Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm do virus Dengue gây ra, có thể diễn tiến từ sốt nhẹ đến các biến chứng nguy hiểm như thoát huyết tương, giảm tiểu cầu và xuất huyết. Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc chăm sóc đúng cách đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục. Phần lớn trường hợp nhẹ có thể theo dõi tại nhà dưới hướng dẫn của bác sĩ, nhưng người bệnh cần được chăm sóc phù hợp theo từng giai đoạn, đảm bảo dinh dưỡng hợp lý.
Chẩn đoán tình trạng bệnh sốt xuất huyết
Trước khi tiến hành quy trình chăm sóc tại nhà, việc xác định chính xác người bệnh đang ở giai đoạn nào của bệnh sốt xuất huyết thông qua chẩn đoán lâm sàng và cận lâm sàng là điều bắt buộc. Thông thường, một ca bệnh sốt xuất huyết tiến triển qua 3 giai đoạn rõ rệt:
- Giai đoạn sốt (Ngày thứ 1 – 3): Người bệnh đột ngột sốt cao dồn dập 39 – 40°C, uống thuốc hạ sốt rất khó hạ. Đi kèm là các triệu chứng đau đầu dữ dội (đặc biệt là vùng hốc mắt), đau mỏi các cơ khớp, da xung huyết đỏ và có thể xuất hiện nghiệm pháp dây thắt dương tính. Chẩn đoán cận lâm sàng thời điểm này thường dựa vào xét nghiệm tìm kháng nguyên NS1 (dương tính ngay từ ngày đầu tiên).
- Giai đoạn nguy hiểm (Ngày thứ 3 – 7): Đây là thời điểm cơn sốt bắt đầu giảm hoặc hết sốt hoàn toàn, nhưng cũng là lúc các biến chứng nặng có thể bùng phát. Virus làm tăng tính thấm thành mạch dẫn đến thoát huyết tương, cô đặc máu, tràn dịch màng phổi, màng bụng và giảm tiểu cầu nghiêm trọng. Người bệnh có biểu hiện lờ đờ, đau bụng vùng gan, nôn ói nhiều, xuất hiện các nốt xuất huyết dưới da, chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng. Xét nghiệm máu thấy chỉ số Hematocrit (HCT) tăng cao và lượng tiểu cầu sụt giảm mạnh.
- Giai đoạn hồi phục (Ngày thứ 7 – 10): Người bệnh hết sốt hoàn toàn, thể trạng cải thiện, có cảm giác thèm ăn, huyết động ổn định và đi tiểu nhiều. Trên da có thể xuất hiện các ban hồi phục gây ngứa ngáy. Xét nghiệm máu cho thấy tiểu cầu bắt đầu tăng trở lại và chỉ số HCT trở về mức bình thường.
Theo dõi thân nhiệt và bù nước bằng điện giải Oresol là bước cốt lõi khi chăm sóc người bệnh tại nhà. (Nguồn: Sưu tầm)
Cách chăm sóc bệnh nhân sốt xuất huyết
Mỗi giai đoạn và thể trạng bệnh đòi hỏi một phác đồ và kỹ thuật chăm sóc hoàn toàn khác nhau nhằm tối ưu hóa khả năng phục hồi của người bệnh.
Chăm sóc bệnh nhân sốt xuất huyết ở nhà
Đối với các trường hợp sốt xuất huyết thể nhẹ, được bác sĩ chỉ định điều trị ngoại trú, quy trình chăm sóc tại nhà cần tập trung vào các đầu mục sau:
- Theo dõi thân nhiệt liên tục: Đo nhiệt độ cơ thể người bệnh mỗi 3 – 4 tiếng/lần. Nếu người bệnh sốt trên 38.5°C, cho uống thuốc hạ sốt Paracetamol với liều lượng 10 – 15mg/kg cân nặng, cách nhau mỗi 4 – 6 tiếng. Tuyệt đối không dùng quá 4g Paracetamol một ngày để tránh tổn thương gan.
