Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính có khả năng lây lan nhanh và diễn tiến phức tạp. Bệnh tác động đến hệ miễn dịch và mạch máu, với đặc điểm nổi bật là các triệu chứng có thể thay đổi đột ngột trong thời gian ngắn. Việc hiểu rõ chu kỳ và từng giai đoạn của bệnh giúp người bệnh theo dõi sức khỏe hiệu quả hơn, đồng thời hỗ trợ người chăm sóc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo để xử trí kịp thời, giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm.
Sốt xuất huyết là bệnh gì?
Sốt xuất huyết Dengue là bệnh lý truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra. Virus này thuộc họ Flaviviridae và có 4 chủng huyết thanh ký hiệu là D1, D2, D3, D4. Cả 4 chủng này đều có khả năng gây bệnh và không có sự miễn dịch chéo bền vững. Điều này có nghĩa là một người có thể mắc sốt xuất huyết tối đa 4 lần trong đời, và những lần nhiễm trùng sau thường có xu hướng diễn tiến nặng hơn lần đầu do phản ứng tăng cường phụ thuộc kháng thể.
Vật chủ trung gian truyền bệnh chính là muỗi vằn, bao gồm hai loài Aedes aegypti (chủ yếu) và Aedes albopictus. Muỗi vằn sau khi hút máu người đang nhiễm virus Dengue sẽ mang mầm bệnh trong cơ thể, virus nhân lên ở tuyến nước bọt của muỗi và truyền sang cho người lành thông qua các vết đốt. Bệnh có đặc tính bùng phát thành dịch theo chu kỳ hàng năm, thường rơi vào mùa mưa (từ tháng 4 đến tháng 11) khi điều kiện nhiệt độ và độ ẩm lý tưởng cho muỗi vằn đẻ trứng, phát triển lăng quăng. Sau khi bị muỗi đốt, người bệnh sẽ trải qua thời gian ủ bệnh âm thầm từ 5 đến 7 ngày trước khi bùng phát các triệu chứng đầu tiên.
Từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 là giai đoạn nguy hiểm nhất, tiểu cầu giảm mạnh và có nguy cơ thoát huyết tương cao. (Nguồn: Sưu tầm)
Diễn biến chu kỳ của sốt xuất huyết
Một chu kỳ phát triển toàn diện của bệnh sốt xuất huyết lâm sàng sau giai đoạn ủ bệnh sẽ trải qua 3 giai đoạn (chu kỳ) rõ rệt. Mỗi giai đoạn mang những đặc tính sinh lý bệnh đặc thù đòi hỏi các phương án theo dõi khác nhau:
Giai đoạn sốt cao
Đây là giai đoạn mở đầu cho chu kỳ cấp tính của bệnh, thường kéo dài trong 3 ngày đầu tiên (có thể dao động từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 3).
- Triệu chứng lâm sàng: Người bệnh đột ngột xuất hiện cơn sốt cao dồn dập, thân nhiệt liên tục duy trì ở mức 39°C – 40°C. Đặc điểm của cơn sốt này là cực kỳ khó hạ, ngay cả khi đã sử dụng các loại thuốc hạ sốt thông thường. Đi kèm với sốt cao là tình trạng nhức đầu dữ dội (đặc biệt khu trú ở vùng trán và hai hốc mắt), đau mỏi các cơ khớp toàn thân, người uể oải, chán ăn và có thể xuất hiện buồn nôn.
- Biểu hiện trên da: Niêm mạc và da của người bệnh có hiện tượng sung huyết, đỏ ửng như người đi nắng. Đôi khi có thể xuất hiện các chấm xuất huyết nhỏ li ti dưới da hoặc hiện tượng chảy máu chân răng nhẹ khi đánh răng.
- Chỉ số xét nghiệm: Lúc này, số lượng bạch cầu trong máu bắt đầu giảm, tiểu cầu có xu hướng giảm nhẹ hoặc vẫn giữ ở mức bình thường. Xét nghiệm kháng nguyên Dengue NS1 trong 3 ngày đầu cho kết quả dương tính rất rõ rệt.
Giai đoạn nguy hiểm của bệnh
Giai đoạn này là “khúc cua tử thần” của chu kỳ sốt xuất huyết, thường rơi vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 tính từ khi bắt đầu khởi phát cơn sốt.
