Nần nghệ: Vị thuốc liệu quý hỗ trợ điều trị, giảm mỡ máu

Nần nghệ, một vị thuốc quý, hỗ trợ điều trị và giảm mỡ máu hiệu quả. Với thành phần chính là diosgenin, Nần nghệ có tác dụng hạ cholesterol, điều chỉnh rối loạn lipid máu và hỗ trợ kiểm soát các bệnh lý gan. Bài viết sẽ cung cấp thông tin về đặc điểm, công dụng và cách dùng Nần nghệ để hỗ trợ sức khỏe.

Tìm hiểu chung về Nần nghệ

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Nần nghệ (Thân rễ)
• Tên gọi khác: Nần vàng
• Danh pháp khoa học: Dioscorea collettii

Đặc điểm tự nhiên

• Cây Nần nghệ (Dioscorea collettii Hook. F.) là loài thực vật leo theo kiểu quấn thân, thuộc nhóm thảo dược sống lâu năm, có khả năng phát triển chiều dài từ 5 – 10 m. Lá mọc cách nhau, hình dạng phiến lá giống tim, kích thước dài 6 – 10 cm và rộng 5 – 9 cm, được hỗ trợ bởi 7 gân chính trong đó 3 gân kéo dài tới đỉnh, kèm theo các lá bắc nhỏ dạng gai cong nằm ở vị trí gốc cuống lá. Hoa mang tính đơn tính. Cụm hoa đực có chiều dài 10 – 30 cm, sắp xếp thành chùm xim với 3 – 4 hoa không có cuống. Bao hoa gồm 6 phiến dính nhau ở phần đáy, chia thành 6 thùy hình tam giác. Có 3 nhị thụ với chỉ nhị chia thành hai nhánh, mỗi nhánh mang 1 bao phấn; 3 nhị lép hình dùi. Cụm hoa cái dài 15 – 30 cm, mỗi hoa cái kèm 2 lá bắc. Bao hoa 6 thùy không mang nhị lép, đầu nhụy chia 3 thùy. Quả nang có 3 cánh, phân ô thành 3 ngăn, mỗi ngăn chứa 2 hạt cánh tròn. Thân rễ nằm dưới lớp đất, bắt đầu tháng 2 hoặc tháng 3 sẽ sinh ra các thân khí, nở hoa, tiếp tục đến tháng 5 – tháng 6 rồi tàn lụi vào cuối năm.
• Thân rễ Nần nghệ (Rhizoma Dioscoreae collettii) có cấu trúc nhánh rẽ, hình dạng không đều, bị thắt thành các đoạn không bằng nhau với chiều dài 5 – 8 cm và độ dày 2 – 3 cm, tạo thành những khối. Ở phần cuối các nhánh, các lớp mô bần tập trung thành những vùng vảy đen. Vỏ ngoài có sắc nâu vàng hoặc xám, bề mặt xù xì, lồi lõm, phủ nhiều rễ con dạng sợi cứng, phần sát thân rễ để lại dấu tích bần bong ra tạo những ống quấn rễ con. Ở thân rễ già, bề mặt trở nên nhẵn hơn với màu vàng nâu do rễ con đã rụng, chất liệu cứng dai, khi cắt ngang lộ phần trong màu vàng tươi.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Trên phạm vi thế giới, cây được ghi nhận ở một số quốc gia như Ấn Độ, Trung Quốc, Myanmar. Tại Việt Nam, cây mọc tự nhiên ven rừng, trong các bụi, khu vực tre nứa, ven suối hoặc sườn núi vùng Mộc Châu – Sơn La. Hiện tại, Nần nghệ đã được xếp vào Sách đỏ Việt Nam kể từ năm 1996.
• Giai đoạn thu hái diễn ra từ tháng 5 đến tháng 6, khi cây đang bước vào thời kỳ nở hoa, người thu hái nhổ lấy toàn cây để lấy phần thân rễ. Sau đó, rửa sạch, cắt thành lát mỏng và phơi nắng hoặc sấy khô.
• Bộ phận dùng: Thân rễ Nần nghệ (Rhizoma Dioscoreae collettii) sau khi đã được phơi hoặc sấy khô.

