Chikungunya và sốt xuất huyết đều do muỗi vằn truyền và có biểu hiện khởi phát tương đồng như sốt cao, đau mỏi. Tuy nhiên, bản chất virus và tiến trình bệnh lại khác biệt rõ rệt. Trong khi sốt xuất huyết nguy hiểm bởi nguy cơ sốc và xuất huyết nội tạng, thì Chikungunya thường gây đau khớp dữ dội, kéo dài. Việc nhận diện chính xác giúp người bệnh có hướng điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm do nhầm lẫn giữa hai căn bệnh này.
Chikungunya là bệnh như thế nào?
Cả Chikungunya và sốt xuất huyết đều do muỗi vằn chi Aedes truyền bệnh nhưng diễn tiến lâm sàng rất khác nhau (Nguồn: Sưu tầm)
Sốt Chikungunya là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Chikungunya (CHIKV) gây ra, thuộc họ Togaviridae, chi Alphavirus. Tên gọi “Chikungunya” bắt nguồn từ một từ thuộc ngôn ngữ Kimakonde ở Đông Phi, có nghĩa là “uốn cong người lại” hoặc “khom lưng xuống” – mô tả trực diện tư thế đau đớn, co quắp của người bệnh do các cơn đau khớp dữ dội mà virus này gây ra.
Bệnh được phát hiện lần đầu tiên trong một đợt bùng phát dịch tại miền nam Tanzania vào năm 1952. Virus Chikungunya lây truyền sang người chủ yếu qua vết cắn của muỗi vằn cái nhiễm bệnh. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus tập trung tấn công và nhân lên mạnh mẽ bên trong các tế bào nội mạc mạch máu, tế bào cơ và đặc biệt là các mô khớp, gây ra phản ứng viêm đặc hiệu tại đây. Mặc dù sốt Chikungunya hiếm khi dẫn đến tử vong trực tiếp, nhưng bệnh lại có tỷ lệ gây tàn phế tạm thời hoặc kéo dài rất cao do các di chứng đau khớp mãn tính.
Sự khác biệt giữa sốt Chikungunya và sốt xuất huyết
Dù cùng có nguồn gốc lây truyền từ muỗi vằn, việc đặt Chikungunya với sốt xuất huyết lên bàn cân so sánh sẽ giúp chúng ta thấy rõ 8 điểm khác biệt cốt lõi sau đây:
1. Khu vực xuất hiện
- Sốt xuất huyết: Có vùng lưu hành dịch tễ cực kỳ rộng lớn, xuất hiện ở hơn 100 quốc gia trên toàn cầu, đặc biệt tập trung dày đặc tại các khu vực đô thị và bán đô thị thuộc Đông Nam Á, Tây Thái Bình Dương, Mỹ Latinh và Châu Phi. Tại Việt Nam, sốt xuất huyết xuất hiện gần như quanh năm ở cả ba miền nhưng bùng phát mạnh nhất vào mùa mưa.
- Chikungunya: Ban đầu bệnh chủ yếu lưu hành ở Châu Phi, Châu Á và tiểu lục địa Ấn Độ. Tuy nhiên, trong những thập kỷ gần đây, do sự biến đổi khí hậu và giao thương toàn cầu, phạm vi hoạt động của muỗi Aedes albopictus (muỗi hổ châu Á) mở rộng, khiến dịch Chikungunya đã lan sang cả Châu Âu và Châu Mỹ. Tại Việt Nam, các ca bệnh thường xuất hiện rải rác hoặc tạo thành các ổ dịch nhỏ tại những vùng có mật độ muỗi vằn cao.
2. Thời gian ủ bệnh và giai đoạn toàn phát
- Sốt xuất huyết: Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 4 đến 10 ngày sau khi bị muỗi đốt. Giai đoạn toàn phát (giai đoạn nguy hiểm) xuất hiện khá muộn, thường vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh – thời điểm mà bệnh nhân có thể đã giảm sốt nhưng lại dễ rơi vào tình trạng sốc hoặc xuất huyết ồ ạt.
- Chikungunya: Có thời gian ủ bệnh ngắn hơn, thông qua các báo cáo dịch tễ thường dao động từ 2 đến 12 ngày (phổ biến nhất là 3 đến 7 ngày). Giai đoạn toàn phát của bệnh diễn ra rất rầm rộ ngay từ những ngày đầu tiên với các triệu chứng đau khớp cấp tính tấn công dồn dập, khiến người bệnh suy kiệt thể lực nhanh chóng.
3. Triệu chứng khởi phát
- Sốt xuất huyết: Người bệnh khởi phát bằng một cơn sốt cao đột ngột, liên tục (39°C – 40°C) kéo dài từ 2 đến 7 ngày, kèm theo đau đầu dữ dội (đặc biệt là đau nhức hai hốc mắt), chán ăn, buồn nôn và mệt mỏi rã rời.
- Chikungunya: Triệu chứng khởi phát cũng là sốt cao đột ngột nhưng thường đi kèm ngay lập tức với hiện tượng sưng và đau khớp vô cùng dữ dội. Cơn đau khớp xuất hiện đồng thời với sốt cao tạo thành bộ đôi triệu chứng đặc trưng, khiến người bệnh gần như không thể cử động hoặc đi lại bình thường ngay trong ngày đầu phát bệnh.