- Nghịch lý hết sốt: Điểm nguy hiểm nhất của giai đoạn này là người bệnh có thể bắt đầu giảm sốt hoặc hết sốt hoàn toàn. Hiện tượng này rất dễ khiến người bệnh và gia đình chủ quan, lầm tưởng rằng bệnh đã thuyên giảm và đang tự khỏi. Tuy nhiên, đây mới là lúc virus tấn công mạnh nhất vào hệ thống mạch máu.
- Hiện tượng thoát huyết tương: Virus gây tổn thương hàng rào nội mạc mạch máu, làm tăng tính thấm thành mạch nghiêm trọng. Huyết tương (phần dịch của máu) bị thoát ra ngoài khoang gian bào, dẫn đến hệ quả cô đặc máu. Người bệnh có thể bị tràn dịch màng phổi (gây khó thở, ho khô), tràn dịch màng bụng (bụng chướng, đau tức) và phù nề các mô ngoại vi.
- Tình trạng xuất huyết nghiêm trọng: Lượng tiểu cầu trong máu sụt giảm một cách nhanh chóng và nghiêm trọng. Người bệnh có thể bị xuất huyết niêm mạc diện rộng như chảy máu cam ồ ạt, chảy máu chân răng khó cầm, xuất huyết dưới da tạo thành các mảng bầm tím lớn. Đáng sợ nhất là xuất huyết nội tạng (xuất huyết dạ dày, xuất huyết đại tràng với biểu hiện nôn ra máu, đi ngoài phân đen) hoặc xuất huyết não.
- Tổn thương tạng: Gan có thể bị phình to, gây đau tức vùng hạ sườn phải, men gan tăng vọt. Hệ tuần hoàn bị đe dọa nghiêm trọng, dễ dẫn đến hội chứng sốc do giảm thể tích tuần hoàn.
Giai đoạn phục hồi
Nếu người bệnh vượt qua được giai đoạn nguy hiểm một cách an toàn mà không bị rơi vào trạng thái sốc kéo dài, cơ thể sẽ bước vào giai đoạn phục hồi, thường diễn ra vào ngày thứ 7 đến ngày thứ 10 của bệnh.
- Dấu hiệu hồi sinh: Người bệnh hết sốt hoàn toàn, thể trạng tiến triển tốt rõ rệt. Cảm giác chán ăn, đắng miệng biến mất, thay vào đó là người bệnh có cảm giác thèm ăn, ăn uống ngon miệng trở lại. Hệ tiêu hóa ổn định, hết buồn nôn và đi tiểu nhiều hơn (do cơ thể đang tái hấp thu lượng dịch đã thoát ra trước đó vào lòng mạch).
- Huyết động ổn định: Nhịp tim, huyết áp trở về trạng thái bình thường ổn định, các hiện tượng tràn dịch màng phổi hay màng bụng tự tiêu biến dần.
- Phát ban hồi phục: Trên da của người bệnh, đặc biệt là ở vùng cẳng tay, cẳng chân có thể xuất hiện các ban dạng chấm đỏ dày đặc xen kẽ các khoảng da lành (gọi là ban hồi phục). Hiện tượng này thường đi kèm với cảm giác ngứa ngáy rất dữ dội, nhưng đây là dấu hiệu tốt cho thấy bệnh đang đi đến hồi kết.
- Chỉ số xét nghiệm: Xét nghiệm công thức máu cho thấy số lượng bạch cầu tăng trở lại rất nhanh, lượng tiểu cầu cũng bắt đầu phục hồi và dần trở về mức bình thường.
Phân loại bệnh sốt xuất huyết
Dựa trên mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế Việt Nam phân chia sốt xuất huyết thành 3 cấp độ từ nhẹ đến nặng để có hướng xử trí y tế phù hợp:
Sốt xuất huyết nhẹ
Đây là thể bệnh phổ biến nhất, chiếm phần lớn các ca mắc trong cộng đồng. Người bệnh chủ yếu biểu hiện hội chứng nhiễm siêu vi điển hình: Sốt cao đột ngột, đau đầu, đau cơ khớp, có thể có chấm xuất huyết dưới da nhưng không có hiện tượng thoát huyết tương đáng kể, không bị cô đặc máu và các cơ quan nội tạng không bị tổn thương. Thể bệnh này hoàn toàn có thể tự khỏi sau 7 – 10 ngày nếu được chăm sóc, bù nước đầy đủ tại nhà mà không cần can thiệp y tế chuyên sâu.