- Tích cực bù nước bằng đường uống: Đây là việc làm quan trọng nhất. Virus gây sốt cao làm cơ thể mất nước trầm trọng. Hãy cho người bệnh uống dung dịch điện giải Oresol (pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn nhà sản xuất), nước khoáng, nước dừa hoặc nước ép trái cây. Nên uống từng ngụm nhỏ, liên tục suốt cả ngày.
- Vệ sinh thân thể nhẹ nhàng: Người bệnh vẫn cần được vệ sinh cơ thể để thông thoáng lỗ chân lông, hỗ trợ thải nhiệt. Dùng khăn mềm nhúng nước ấm để lau người, tuyệt đối không tắm nước lạnh hoặc ngâm mình trong bồn nước khi đang sốt.
Chăm sóc người bị sốt xuất huyết bệnh nặng
Khi người bệnh xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo chuyển nặng, việc chăm sóc tại nhà lập tức chấm dứt. Người chăm sóc phải nhanh chóng đưa bệnh nhân đến bệnh viện để can thiệp hồi sức y tế chuyên sâu:
- Hỗ trợ di chuyển an toàn: Đặt người bệnh nằm nghiêng một bên nếu có triệu chứng buồn nôn hoặc nôn mửa để tránh dịch nôn tràn vào đường thở. Di chuyển người bệnh bằng cáng hoặc xe ô tô, hạn chế để người bệnh tự đi bộ nhằm tránh nguy cơ tụt huyết áp gây ngất xỉu.
- Phối hợp cùng nhân viên y tế: Tại bệnh viện, người nhà cần cung cấp chính xác các thông tin về loại thuốc hạ sốt đã dùng ở nhà, lượng nước đã uống và tần suất đi tiểu của người bệnh. Theo dõi sát sao bình truyền dịch khi bác sĩ có chỉ định truyền dịch, báo ngay cho điều dưỡng nếu thấy dịch truyền chảy quá nhanh, bị phồng nơi cắm kim hoặc người bệnh có cảm giác khó thở, rét run.
Chăm sóc người bệnh sau khi khỏi bệnh
Khi bước vào giai đoạn hồi phục, dù các triệu chứng nguy hiểm đã qua đi nhưng cơ thể người bệnh vẫn còn rất yếu, các cơ quan nội tạng cần thời gian để tái tạo lại chức năng:
- Tăng cường vận động nhẹ nhàng: Khuyến khích người bệnh ngồi dậy, đi lại nhẹ nhàng trong phòng, tránh nằm bất động quá lâu một chỗ để máu huyết được lưu thông tốt hơn, hạn chế nguy cơ huyết khối.
- Chăm sóc da bị ngứa: Giai đoạn hồi phục thường đi kèm tình trạng phát ban ngứa ngáy toàn thân do các mạch máu tái hấp thu dịch. Người chăm sóc có thể lau người bằng nước ấm, thoa kem dưỡng ẩm dịu nhẹ hoặc sử dụng các thuốc kháng histamin giảm ngứa theo chỉ định của bác sĩ. Tuyệt đối không để người bệnh gãi mạnh làm trầy xước da, dễ gây nhiễm trùng thứ phát.
Chế độ dinh dưỡng cho người bị sốt xuất huyết
Chế độ dinh dưỡng khoa học chính là “bệ đỡ” giúp tái tạo các tế bào máu bị phá hủy và cung cấp năng lượng cho hệ miễn dịch chiến đấu với virus.
Nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể
Trong giai đoạn nhiễm trùng cấp tính, cơ thể người bệnh sốt xuất huyết rơi vào trạng thái dị hóa mạnh, tiêu hao nhiều năng lượng nhưng các enzyme tiêu hóa lại bị sụt giảm, dẫn đến tình trạng chán ăn, đầy bụng. Cơ thể có nhu cầu rất cao về nước, các chất điện giải (Natri, Kali), các vitamin nhóm B, Vitamin C để củng cố thành mạch, và protein chất lượng cao để tổng hợp tiểu cầu, albumin máu.