Thành phần hóa học

• Thành phần chính của dược liệu là diosgenin, với hàm lượng chiếm trên 2,5% so với khối lượng dược liệu đã được sấy khô, đạt mức cao nhất là 4,4% vào thời điểm cây nở hoa.

Công dụng của Nần nghệ

Theo y học cổ truyền

• Thân rễ Nần nghệ được ghi nhận trong y văn cổ truyền với vị khổ, tính bình, quy vào các kinh can và thận. Dược liệu này được sử dụng để giải độc, tiêu thũng, tán ứ huyết, ức chế đau thống, khu trừ phong t邪, chữa trừ thấp rủi. Lâm sàng cho thấy hiệu quả điều trị các tình trạng như đau xương khớp do yếu tố phong thấp tác động, đau vùng thắt lưng và gối, viêm đường tiết niệu, bạch đới, cắn rắn độc, cải thiện mỡ máu tăng cao, và hỗ trợ hạ huyết áp.

Theo y học hiện đại

• Diosgenin là một saponin steroid tự nhiên phong phú trong các loài thực vật thuộc chi Dioscorea, đóng vai trò là chất tiền thân cho nhiều hợp chất steroid tổng hợp trong lĩnh vực dược phẩm. Trong các mô hình thử nghiệm trên đối tượng béo phì, diosgenin phát huy tác dụng bằng cách thúc đẩy quá trình biệt hóa các tế bào mỡ trưởng thành và ức chế các phản ứng viêm tại các mô mỡ, từ đó làm suy giảm nồng độ triglycerid huyết tương và gan, đồng thời cải thiện sự ổn định của glucose nội môi. Nần nghệ thể hiện khả năng hạ cholesterol rõ rệt (đặc biệt là làm giảm LDL và tăng HDL), điều chỉnh rối loạn lipid máu mà không phát sinh tác dụng phụ đáng kể. Diosgenin tác động trực tiếp lên các đích phân tử tham gia vào chuyển hóa enzyme và các đường dẫn truyền tín hiệu tế bào ở mô gan, vì vậy có khả năng điều hòa chức năng gan và hỗ trợ kiểm soát các bệnh lý gan, đặc biệt là tình trạng gan nhiễm mỡ. Các nhà nghiên cứu cũng đánh giá tiềm năng tiền lâm sàng của diosgenin trong ứng dụng hóa trị liệu điều trị các khối u ác tính ở một số cơ quan nội tạng.

Liều dùng và cách dùng Nần nghệ

• Liều lượng khuyến cáo hàng ngày từ 9 – 12 g, dưới dạng hãm hoặc sắc để uống, thường được kết hợp với các dược liệu bổ trợ khác nhằm tăng cường hiệu quả điều trị.

Bài thuốc kinh nghiệm

Bài thuốc chữa mỡ máu

Cách 1:

• Lấy 15 g thân rễ Nần nghệ đã được phơi khô, hoặc nếu dùng tươi thì lấy 40 g, sắc cùng 500 ml nước cho đến khi dung dịch còn lại hơn một nửa, chia thành 2 lần uống trong ngày, mỗi lần uống cách ăn 30 phút.

Cách 2:

• Lấy lượng thích hợp pha với nước ấm, dùng sau bữa ăn theo cách tương tự như phương pháp sắc nêu trên.

Lưu ý khi dùng Nần nghệ

• Nên uống sau bữa ăn để tối ưu hóa hiệu quả hạ mỡ máu của dược liệu.

Nguồn tham khảo

Dược điển Việt Nam 5 – Trang 1259 – 1261.

https://tracuuduoclieu.vn/cay-nan-nghe.html.