4. Đau khớp và đau cơ
Đây được xem là dấu hiệu “vàng” mang tính quyết định để chẩn đoán phân biệt trên lâm sàng giữa hai căn bệnh:
- Sốt xuất huyết: Người bệnh có đau khớp và đau cơ (đau sâu trong xương), nhưng cảm giác đau cơ bắp toàn thân thường chiếm ưu thế hơn. Tình trạng đau mỏi này sẽ biến mất hoàn toàn khi bệnh nhân bước vào giai đoạn hồi phục.
- Chikungunya: Đau khớp là triệu chứng chủ đạo, có tính chất đối xứng (đau cả hai bên cổ tay, hai bên mắt cá chân, các khớp ngón tay, ngón chân, khớp gối…). Cơn đau thường đi kèm với hiện tượng sưng nề rõ rệt, nóng đỏ tại khớp. Đặc biệt, tình trạng đau khớp này có thể kéo dài vài tuần, vài tháng, thậm chí vài năm sau khi virus đã được quét sạch khỏi cơ thể, chuyển sang giai đoạn mãn tính làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.
5. Phát ban
- Sốt xuất huyết: Phát ban thường xuất hiện muộn (vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 6 của bệnh). Ban đầu là dạng hồng ban, sau đó xuất hiện các chấm xuất huyết nhỏ li ti dưới da (do vỡ mao mạch), khi dùng ngón tay căng da thì nốt đỏ vẫn không biến mất, đôi khi kèm theo ngứa ở giai đoạn hồi phục.
- Chikungunya: Phát ban xuất hiện rất sớm (thường vào ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 sau khi sốt). Ban có dạng dát sẩn (maculopapular) lan tỏa diện rộng, chủ yếu ở thân mình và các chi, đôi khi xuất hiện cả ở lòng bàn tay, bàn chân và gây ngứa ngáy rất nhiều cho người bệnh.
6. Xét nghiệm máu
Khi tiến hành tổng phân tích tế bào máu (CBC), các chỉ số sẽ phản ánh rõ nét bản chất tàn phá của từng loại virus:
- Sốt xuất huyết: Có sự sụt giảm nghiêm trọng và nhanh chóng của số lượng tiểu cầu (thường xuống dưới 100.000 /mm³), kèm theo chỉ số dung tích hồng cầu (Hematocrit – Hct) tăng cao do hiện tượng cô đặc máu (thoát huyết tương). Số lượng bạch cầu cũng giảm mạnh.
- Chikungunya: Số lượng tiểu cầu trong máu của bệnh nhân Chikungunya thường chỉ giảm nhẹ hoặc giữ ở mức bình thường, không có hiện tượng cô đặc máu rõ rệt. Chỉ số bạch cầu có thể giảm và tốc độ lắng máu (ESR) hoặc chỉ số protein phản ứng C (CRP) tăng cao do phản ứng viêm khớp cấp tính.
Xét nghiệm công thức máu là phương pháp khoa học giúp phân biệt chính xác hai bệnh dựa trên chỉ số tiểu cầu (Nguồn: Sưu tầm)
7. Mức độ nguy hiểm
- Sốt xuất huyết: Được xếp vào nhóm bệnh có độ nguy hiểm tính mạng ở mức Cao đến Rất cao. Nếu bệnh nhân rơi vào thể nặng (Sốc Dengue hoặc Xuất huyết nội tạng), áp lực máu tụt sâu, suy đa tạng, nguy cơ tử vong là cực kỳ lớn nếu không được bù dịch và cấp cứu kịp thời.
- Chikungunya: Mức độ nguy hiểm đến tính mạng được đánh giá là Thấp. Bệnh rất hiếm khi gây tử vong, các ca tử vong chủ yếu xảy ra ở người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền nặng (suy tim, suy thận, đái tháo đường) hoặc trẻ sơ sinh bị lây truyền từ mẹ. Tuy nhiên, mức độ tàn phá chức năng vận động của cơ thể lại rất nặng nề.
8. Biến chứng
- Sốt xuất huyết: Biến chứng tập trung vào hệ tuần hoàn và các cơ quan nội tạng: Sốc giảm thể tích, xuất huyết tiêu hóa, xuất huyết não, suy gan cấp, suy thận cấp, tràn dịch màng phổi chèn ép hệ hô hấp.
- Chikungunya: Biến chứng chủ yếu khu trú tại hệ cơ xương khớp và thần kinh: Viêm khớp mãn tính biến dạng, viêm cơ tim, viêm màng não, viêm võng mạc hoặc hội chứng Guillain-Barré (hiếm gặp).
Cách xử lý khi mắc Chikungunya hoặc sốt xuất huyết
Hiện nay, cả sốt Chikungunya và sốt xuất huyết đều chưa có thuốc điều trị đặc hiệu (thuốc kháng virus). Nguyên tắc điều trị cốt lõi là điều trị triệu chứng, nâng đỡ thể trạng và theo dõi sát sao để phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm.