Chế độ dinh dưỡng và lưu ý cách ăn uống
Để người bệnh dễ hấp thu và không bị quá tải hệ tiêu hóa, cách chế biến và tổ chức bữa ăn cần tuân theo nguyên tắc:
- Ưu tiên thức ăn lỏng, mềm, dễ nuốt: Chế biến các món ăn như cháo thịt nạc băm, súp gà hạt sen, canh hầm xương rau củ nghiền nhỏ. Thức ăn lỏng không chỉ cung cấp chất dinh dưỡng mà còn hỗ trợ bù thêm một lượng nước đáng kể cho cơ thể.
- Chia nhỏ khẩu phần ăn: Thay vì ăn 3 bữa chính, hãy chia nhỏ thành 6 – 8 bữa phụ trong ngày. Mỗi lần ăn một lượng vừa phải giúp giảm bớt áp lực cho dạ dày và gan, hạn chế tối đa cảm giác buồn nôn.
- Bổ sung thực phẩm tăng tiểu cầu: Khuyến khích người bệnh ăn các loại thực phẩm giàu axit folic, sắt và Vitamin B12 như thịt bò, lòng đỏ trứng, các loại đậu, rau có màu xanh đậm để hỗ trợ tủy xương tăng cường sản sinh tiểu cầu.
Các món cháo, súp lỏng và trái cây tươi giúp người bệnh dễ tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng tốt hơn. (Nguồn: Sưu tầm)
Những thực phẩm và đồ uống cần tránh
Một số loại thực phẩm có thể làm xáo trộn mạch máu hoặc gây nhầm lẫn trong chẩn đoán y khoa cần phải loại bỏ tuyệt đối khỏi thực đơn:
- Thực phẩm và nước uống có màu đỏ, đen, nâu: Tránh ăn huyết heo, huyết vịt, sô cô la, uống nước coca, nước đậu đen, củ dền. Nếu người bệnh bị nôn mửa hoặc đi ngoài, màu sắc của các thực phẩm này có thể nhuộm đen hoặc đỏ dịch tiết, khiến bác sĩ rất khó phân biệt đâu là màu thực phẩm, đâu là tình trạng xuất huyết tiêu hóa thực sự, dẫn đến chẩn đoán sai lệch.
- Đồ ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng: Thức ăn chiên xào, nhiều chất béo động vật, các gia vị cay như ớt, tiêu, mù tạt sẽ kích ứng niêm mạc dạ dày, gây đầy bụng, khó tiêu và làm tăng thân nhiệt, khiến tình trạng sốt trở nên tồi tệ hơn.
- Đồ uống chứa chất kích thích: Tuyệt đối không cho người bệnh uống rượu, bia, cà phê, trà đặc. Các chất này gây lợi tiểu, làm tăng tốc độ đào thải nước ra khỏi cơ thể, khiến tình trạng cô đặc máu do thoát huyết tương trở nên trầm trọng và nguy hiểm hơn.
Phòng tránh lây nhiễm sốt xuất huyết
Bệnh sốt xuất huyết không lây trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp hay tiếp xúc thông thường, mà lây truyền duy nhất qua vết đốt của muỗi vằn hút máu người bệnh rồi truyền sang người lành. Do đó, trong quá trình chăm sóc bệnh nhân tại nhà, việc triển khai các biện pháp cách ly nguồn bệnh và diệt muỗi là vô cùng khẩn cấp để bảo vệ bản thân người chăm sóc và cộng đồng xung quanh:
- Cho người bệnh nằm màn (mùng) tuyệt đối: Kể cả ban ngày hay ban đêm, người bệnh khi nằm nghỉ đều phải buông màn cẩn thận. Biện pháp này ngăn không cho muỗi vằn đốt người bệnh, ngăn chặn chu trình virus nhân lên trong cơ thể muỗi để đi tạo ổ dịch mới.
