Đột quỵ (tai biến mạch máu não) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn phế trên toàn cầu. Căn bệnh này diễn tiến cực kỳ nhanh chóng và có thể tước đi mạng sống của người bệnh chỉ trong vài phút ngắn ngủi. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu đột quỵ đóng vai trò quyết định, giúp người bệnh tận dụng tối đa “giờ vàng” để được cấp cứu kịp thời, giảm thiểu nguy cơ tổn thương não vĩnh viễn.
Đột quỵ (Nguồn: Sưu tầm)
Đột quỵ là gì?
Đột quỵ não (Stroke) là tình trạng tổn thương não bộ cấp tính xảy ra khi dòng máu nuôi dưỡng các tế bào não bị cắt đứt đột ngột. Khi không được cung cấp oxy và dưỡng chất từ máu, các tế bào não tại vùng bị ảnh hưởng sẽ bắt đầu chết đi chỉ sau vài phút. Đột quỵ được chia làm hai thể lâm sàng chính:
- Đột quỵ nhồi máu não (Ischemic Stroke): Chiếm khoảng 85% tổng số ca mắc, xảy ra khi có cục máu đông (huyết khối) hoặc mảng xơ vữa làm tắc nghẽn hoàn toàn một mạch máu lớn nuôi não.
- Đột quỵ xuất huyết não (Hemorrhagic Stroke): Chiếm khoảng 15% số ca còn lại, xảy ra khi một mạch máu trong não bị suy yếu và vỡ tung ra, khiến máu tràn vào các nhu mô não xung quanh, gây tăng áp lực nội sọ cấp tính cực kỳ nguy hiểm.
Bên cạnh đó, còn có tình trạng cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA – Transient Ischemic Attack). Đây được coi là một trận “đột quỵ nhỏ” khi mạch máu chỉ bị tắc nghẽn tạm thời và các triệu chứng tự biến mất trong vòng 24 giờ. Tuy nhiên, TIA chính là hồi chuông cảnh báo nghiêm trọng rằng một trận đại đột quỵ sắp sửa bùng phát trong tương lai gần.
Các dấu hiệu đột quỵ thường gặp bạn không nên bỏ qua
Các biểu hiện của đột quỵ thường xuất hiện một cách đột ngột, bất ngờ ngay cả khi người bệnh đang sinh hoạt, làm việc hoặc ngủ nghỉ bình thường.
Méo miệng, mặt mất cân đối
Đây là dấu hiệu rất dễ nhận biết. Khi dây thần kinh kiểm soát cơ mặt bị tổn thương, một bên mặt sẽ trở nên yếu hoặc liệt. Người bệnh có thể không thể nâng khóe miệng khi cười, khiến nụ cười bị lệch. Nếu yêu cầu họ thổi phồng má hoặc huýt sáo, một bên má sẽ xẹp xuống. Đây là biểu hiện cảnh báo sớm và thường thấy nhất.
Yếu hoặc liệt tay chân, khó cử động một bên cơ thể
Đột quỵ thường gây ra tình trạng yếu hoặc liệt một bên cơ thể. Người bệnh có thể đột ngột không thể nâng tay hoặc chân, hoặc cảm thấy tê bì như kim châm. Khi thử nâng cả hai tay, một bên sẽ rơi xuống. Điều này cho thấy vùng não kiểm soát vận động đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Dấu hiệu tê bì, yếu liệt một bên cơ thể diễn tiến rất nhanh và đột ngột (Nguồn: Sưu tầm)
Đau đầu dữ dội, chóng mặt bất thường
Người bệnh đột ngột phải chịu đựng một cơn đau đầu khủng khiếp, được mô tả như “cơn đau đầu dữ dội nhất trong cuộc đời” mà không rõ nguyên nhân, đặc biệt phổ biến ở thể đột quỵ xuất huyết não. Đi kèm với đau đầu là cảm giác chóng mặt quay cuồng, sàn nhà như đảo lộn, ù tai, mất thăng bằng khiến người bệnh không thể đứng thẳng hoặc phối hợp các động tác cơ học.
Đột ngột mất hoặc giảm thị lực
Hệ thống mạch máu nuôi dưỡng vùng thùy chẩm (nơi xử lý thị giác) bị tắc nghẽn sẽ khiến thị lực của bệnh nhân suy giảm chớp nhoáng. Người bệnh có biểu hiện nhìn mờ như có màn sương che phủ, nhìn một hóa hai (song thị), hoặc mất hoàn toàn thị lực ở một hoặc cả hai bên mắt (mù mắt đột ngột). Triệu chứng này xuất hiện rất nhanh và thường bị người bệnh lầm tưởng là do mỏi mắt thông thường.