Sốt Chikungunya
- Giảm đau và hạ sốt: Sử dụng Paracetamol để hạ sốt và giảm đau khớp. Trong trường hợp đau khớp quá dữ dội và bác sĩ đã loại trừ hoàn toàn nguy cơ sốt xuất huyết đi kèm, các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như Ibuprofen hoặc Naproxen có thể được chỉ định để giảm tình trạng sưng viêm tại khớp.
- Vận động trị liệu nhẹ nhàng: Khi đã giảm sốt, người bệnh nên thực hiện các bài tập co duỗi khớp nhẹ nhàng tại giường, tránh nằm bất động quá lâu khiến các khớp bị cứng. Có thể áp dụng phương pháp chườm mát lên vùng khớp bị sưng để giảm cảm giác nóng rát đau đớn.
Sốt xuất huyết
- Tuyệt đối không dùng NSAIDs: Khi chưa có kết quả chẩn đoán chính xác, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng Aspirin, Ibuprofen vì các thuốc này làm tăng nguy cơ chảy máu, khiến tình trạng xuất huyết tử cung, xuất huyết tiêu hóa trở nên trầm trọng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Chỉ sử dụng Paracetamol đơn chất theo đúng liều lượng cân nặng.
- Bù dịch tích cực đường uống: Cho bệnh nhân uống nhiều nước điện giải Oresol (pha đúng tỷ lệ), nước trái cây, nước cháo muối.
- Theo dõi dấu hiệu cảnh báo: Nếu người bệnh có các biểu hiện như đau bụng dữ dội vùng gan, nôn nhiều (trên 3 lần/giờ), chảy máu chân răng, chảy máu cam, lờ đờ, vật vã, tay chân lạnh ngắt… cần đưa ngay đến bệnh viện cấp cứu khẩn cấp.
Nghỉ ngơi và bù nước đúng cách là chìa khóa vàng trong điều trị triệu chứng của cả hai bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Biện pháp phòng ngừa sốt Chikungunya và sốt xuất huyết
Do có chung trung gian truyền bệnh là muỗi vằn và đều chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc cắt đứt chuỗi lây truyền bằng cách kiểm soát muỗi và lăng quăng (bọ gậy) là biện pháp phòng bệnh căn cơ, hiệu quả nhất cho cả hai căn bệnh này.
Tiêu diệt lăng quăng, bọ gậy tại nơi sinh sống
Muỗi vằn Aedes có đặc tính đẻ trứng trong các dụng cụ chứa nước sạch hoặc nước mưa đọng xung quanh nhà. Do đó, cộng đồng cần tích cực phối hợp thực hiện:
- Đậy kín tất cả các dụng cụ chứa nước sinh hoạt (bể, chum, vại, thùng phuy) để muỗi không vào đẻ trứng.
- Thả cá nhỏ hoặc mê công vào các dụng cụ chứa nước lớn để diệt lăng quăng.
- Thường xuyên thay nước bình hoa, cọ rửa các dụng cụ chứa nước hằng tuần.
- Thu dọn, lật úp các vật dụng phế thải xung quanh nhà như lốp xe cũ, gáo dừa, chai lọ, vỏ hộp nhựa, khay nước thải điều hòa… không để nước đọng tạo môi trường cho muỗi sinh sản.
Phòng tránh muỗi đốt bảo vệ cơ thể
- Mặc quần áo dài tay, sáng màu khi sinh hoạt hằng ngày.
- Luôn ngủ màn (mùng) kể cả ban ngày lẫn ban đêm vì muỗi vằn hoạt động mạnh nhất vào sáng sớm và chiều tối.
- Sử dụng các sản phẩm xịt xua muỗi, kem bôi chống muỗi chứa các hoạt chất an toàn (như DEET hoặc Picaridin) lên các vùng da hở khi đi ra ngoài hoặc đến những nơi có nhiều cây cối, vùng dịch tễ.
- Phun hóa chất diệt muỗi định kỳ tại các khu vực có nguy cơ bùng phát dịch theo hướng dẫn của ngành y tế.
Chikungunya và sốt xuất huyết dễ nhầm lẫn do cùng lây qua muỗi vằn và gây sốt cao. Tuy nhiên, sốt xuất huyết nguy hiểm bởi nguy cơ sốc và xuất huyết nội tạng cấp tính, trong khi Chikungunya gây đau khớp kéo dài dai dẳng. Việc xét nghiệm sớm để phân biệt là rất quan trọng để điều trị đúng. Hãy ghé Pharmacity trang bị xịt chống muỗi, nhiệt kế, Oresol và các loại vitamin tăng cường miễn dịch để bảo vệ sức khỏe gia đình hiệu quả.
Nguồn tham khảo:
Sở Y tế tỉnh Ninh Bình: https://soyte.ninhbinh.gov.vn/y-te-du-phong/7-diem-khac-biet-giua-benh-chikungunya-va-sot-xuat-huyet-355400
Trạm Y tế phường Tân Tạo
https://tytphuongtantaoa.medinet.gov.vn/chuyen-muc/su-khac-biet-giua-benh-chikungunya-va-sot-xuat-huyet-cmobile9461-32214.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.