- Tiêu diệt muỗi và lăng quăng trong không gian sống: Sử dụng vợt điện diệt muỗi, phun thuốc diệt muỗi y tế tại các góc tối, gầm giường, gầm tủ trong phòng người bệnh. Tiến hành lật úp tất cả các dụng cụ chứa nước đọng không cần thiết xung quanh nhà, thả cá vào các bể chứa nước lớn, thay nước bình hoa hàng ngày để triệt tiêu hoàn toàn nơi đẻ trứng và phát triển của lăng quăng (bọ gậy).
- Bảo vệ người chăm sóc: Người chăm sóc bệnh nhân nên mặc quần áo dài tay, thoa kem hoặc xịt thuốc chống muỗi đốt lên các vùng da hở khi túc trực bên giường bệnh để tự bảo vệ bản thân.
Lưu ý khi chăm sóc bệnh nhân sốt xuất huyết
Để đảm bảo an toàn sinh mạng cho người bệnh, người chăm sóc cần đặc biệt lưu ý những nguyên tắc cốt lõi trong thực hành điều dưỡng tại nhà sau:
Không gian nằm nghỉ thoáng
Phòng ngủ của người bệnh phải sạch sẽ, yên tĩnh, đảm bảo độ thông thoáng và mát mẻ tự nhiên. Bạn có thể bật quạt thoảng nhẹ (không hướng thẳng luồng gió mạnh vào đầu hay người bệnh) hoặc sử dụng máy lạnh ở nhiệt độ an toàn từ 28 – 29°C. Một căn phòng ngột ngạt, bí bách sẽ ngăn cản quá trình tỏa nhiệt tự nhiên qua da của cơ thể, làm trầm trọng thêm cơn sốt và dễ kích hoạt các cơn co giật ở trẻ em.
Lau mát cho người bệnh khi sốt
Khi người bệnh sốt cao dồn dập, bên cạnh việc dùng Paracetamol đúng liều, người chăm sóc cần tích cực thực hiện kỹ thuật lau mát:
- Dùng 5 chiếc khăn mềm nhúng vào nước ấm (nhiệt độ nước thấp hơn nhiệt độ cơ thể người bệnh khoảng 2°C).
- Vắt ẩm khăn, đặt 4 chiếc vào các vùng có mạch máu lớn đi qua là hai bên nách và hai bên bẹn của người bệnh để tăng cường trao đổi nhiệt. Chiếc khăn còn lại dùng để lau nhẹ nhàng khắp toàn thân.
- Cứ sau 3 – 5 phút thay khăn một lần. Ngưng lau mát khi nhiệt độ cơ thể người bệnh giảm xuống dưới 38.5°C hoặc khi người bệnh xuất hiện cảm giác lạnh run.
Không tự ý truyền dịch hay sử dụng thuốc khi chưa có chỉ định bác sĩ
Đây là sai lầm y khoa phổ biến và nguy hiểm nhất tại cộng đồng.
- Tuyệt đối không tự ý dùng Aspirin hay Ibuprofen để hạ sốt: Hai loại thuốc này có cơ chế chống kết tập tiểu cầu và kháng viêm mạnh, sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng chảy máu, gây xuất huyết dạ dày ồ ạt, rất khó cầm máu và có thể dẫn đến tử vong.
- Tuyệt đối không tự ý gọi điều dưỡng về truyền dịch (truyền nước biển, truyền đạm) tại nhà: Trong bệnh sốt xuất huyết, hiện tượng tăng tính thấm thành mạch làm dịch truyền dễ dàng thoát ra ngoài khoang gian bào. Truyền dịch sai thời điểm hoặc sai tốc độ tại nhà, không có máy kiểm soát vận tốc và các phương tiện hồi sức cấp cứu sẽ dẫn đến tai biến quá tải tuần hoàn, gây phù phổi cấp (chết đuối trên cạn) hoặc suy tim cấp cực kỳ nguy kịch.
Tuyệt đối không tự ý truyền dịch hay sử dụng các thuốc hạ sốt như Aspirin, Ibuprofen tại nhà khi chưa có chỉ định của bác sĩ. (Nguồn: Sưu tầm)
Biến chứng nguy hiểm từ sốt xuất huyết có thể xảy ra
Người chăm sóc phải liên tục quan sát người bệnh để phát hiện sớm các “dấu hiệu cảnh báo” chuyển nặng, thường xuất hiện từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh:
- Người bệnh vật vã, kích thích hoặc lờ đờ, li bì, ngủ gà.