Rối loạn ngôn ngữ, nói ngọng, khó nói
Vùng ngôn ngữ (Broca hoặc Wernicke) trên vỏ não bị thiếu máu khiến bệnh nhân mất khả năng kiểm soát lời nói. Triệu chứng đặc trưng là người bệnh đột ngột nói ngọng nghịu, lưỡi bị cứng, phát âm không rõ chữ, hoặc nói những câu vô nghĩa, lộn xộn từ ngữ. Ở một số trường hợp, người bệnh hoàn toàn hiểu những gì người khác nói nhưng không thể phát ra lời, hoặc ngược lại, họ không thể hiểu lời nói của mọi người xung quanh.
Rối loạn ý thức, mất trí nhớ tạm thời
Khi diện tích vùng não bị thiếu máu lan rộng, người bệnh sẽ rơi vào trạng thái rối loạn tri thức. Họ có biểu hiện lơ mơ, nhầm lẫn về mặt thời gian và không gian, không nhận ra người thân, hoặc mất trí nhớ ngắn hạn đột ngột. Nếu không được can thiệp, tình trạng này sẽ nhanh chóng chuyển biến xấu thành trạng thái hôn mê sâu.
Mệt mỏi
Sự suy giảm lưu lượng tuần hoàn máu toàn não khiến cơ thể người bệnh rơi vào trạng thái kiệt quệ năng lượng một cách bất thình lình. Họ cảm thấy mệt mỏi rã rời, uể oải, hụt hơi, không còn sức lực để thực hiện các hoạt động cơ bản dù trước đó vài phút thể trạng hoàn toàn khỏe mạnh.
Nấc cụt đi kèm với khó nuốt
Đây là một dấu hiệu đột quỵ ít người chú ý nhưng lại cực kỳ nguy hiểm, thường xuất hiện khi vùng hành não hoặc thân não bị tổn thương. Các tổn thương tại vùng này gây kích ứng cơ hoành dẫn đến các cơn nấc cục liên tục không dứt, đi kèm với tình trạng liệt cơ hầu họng khiến người bệnh bị nghẹn, khó nuốt, dễ bị sặc nước bọt hoặc thức ăn vào đường thở.
Dấu hiệu nhận biết đột quỵ (Nguồn: Sưu tầm)
6 dấu hiệu đột quỵ bằng quy tắc B.
E.F.A.S.T
Để giúp cộng đồng dễ dàng ghi nhớ và nhận diện nhanh các dấu hiệu của một trận tai biến nhằm xử lý kịp thời, Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ đã đưa ra quy tắc B.E.F.A.S.T. Đây là từ viết tắt của các bộ phận và triệu chứng lâm sàng:
- B – Balance (Thăng bằng): Người bệnh đột ngột bị mất thăng bằng, chóng mặt, đi đứng loạng choạng, không phối hợp được các động tác cơ thể.
- E – Eyes (Mắt): Thị lực bị giảm sút đột ngột, nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực một bên mắt.
- F – Face (Khuôn mặt): Một bên mặt bị chảy xệ, tê cứng, nụ cười bị méo mó, mất cân đối.
- A – Arms (Tay chân): Một bên tay hoặc chân bị yếu, tê bì, không thể giơ hai tay lên cao cùng lúc (một tay sẽ bị rơi xuống tự nhiên).
- S – Speech (Lời nói): Giọng nói bị thay đổi, nói ngọng, nói lí nhí, nói khó hoặc không hiểu lời người khác.
- T – Time (Thời gian): Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong các biểu hiện trên, thời gian là mạng sống. Cần lập tức gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng can thiệp đột quỵ gần nhất.
Nguy cơ đột quỵ
Đột quỵ không tự nhiên xảy ra mà là hệ quả của quá trình tích tụ các yếu tố nguy cơ trong thời gian dài. Các yếu tố này được chia thành hai nhóm chính:
Nhóm nguy cơ không thể thay đổi
- Tuổi tác: Nguy cơ đột quỵ tăng gấp đôi sau mỗi 10 năm sau khi đạt ngưỡng 55 tuổi.
- Giới tính: Nam giới có tỷ lệ mắc đột quỵ cao hơn nữ giới ở độ tuổi trẻ, tuy nhiên tỷ lệ tử vong do đột quỵ ở nữ giới lớn tuổi lại cao hơn.
