đó chất này được khử phosphoryl hóa thành pantetheine, và cuối cùng được pantetheinase trong lòng ruột thủy phân thành acid pantothenic tự do.
• Acid pantothenic tự do được hấp thu vào các tế bào ruột chủ yếu thông qua một hệ thống vận chuyển tích cực, có khả năng bão hòa và phụ thuộc vào natri; con đường khuếch tán thụ động đóng vai trò thứ yếu.
• Khi lượng hấp thu tăng lên gấp 10 lần, tỷ lệ hấp thu có thể giảm xuống chỉ còn 10% do sự bão hòa của chất vận chuyển.

Phân bố

• Dexpanthenol nhanh chóng chuyển hóa thành acid pantothenic, sau đó được phân bố rộng khắp các mô trong cơ thể, chủ yếu dưới dạng coenzym A.
• Nồng độ cao nhất của dexpanthenol được tìm thấy ở gan, tuyến thượng thận, tim và thận.
• Sữa của phụ nữ cho con bú, với chế độ dinh dưỡng bình thường, chứa khoảng 2 microgam acid pantothenic trong mỗi 1 ml.

Chuyển hóa

• Hiện chưa có thông tin về quá trình chuyển hóa của thuốc.

Thải trừ

• Khoảng 70% liều acid pantothenic dùng đường uống được bài tiết dưới dạng không đổi qua nước tiểu, và khoảng 30% được thải trừ qua phân.

Tương tác thuốc Pantothenic acid

Tương tác với các thuốc khác

• Dexpanthenol không nên dùng đồng thời với neostigmin hoặc trong vòng 12 giờ sau khi bệnh nhân đã sử dụng neostigmin hoặc các loại thuốc có tác dụng giống thần kinh đối giao cảm khác.
• Mặc dù không có ý nghĩa lâm sàng đáng kể, tác dụng co đồng tử của các chế phẩm kháng cholinesterase dùng cho mắt (ví dụ: Ecothiophat iodid, isoflurophat) có thể tăng lên khi kết hợp với acid pantothenic.
• Cần tránh sử dụng dexpanthenol trong vòng 1 giờ sau khi dùng sucinylcholin, do dexpanthenol có thể kéo dài hiệu ứng giãn cơ của sucinylcholin.
• Đã có báo cáo về một số trường hợp hiếm gặp phản ứng dị ứng không rõ nguyên nhân khi dùng thuốc tiêm dexpanthenol cùng với kháng sinh, các thuốc opiat hoặc barbiturat.

Tương kỵ thuốc

• Dexpanthenol được biết là không tương thích với các chất kiềm và acid mạnh.

Chống chỉ định thuốc Pantothenic acid

• Hiện tại, không có bất kỳ chống chỉ định nào đối với việc sử dụng thuốc này.

Liều lượng & cách dùng Pantothenic acid

Người lớn và trẻ em

• Liều 10 mg calci pantothenat tương đương với 9,2 mg acid pantothenic.
• Đường uống: Để bổ sung dinh dưỡng cho những bệnh nhân có khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa bình thường, liều khuyến nghị là 5 – 10 mg acid pantothenic mỗi ngày.

Tiêm hoặc tiêm truyền

• Điều trị tăng kích thích nhu động ruột:
• Người lớn: Liều khởi đầu tiêm bắp là 250 mg – 500 mg dexpanthenol, có thể lặp lại sau 2 giờ. Sau đó, tiếp tục tiêm một liều cứ sau 4 – 12 giờ nếu cần.
• Trẻ em: Liều tiêm bắp là 11 mg – 12,5 mg dexpanthenol/kg thể trọng, áp dụng theo phác đồ tương tự người lớn.
• Hoặc, truyền tĩnh mạch chậm cho người lớn với liều 500 mg dexpanthenol. Nếu tình trạng trướng bụng hoặc liệt ruột không cải thiện nhanh chóng, cần cân nhắc các phương pháp điều trị khác.

Dùng tại chỗ

• Đối với việc điều trị ngứa và các bệnh lý da bằng cách bôi ngoài, một loại kem chứa 2% dexpanthenol nên được thoa lên vùng da bị tổn thương, 1 hoặc 2 lần mỗi ngày, hoặc thường xuyên hơn nếu cần.

