Garcinia: Dược liệu họ Bứa hỗ trợ trị loét dạ dày, tá tràng

Garcinia là dược liệu họ Bứa, hỗ trợ trị loét dạ dày, tá tràng và các vấn đề tiêu hóa khác. Cây bứa chứa các axit hữu cơ và vitamin C, có tác dụng giảm nồng độ lipid máu và ức chế tích tụ mỡ cơ thể. Bài viết sẽ khám phá công dụng, thành phần hóa học và cách sử dụng của Garcinia.

Tìm hiểu chung về Garcinia

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Bứa.
• Tên gọi khác: Bứa lá tròn dài.
• Danh pháp khoa học: Garcinia oblongifolia Champ.
• Thuộc họ: Clusiaceae (Măng cụt).

Đặc điểm tự nhiên

• Garcinia là loài cây gỗ lâu năm, thường xanh quanh năm, với chiều cao trưởng thành từ 6 đến 15 m. Cành non thường hiển thị dáng hình vuông đặc trưng. Các cành và nhánh phát triển dài, sắp xếp ngang và có xu hướng rủ xuống. Vỏ thân có màu xám tro đặc trưng. Lá mọc đối xứng, hình thuẫn dài, bề mặt hơi dại, phần đuôi nhọn với chóp dài, mép lá nguyên vẹn, nhẵn bóng, có nhiều điểm mờ phân tán.
• Hoa mang màu vàng, bao gồm cả loại hoa đực và hoa lưỡng tính. Hoa đực có 4 lá đài và 5 cành hoa. Hoa lưỡng tính sở hữu 4 lá đài và 4 cánh hoa, kèm theo rất nhiều nhị (khoảng 20 nhị với chỉ nhị ngắn). Hoa trung tính có cấu trúc lá đài và cánh hoa tương tự hoa đực, với màu sắc hơi vàng hoặc trắng. Bầu hoa chia thành 6 đến 10 ô. Phần bầu hoa có hình cầu và vòi ngắn.
• Quả là dạng quả mọng, hình cầu với nhiều rãnh chạy dọc. Vỏ quả dày, màu vàng ở bề ngoài, phía trong hơi đỏ, vị chua, chứa từ 6 đến 10 hạt, với nhiều múi mọng nước, hoàn toàn ăn được.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Cây thường mọc tự nhiên hoang dã và được trồng rộng rãi ở các khu vực miền núi. Tại Việt Nam, loài này phân bố rộng khắp từ Quảng Ninh, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam và các tỉnh khác. Ngoài ra, cây còn được ghi nhận phân bố ở Trung Quốc.
• Người dân thường thu hái quả chín để tiêu thụ tươi hoặc nấu canh. Đồng thời, vỏ quả tươi hoặc được phơi nắng hay sấy khô được tận dụng để chế biến thành dược liệu. Mùa thu hái vỏ quả diễn ra gần như liên tục quanh năm.

Bộ phận sử dụng

• Bộ phận có giá trị dược liệu là vỏ quả — Cortex Garciniae.
• Vỏ cây garcina được thu hái trong suốt năm. Quy trình chế biến bao gồm cạo bỏ lớp vỏ ngoài, thái thành những miếng nhỏ, sau đó phơi khô để bảo quản.

Thành phần hóa học

• Quả bứa chứa các axit hữu cơ và vitamin C dồi dào (100g chứa khoảng 61 mg vitamin C). Vỏ quả chứa flavonozit — một nhóm hợp chất polyphenol quan trọng. Các axit hữu cơ có mặt trong cây bứa không gây độc tính mà còn phát huy tác dụng giảm nồng độ lipid máu và ức chế tích tụ mỡ cơ thể.