Sốt xuất huyết dengue (DHF)
Cấp độ này thể hiện sự tiến triển nghiêm trọng của bệnh, bắt đầu xuất hiện từ giai đoạn nguy hiểm của chu kỳ. Sốt xuất huyết Dengue thể nặng (DHF) được đặc trưng bởi 3 yếu tố cốt lõi:
- Hiện tượng giảm tiểu cầu nghiêm trọng.
- Biểu hiện xuất huyết rõ ràng (xuất huyết dưới da phát triển mạnh, chảy máu niêm mạc tự nhiên hoặc xuất huyết tiêu hóa).
- Có bằng chứng của hiện tượng thoát huyết tương dẫn đến cô đặc máu (chỉ số Hematocrit tăng cao trên 20% so với giá trị ban đầu của người bệnh). Thể bệnh này bắt buộc phải được nhập viện để bác sĩ theo dõi sát sao.
Hội chứng sốc sốt xuất huyết (nghiêm trọng nhất của DHF)
Đây là biến chứng nặng nề và là nguyên nhân tử vong hàng đầu của bệnh sốt xuất huyết Dengue. Khi tình trạng thoát huyết tương ra khỏi lòng mạch diễn ra quá ồ ạt mà không được bù dịch kịp thời, thể tích máu lưu thông trong lòng mạch sẽ sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến suy sụp tuần hoàn toàn thân.
Người bệnh rơi vào trạng thái sốc với các biểu hiện: Da lạnh ngắt, ẩm ướt, chân tay tím tái (do thiếu máu nuôi dưỡng ngoại vi), mạch nhanh nhỏ khó bắt, huyết áp tụt hoặc huyết áp kẹt (hiệu số giữa huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu bằng hoặc dưới 20 mmHg), người bệnh lờ đờ, kích thích hoặc li bì. Biến chứng này đòi hỏi quy trình hồi sức cấp cứu cực kỳ khẩn cấp bằng dịch truyền đại phân tử, thuốc vận mạch hoặc truyền tiểu cầu, máu tươi tại các khoa Hồi sức tích cực.
Hội chứng sốc do tụt huyết áp và thoát dịch ồ ạt là biến chứng đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh. (Nguồn: Sưu tầm)
Hướng dẫn chăm sóc và điều trị bệnh nhân bị sốt xuất huyết
Do chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu cho Dengue, việc điều trị hiện nay hoàn toàn là điều trị triệu chứng, nâng đỡ thể trạng và kết hợp chăm sóc điều dưỡng khoa học.
Điều trị triệu chứng bệnh
- Hạ sốt an toàn: Khi người bệnh sốt cao trên 38.5°C, chỉ được phép sử dụng thuốc hạ sốt chứa hoạt chất Paracetamol đơn chất với liều từ 10 – 15mg/kg cân nặng, cách nhau từ 4 – 6 tiếng nếu còn sốt. Một ngày tuyệt đối không uống quá 60mg/kg cân nặng để bảo vệ tế bào gan. Cảnh báo nguy hiểm: Tuyệt đối không được sử dụng các thuốc hạ sốt như Aspirin, Ibuprofen, Analgin hay các thuốc kháng viêm NSAID khác. Các thuốc này làm ức chế kết tập tiểu cầu và gây kích ứng niêm mạc dạ dày mạnh, sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng xuất huyết nội tạng, gây chảy máu dạ dày dữ dội vô cùng nguy hiểm.
- Lau mát hỗ trợ: Kết hợp lau người bằng nước ấm ở các vùng nách, bẹn và trán để giúp cơ thể người bệnh giãn mạch, tăng cường thải nhiệt ra ngoài, giảm bớt áp lực phải dùng thuốc hạ sốt liên tục.
Chế độ chăm sóc người bệnh tại nhà
- Tích cực bù nước và điện giải: Việc mất nước do sốt cao làm tăng nguy cơ cô đặc máu. Người chăm sóc cần cho người bệnh uống nhiều nước, ưu tiên sử dụng dung dịch oresol (pha đúng liều lượng ghi trên bao bì), nước khoáng, nước dừa tươi hoặc nước ép cam, chanh giàu vitamin C để củng cố độ bền thành mạch máu. Nên cho uống từng ngụm nhỏ, chia làm nhiều lần trong ngày.