- Đau bụng vùng gan dữ dội và liên tục, ấn vào vùng hạ sườn phải thấy đau trội lên.
- Nôn ói nhiều (nôn từ 3 lần trở lên trong vòng 1 tiếng hoặc nôn 4 lần trở lên trong vòng 6 tiếng).
- Xuất huyết niêm mạc: Chảy máu cam dữ dội, chảy máu chân răng không tự cầm, phụ nữ bị xuất huyết âm đạo bất thường không trùng với chu kỳ kinh nguyệt.
- Tiểu ít, lượng nước tiểu sụt giảm rõ rệt hoặc không đi tiểu trong nhiều giờ liên tục.
- Tay chân lạnh ngắt, da ẩm ướt, tím tái hoặc vã mồ hôi lạnh.
Khi xuất hiện bất kỳ một trong các dấu hiệu trên, phải đưa người bệnh đến khoa Cấp cứu của bệnh viện gần nhất ngay lập tức, không được chậm trễ dù chỉ một phút.
Câu hỏi liên quan (FAQ)
Giáo dục sức khỏe bệnh nhân sốt xuất huyết?
Giáo dục sức khỏe cho bệnh nhân sốt xuất huyết và thân nhân là một phần quan trọng trong chiến lược điều trị và phòng bệnh của ngành y tế. Nội dung giáo dục sức khỏe tập trung vào ba trụ cột chính nhằm nâng cao nhận thức và năng lực tự chăm sóc của người dân:
- Nâng cao nhận thức về diễn tiến bệnh: Giúp người bệnh và gia đình xóa bỏ quan niệm sai lầm rằng “hết sốt là hết bệnh”. Cần nhấn mạnh rằng giai đoạn hết sốt (từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7) mới là giai đoạn nguy hiểm nhất, đòi hỏi sự theo dõi sát sao nhất đối với các dấu hiệu cảnh báo chuyển nặng để kịp thời nhập viện.
- Hướng dẫn thực hành chăm sóc an toàn tại nhà: Trang bị cho người chăm sóc các kiến thức chuẩn xác về cách sử dụng thuốc hạ sốt (chỉ dùng Paracetamol, tuyệt đối tránh Aspirin/Ibuprofen), kỹ thuật lau mát bằng nước ấm, cách pha và uống Oresol đúng liều lượng, cũng như chế độ dinh dưỡng lỏng, tránh thực phẩm màu sẫm.
- Tuyên truyền trách nhiệm phòng chống dịch tại cộng đồng: Giáo dục người bệnh ý thức nằm màn để tránh muỗi đốt làm lây lan mầm bệnh cho người thân. Đồng thời, hướng dẫn cộng đồng thực hiện chiến dịch loại bỏ các ổ chứa nước đọng, diệt lăng quăng và muỗi vằn xung quanh khu vực sinh sống, vì “không có lăng quăng, không có muỗi vằn, không có sốt xuất huyết”.
Tóm lại, cách chăm sóc bệnh nhân sốt xuất huyết chi tiết tại nhà đòi hỏi người chăm sóc phải có sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và một nền tảng kiến thức y khoa đúng đắn. Bằng việc tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn hạ sốt, tích cực bù nước bằng đường uống, đảm bảo chế độ dinh dưỡng lỏng dễ tiêu và luôn cảnh giác cao độ trước các dấu hiệu trở nặng, bạn sẽ giúp người thân vượt qua căn bệnh sốt xuất huyết một cách an toàn và phục hồi sức khỏe trọn vẹn.
Nguồn tham khảo
TRẠM Y TẾ PHƯỜNG TAM PHÚ https://tytphuongtamphu.medinet.gov.vn/phong-chong-cac-benh-truyen-nhiem/huong-dan-cham-soc-nguoi-benh-sot-xuat-huyet-cmobile9448-116290.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.