Công dụng của Garcinia

Theo y học cổ truyền

• Trong y học cổ truyền, vỏ cây bứa được ghi nhận có tính săn da, vị hơi đắng kết hợp với tính mát và hơi độc, phát huy tác dụng tiêu viêm, hạ nhiệt, làm săn da và hàn vết thương. Quá trình thu hái vỏ được thực hiện quanh năm; sau khi thu hái, người ta cạo bỏ lớp vỏ ngoài cùng, thái thành những mẩu nhỏ, rồi phơi khô để bảo quản.

Theo y học hiện đại

Lá bứa, quả bứa dùng làm rau

• Lá cây garcina mang vị chua đặc trưng, thường được xử lý thành từng mẩu nhỏ để nấu canh chua theo thực hành ẩm thực truyền thống. Hạt cây có áo hạt với vị chua, hoàn toàn có thể ăn được và cũng được khai thác để nấu các món canh chua.

Công trình nghiên cứu ở Việt Nam về tác dụng giảm béo

• Thực phẩm hỗ trợ giảm béo ra đời từ kết quả nghiên cứu của đề tài "Nghiên cứu chiết tách và ứng dụng axit hydroxycitric trong cây bứa" do PGS.TS Đào Hùng Cường, Chủ nhiệm khoa Hoá trường đại học Sư phạm Đà Nẵng, chủ trì thực hiện. Công trình này đã mở ra một hướng tiếp cận mới nhằm đưa dược liệu bứa vào lĩnh vực công nghiệp chế biến thực phẩm chức năng.
• Việc chiết tách axit hydroxycitric từ các loài bứa khác nhau cùng với những tính chất sinh học của nó đã thu hút sự chú ý của các nhà hoá sinh và các chuyên gia y khoa liên quan đến lĩnh vực sức khỏe trong thời gian dài. Sau khoảng thời gian 2 năm thực hiện nghiên cứu, tiến sĩ Cường đã xây dựng thành công một quy trình chiết tách axit hydroxycitric từ lá và vỏ quả bứa. Trong giai đoạn thử nghiệm tiếp theo, tiến sĩ Cường đã tiến hành kiểm định hiệu quả của sản phẩm bằng cách sử dụng mẫu mì tôm. Kết quả thu được cho thấy, (H2) Thành phần hóa học và cấu trúc phân tử của axit hydroxycitric không bị biến đổi trong quá trình chế biến tinh chất được chiết ra với mì tôm, do đó hoàn toàn đảm bảo tính an toàn sinh học khi áp dụng trong các sản phẩm thực phẩm.

Công trình nghiên cứu ở Indonesia

• Một loài cây bứa mang danh pháp khoa học Garcinia cambogia phân bố ở Đông Nam Á, còn được gọi theo tên địa phương là Tamarind Malabar (theo tiếng Indonesia), được khai thác vỏ để chiết xuất một hoạt chất tương đương với axit citric, được đặt tên thương mại là Garcinia Plus ®. Đây là một sản phẩm thực phẩm chức năng nhằm hỗ trợ giảm cân ở những người thừa cân béo phì, được Công ty thực phẩm chức năng Indo-world.com đầu tư nghiên cứu từ những năm 1960s trở lại. Tinh chất chiết từ cây bứa được phát triển thành một dạng thuốc tân dược chống béo phì và liên tục được đưa ra thị trường toàn cầu trong nhiều thập kỷ qua.
• Theo thông tin từ Công ty Indo-world, trong vỏ cây bứa tồn tại một chất có khả năng ức chế tạm thời quá trình chuyển hóa carbohydrate thành lipid trong cơ thể. Enzyme citrate liase có trong vỏ cây bứa thực hiện chức năng ức chế quá trình tổng hợp các lipid và axit béo tự do, những chất này được tích lũy dưới dạng glycogen; sự hiện diện của glycogen trong gan gửi tín hiệu bão hòa đến trung枢 thần kinh, dẫn đến giảm cảm giác thèm ăn, đồng thời các mô mỡ trong cơ thể được huy động để cung cấp năng lượng cho các hoạt động sinh lý, từ đó hỗ trợ quá trình giảm cân một cách đáng kể. Loại thực phẩm chức năng này không gây ra các phản ứng phụ không mong muốn, vì vậy được thị trường các nước Âu-Mỹ ưa chuộng rất cao.