- Di truyền: Gia đình có tiền sử có người thân (bố mẹ, anh chị em) từng bị đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.
Nhóm nguy cơ có thể kiểm soát và thay đổi được
Đây là nhóm yếu tố cực kỳ quan trọng mà chúng ta có thể chủ động can thiệp điều trị để phòng bệnh:
- Tăng huyết áp: Đây là “kẻ giết người thầm lặng” và là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến cả hai thể đột quỵ. Áp lực máu cao kéo dài làm tổn thương lòng mạch, thúc đẩy hình thành xơ vữa và gây vỡ mạch máu não.
- Đái tháo đường: Đường huyết cao làm đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch, tăng khả năng hình thành cục máu đông lớn.
- Bệnh lý tim mạch: Các bệnh như rung nhĩ, hẹp van tim, suy tim là công xưởng sản xuất ra các cục máu đông, theo dòng tuần hoàn bắn lên làm tắc mạch máu não.
- Rối loạn mỡ máu (Mỡ máu cao): Hàm lượng Cholesterol xấu (LDL-C) cao bám vào thành mạch tạo nên các mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch.
- Lối sống kém lành mạnh: Lạm dụng thuốc lá (làm tăng gấp đôi nguy cơ đột quỵ), nghiện rượu bia, lười vận động thể chất, béo phì và stress căng thẳng kéo dài.
Các biến chứng thường gặp khi bị đột quỵ
Nếu không được cấp cứu trong của “giờ vàng” (thường là trong vòng 3 đến 4.5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng nhồi máu não), hàng triệu tế bào não sẽ chết vĩnh viễn, để lại những di chứng vô cùng nặng nề:
Tử vong
Đây là biến chứng tồi tệ nhất. Các trận đột quỵ diện rộng, xuất huyết não ồ ạt hoặc tổn thương trực tiếp vào vùng thân não (nơi chứa trung tâm hô hấp và tuần hoàn) có thể khiến bệnh nhân tử vong ngay lập tức hoặc tử vong sau vài ngày do phù não nặng.
Liệt nửa người
Đây là di chứng phổ biến nhất, khiến người bệnh mất hoàn toàn hoặc một phần khả năng vận động của tay và chân ở một bên cơ thể. Biến chứng này làm người bệnh mất khả năng tự sinh hoạt, phải phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình, dễ dẫn đến teo cơ, cứng khớp và loét tỳ đè do nằm một chỗ lâu ngày.
Trí nhớ bị suy giảm
Tổn thương các tế bào não ở thùy thái dương hoặc các trung tâm trí nhớ dẫn đến chứng sa sút trí tuệ sau đột quỵ. Người bệnh bị suy giảm trí nhớ, mất khả năng tư duy logic, khó tập trung, thay đổi tính cách trở nên hay cáu gắt, trầm cảm hoặc lo âu.
Mất khả năng nói
Di chứng rối loạn ngôn ngữ khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc giao tiếp xã hội. Họ có thể bị mất tiếng hoàn toàn, nói ngọng nghịu không rõ lời hoặc mất khả năng hiểu ngôn ngữ, tạo nên bức tường cô lập người bệnh với thế giới xung quanh.
Không kiểm soát được cơ bắp
Người bệnh gặp tình trạng rối loạn trương lực cơ, co cứng cơ bắp tay chân hoặc liệt cơ thắt bàng quang, trực tràng dẫn đến chứng đại tiểu tiện không tự chủ, gây khó khăn lớn trong công tác chăm sóc y tế hằng ngày.
Biến chứng liên quan đến sức khỏe tổng quát
Do phải nằm bất động lâu ngày và suy giảm chức năng nuốt, bệnh nhân đột quỵ rất dễ gặp các biến chứng thứ phát nguy hiểm như: viêm phổi sặc (do thức ăn, nước bọt rơi vào đường thở), nhiễm trùng đường tiết niệu, huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới (do máu ứ đọng tạo cục máu đông ở chân) có thể di chuyển gây tắc mạch phổi tử vong.
Khi gặp bệnh nhân có dấu hiệu của đột quỵ cần phải xử trí như thế nào?
Khi phát hiện người xung quanh có các dấu hiệu B.E.F.A.S.T của đột quỵ, sự bình tĩnh và xử trí khoa học của người sơ cứu có thể cứu sống tính mạng bệnh nhân:
- Bước 1: Gọi ngay cấp cứu 115: Lập tức liên hệ trung tâm cấp cứu hoặc hệ thống y tế có đơn vị điều trị đột quỵ gần nhất. Thông báo rõ các dấu hiệu người bệnh đang gặp phải.