- Dinh dưỡng lỏng, dễ tiêu: Chế biến các món ăn dưới dạng lỏng, mềm như cháo thịt băm, súp gà, canh hầm rau củ. Chia nhỏ khẩu phần thành 6 – 8 bữa một ngày để người bệnh dễ hấp thu, không bị đầy bụng. Tránh các thực phẩm có màu đỏ, đen hoặc nâu (như huyết, sô cô la, coca) để không gây nhầm lẫn với màu của máu nếu người bệnh có triệu chứng nôn mửa hoặc đi ngoài.
- Nghỉ ngơi hoàn toàn: Người bệnh cần nằm nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong không gian thoáng mát, yên tĩnh, hạn chế đi lại hay vận động mạnh để tránh nguy cơ té ngã do tụt huyết áp tư thế hoặc gây vỡ các mạch máu nhỏ dưới da.
Phòng ngừa bệnh sốt xuất huyết
Biện pháp phòng bệnh sốt xuất huyết hiệu quả và bền vững nhất hiện nay vẫn là cắt đứt chu trình truyền bệnh bằng cách tiêu diệt muỗi vằn và loại bỏ môi trường sinh sản của chúng:
- Triệt phá nơi sinh sản của muỗi: Định kỳ hàng tuần tiến hành dọn dẹp vệ sinh nhà cửa, lật úp tất cả các dụng cụ chứa nước đọng không dùng đến xung quanh nhà (như lốp xe cũ, gáo dừa, chai lọ vỡ) để không cho muỗi đẻ trứng. Thay nước bình hoa hàng ngày, thả cá vào các lu, bể chứa nước lớn để cá ăn lăng quăng (bọ gậy).
- Ngăn ngừa muỗi đốt: Luôn ngủ màn (mùng) kể cả ban ngày hay ban đêm. Sử dụng rèm màn tẩm hóa chất diệt muỗi ở cửa sổ, mặc quần áo dài tay khi làm việc ở những nơi thiếu ánh sáng. Có thể sử dụng kem xịt chống muỗi bôi lên các vùng da hở để bảo vệ cơ thể.
- Phun hóa chất diệt muỗi: Phối hợp chặt chẽ với ngành y tế địa phương trong các chiến dịch phun hóa chất diệt muỗi diện rộng khi xuất hiện các ổ dịch sốt xuất huyết tại khu vực sinh sống.
Câu hỏi liên quan (FAQ)
Giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết kéo dài bao lâu?
Giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết Dengue thường kéo dài trong khoảng 3 đến 4 ngày, cụ thể là diễn ra từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 tính từ thời điểm bệnh nhân bắt đầu phát cơn sốt đầu tiên.
Đây được đánh giá là khoảng thời gian “vàng” quyết định tiên lượng sống còn của bệnh nhân. Trong 3 – 4 ngày này, dù cơn sốt cao có dấu hiệu hạ nhiệt, nhưng bên trong lòng mạch máu, hiện tượng thoát huyết tương do tăng tính thấm thành mạch và tình trạng sụt giảm số lượng tiểu cầu diễn ra mạnh mẽ nhất. Người chăm sóc cần đặc biệt túc trực bên cạnh người bệnh trong giai đoạn này để theo dõi sát sao.
Nếu thấy người bệnh xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như: Đau bụng vùng gan dữ dội liên tục, nôn ói nhiều (trên 3 lần/tiếng), chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng ồ ạt, đi tiểu rất ít hoặc không có nước tiểu, tay chân lạnh ẩm, lờ đờ, li bì… thì phải đưa bệnh nhân đến khoa Cấp cứu của bệnh viện ngay lập tức. Sau khi vượt qua mốc ngày thứ 7 an toàn, nguy cơ biến chứng sẽ giảm mạnh và người bệnh sẽ chính thức bước vào giai đoạn phục hồi.
Nguồn tham khảo
TRẠM Y TẾ PHƯỜNG 1
https://tytphuong1q11.medinet.gov.vn/phong-chong-dich-sot-xuat-huyet/bi-sot-xuat-huyet-bao-lau-thi-khoi-benh-co-tu-khoi-khong-cmobile16662-240279.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.