Cách dùng

• Acid pantothenic và calci pantothenat được sử dụng qua đường uống, nên dùng cùng bữa ăn và uống kèm một cốc nước đầy.
• Dexpanthenol thường được dùng bằng cách tiêm bắp hoặc truyền tĩnh mạch chậm; ngoài ra, nó cũng có sẵn dưới dạng kem bôi hoặc phun bọt để sử dụng tại chỗ.
• Khi truyền tĩnh mạch chậm, dexpanthenol cần được pha loãng trong một lượng lớn dung dịch tiêm truyền dextrose 5% hoặc dung dịch Ringer lactat.

Tác dụng phụ của Pantothenic acid

Thường gặp

• Chưa ghi nhận dữ liệu lâm sàng về tác dụng không mong muốn ở mức độ này.

Ít gặp

• Chưa ghi nhận dữ liệu lâm sàng về tác dụng không mong muốn ở mức độ này.

Hiếm gặp

• Các dấu hiệu của phản ứng dị ứng như phát ban da, nổi mề đay, ngứa, đỏ da, sưng tấy, phồng rộp hoặc bong tróc da, có thể kèm theo sốt hoặc không.
• Khó thở, thở khò khè, cảm giác tức ngực hoặc cổ họng, khó nuốt hoặc nói.
• Giọng nói khàn bất thường hoặc sưng ở miệng, mặt, môi, lưỡi, hoặc cổ họng.
• Rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, nôn mửa, hoặc tiêu chảy.

Lưu ý khi dùng Pantothenic acid

Lưu ý chung

• Dexpanthenol không được chỉ định tiêm để điều trị tắc ruột cơ học. Trong trường hợp liệt ruột, cần đặc biệt chú ý đến việc bù nước và điện giải, kiểm soát thiếu máu, giảm protein huyết, ngăn ngừa nhiễm khuẩn, và tránh sử dụng các loại thuốc làm suy giảm nhu động ruột. Nếu có tình trạng chướng bụng nặng, có thể cần đặt ống thông hơi.
• Vì dexpanthenol có thể kéo dài thời gian chảy máu, cần hết sức thận trọng khi sử dụng cho những bệnh nhân mắc bệnh ưa chảy máu hoặc có các yếu tố nguy cơ chảy máu khác.

Lưu ý với phụ nữ có thai

• Hiện không có tài liệu nào cho thấy tác dụng có hại đối với thai nhi khi acid pantothenic được sử dụng ở liều hàng ngày thông thường cần thiết trong suốt thai kỳ.

Lưu ý với phụ nữ cho con bú

• Không có bằng chứng tài liệu nào ghi nhận tác dụng bất lợi đối với trẻ bú mẹ khi người mẹ sử dụng acid pantothenic ở liều hàng ngày thông thường cần thiết trong thời gian cho con bú.

Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc

• Thuốc không gây ảnh hưởng đến khả năng lái xe hay vận hành các loại máy móc.

Quá liều và cách xử lý

Quá liều và độc tính

• Acid pantothenic thường không được coi là chất độc hại.
• Dexpanthenol có thể gây ra các phản ứng dị ứng nhẹ như ngứa hoặc tiêu chảy, nhưng những trường hợp này rất hiếm gặp.

Cách xử trí khi quá liều

• Trong trường hợp xuất hiện phản ứng dị ứng, việc sử dụng dexpanthenol cần được ngưng ngay lập tức.

Quên liều và xử trí

• Nếu một liều thuốc bị bỏ lỡ, người bệnh nên uống ngay khi nhớ ra.
• Tuy nhiên, nếu thời điểm đó đã gần với liều tiếp theo, người bệnh hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục dùng liều kế tiếp theo đúng lịch trình.
• Tuyệt đối không được uống gấp đôi liều quy định để bù cho liều đã quên.

Nguồn tham khảo

Tên thuốc: Pantothenic acid

3. Go.drugbank: https://go.drugbank.com/drugs/DB01783

2. Drugs.com: https://www.drugs.com/cdi/pantothenic-acid.html

1. Dược thư Quốc gia Việt Nam 2015.

Ngày cập nhật: 29/7/2021