- Bước 2: Đặt tư thế nằm an toàn: Đặt người bệnh nằm nghỉ ngơi ở nơi thông thoáng, nới lỏng quần áo, caravat, thắt lưng. Nếu người bệnh còn tỉnh, kê đầu cao khoảng 30 độ. Nếu người bệnh có biểu hiện nôn mửa, lơ mơ, hãy lập tức đặt họ nằm nghiêng an toàn (tư thế hồi sức) sang một bên để tránh dịch nôn tràn vào phổi gây tắc thở.
- Bước 3: Theo dõi sát sao: Liên tục kiểm tra nhịp thở và mạch đập của người bệnh. Nếu người bệnh ngừng thở, phải tiến hành hồi sức tim phổi (ép tim ngoài lồng ngực) ngay lập tức. Ghi nhớ chính xác thời điểm người bệnh khởi phát triệu chứng đầu tiên để thông báo cho bác sĩ khi đến viện.
Tuyệt đối không thực hiện các hành động sau: Không tự ý cho người bệnh uống bất kỳ loại thuốc nào (kể cả thuốc hạ huyết áp, An cung ngưu hoàng hoàn) vì nếu bệnh nhân bị thể xuất huyết não, thuốc chống đông sẽ làm máu chảy ồ ạt gây tử vong. Không cho bệnh nhân ăn uống bất cứ thứ gì vì cơ nuốt đang bị liệt, rất dễ gây sặc đường thở. Tuyệt đối không cạo gió, cắt lễ, châm cứu mười đầu ngón tay vì làm mất thời gian quý giá của “giờ vàng”.
Giải pháp phòng ngừa bệnh đột quỵ
Đột quỵ hoàn toàn có thể phòng ngừa được lên tới 90% nếu mỗi cá nhân chủ động thiết lập cho mình một lá chắn bảo vệ sức khỏe khoa học:
- Kiểm soát tốt các bệnh lý nền: Bệnh nhân tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị của bác sĩ, uống thuốc đều đặn hằng ngày và tái khám định kỳ. Giữ chỉ số huyết áp mục tiêu ở mức dưới 130/80 mmHg.
- Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh: Áp dụng chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt. Giảm tối đa lượng muối trong khẩu phần ăn (dưới 5g muối/ngày) để bảo vệ mạch máu. Hạn chế mỡ động vật, thức ăn nhanh chứa nhiều chất béo bão hòa. Tăng cường ăn các loại cá giàu Omega-3 như cá hồi, cá ngừ.
- Tăng cường vận động thể chất: Duy trì tập luyện thể dục thể thao tối thiểu 30 phút mỗi ngày và ít nhất 5 ngày mỗi tuần bằng các bài tập vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội, yoga để tăng cường sức co bóp của cơ tim và độ dẻo dai của mạch máu.
- Từ bỏ thói quen có hại: Cai thuốc lá hoàn toàn và hạn chế tối đa việc uống rượu bia. Tránh tình trạng thay đổi nhiệt độ cơ thể đột ngột, không tắm đêm bằng nước lạnh sau 20 giờ.
- Tầm soát đột quỵ định kỳ: Những người trên 50 tuổi hoặc người trẻ tuổi có nhiều yếu tố nguy cơ nền nên thực hiện tầm soát đột quỵ định kỳ hằng năm bằng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh cao cấp như chụp cộng hưởng từ (MRI) mạch máu não, siêu âm động mạch cảnh để phát hiện sớm các túi phình mạch hoặc mảng xơ vữa nguy hiểm trước khi chúng kịp vỡ hoặc tắc nghẽn.
Tóm lại, việc nhận diện đúng các dấu hiệu đột quỵ thông qua quy tắc B.E.F.A.S.T chính là chiếc chìa khóa vàng giúp cứu sống người bệnh khỏi lưỡi hái tử thần. Đột quỵ không chừa một ai và diễn tiến vô cùng tàn khốc, do đó việc chủ động phòng ngừa bằng lối sống lành mạnh và kiểm soát bệnh nền là vô cùng quan trọng. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, hành động nhanh chóng và không chủ quan trước bất kỳ biểu hiện bất thường nào.
Nguồn tham khảo:
Thư viện Pháp luật
https://thuvienphapluat.vn/van-ban/The-thao-Y-te/Quyet-dinh-3312-QD-BYT-2024-tai-lieu-chuyen-mon-Huong-dan-chan-doan-dieu-tri-dot-quy-nao-651734.aspx