Chữa nhiều bệnh khác

• Cây bứa được các lương y ghi nhận có khả năng hỗ trợ điều trị một loạt các bệnh lý như thấp khớp, đau vùng đường ruột, đau tai, nhiễm giun sán và các bệnh trĩ, lỵ, khối u lành tính, đau nhân vị.
• Ngoài ra, quả cây này còn được ứng dụng làm chất nhuộm kết hợp với nhôm trong quy trình nhuộm sợi tơ lụa, hoặc được sử dụng trong thú y như một chế phẩm để điều trị các bệnh lý ở khoang miệng của động vật nuôi.

Vỏ thường dùng trị:

• Loét dạ dày, loét tá tràng.
• Viêm dạ dày ruột, tình trạng tiêu hóa kém.
• Viêm khoang miệng, bệnh lý quanh răng.
• Ho kèm theo xuất huyết.

Dùng ngoài trị bỏng, mụn nhọt, sâu quảng, eczema, dị ứng biểu hiện dưới dạng mẩn ngứa, rút các vật dị như đạn hay mảnh nhọn đâm vào mô mềm.

Liều dùng và cách dùng Garcinia

• Trong thực hành lâm sàng dân gian, vỏ bứa được vận dụng để điều trị các tình trạng như mẩn ngứa, phản ứng dị ứng và ho ra máu. Liều lượng khuyến cáo là 20 – 30g mỗi ngày dưới hình thức nước sắc.
• Khi áp dụng ngoài da để xử trị bỏng, mụn nhọt, sâu quảng, eczema, dị ứng kèm mẩn ngứa, hoặc loại bỏ vết đạn thâm vào mô mềm, liều dùng vỏ tươi vẫn là 20 – 30g trong dạng sắc nước; phương pháp ngoài da là giã nát vỏ tươi và bôi trực tiếp lên vùng bị ảnh hưởng. Nhựa bứa được sử dụng riêng biệt để điều trị các trường hợp bỏng.

Bài thuốc kinh nghiệm

Viêm dạ dày ruột, kém tiêu hóa

• Lấy vỏ cây bứa sắc với nước, sau đó cô lửa nhỏ để lượng nước còn lại bằng nửa ban đầu; bệnh nhân uống khoảng 30ml mỗi ngày cho đến khi chức năng tiêu hóa được phục hồi.

Chữa bỏng

• Lấy nhựa bứa trộn với dầu để tạo thành hỗn hợp cao lỏng, bôi lên phần da tổn thương mỗi ngày 1 – 2 lần cho đến khi tình trạng da được cải thiện.

Loét dạ dày, loét tá tràng

• Sử dụng 20 – 30g vỏ dưới dạng nước sắc, uống hằng ngày cho đến khi các triệu chứng liên quan đến tiêu hóa được cải thiện.

Viêm miệng, bệnh cặn răng

• Lấy vỏ bứa tươi giã nát, đắp ngoài vùng miệng và quanh vùng răng.

Ho ra máu

• Dùng 20 – 30g vỏ sắc với nước và uống hằng ngày cho đến khi triệu chứng ho giảm.

Dùng ngoài trị bỏng, mụn nhọt, sâu quảng, eczema, dị ứng mẩn ngứa, rút các vết đạn đâm vào thịt

• Lấy vỏ bứa tươi giã nát rồi敷 trực tiếp lên các vùng da cần can thiệp cho đến khi các triệu chứng ngoài da được cải thiện.

Lưu ý khi dùng Garcinia

• Hiện tại chưa có dữ liệu cảnh báo hoặc ghi chép về các lưu ý sử dụng đặc biệt đối với dược liệu này.

Nguồn tham khảo

Từ điển cây thuốc Việt nam – Võ Văn Chi.

Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.