Bệnh phong ngứa, hay còn gọi là mề đay, là một trong những vấn đề da liễu phổ biến nhất có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và giới tính. Những cơn ngứa ngáy dữ dội kết hợp với các nốt mẩn đỏ không chỉ gây khó chịu, mất ngủ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và thẩm mỹ. Hiểu rõ về nguyên nhân, triệu chứng cũng như cách điều trị khoa học sẽ giúp bạn kiểm soát bệnh hiệu quả.
Bệnh phong ngứa là gì?
Trong y học, bệnh phong ngứa là tên gọi dân gian của tình trạng mề đay (urticaria). Đây là một phản ứng của các mạch máu trên da đối với các tác nhân gây dị ứng, dẫn đến hiện tượng phù nề tại chỗ ở lớp trung bì. Khi cơ thể tiếp xúc với chất gây dị ứng, hệ miễn dịch sẽ giải phóng một lượng lớn histamine và các hóa chất trung gian khác vào máu. Chính histamine là thủ phạm khiến các mao mạch bị giãn nở, thoát dịch vào mô xung quanh, tạo ra những nốt sẩn phù màu hồng hoặc đỏ kèm theo cảm giác ngứa ngáy đặc trưng.
Bệnh phong ngứa thường được chia thành hai thể chính dựa trên thời gian kéo dài của triệu chứng. Phong ngứa cấp tính là tình trạng các nốt sẩn xuất hiện và biến mất trong vòng dưới 6 tuần, thường liên quan trực tiếp đến một tác nhân cụ thể như thực phẩm, thuốc hoặc côn trùng đốt. Ngược lại, phong ngứa mãn tính kéo dài trên 6 tuần, các nốt mẩn đỏ có thể xuất hiện hàng ngày hoặc tái phát định kỳ. Thể mãn tính thường khó xác định nguyên nhân hơn và đòi hỏi quá trình theo dõi, điều trị chuyên sâu để kiểm soát sự nhạy cảm của hệ miễn dịch.
Triệu chứng bị bệnh phong ngứa
Dấu hiệu của bệnh phong ngứa rất dễ nhận diện nhưng đôi khi có thể bị nhầm lẫn với các bệnh da liễu khác nếu không quan sát kỹ. Triệu chứng điển hình nhất là sự xuất hiện đột ngột của các sẩn phù. Đây là những vùng da nhô cao hơn bề mặt, có kích thước thay đổi từ vài milimet đến vài centimet, thường có màu hồng nhạt hoặc đỏ rực, vùng trung tâm đôi khi có màu trắng nhạt.
Cơn ngứa là triệu chứng gây phiền toái nhất, mức độ ngứa thường tăng lên khi người bệnh gãi, cọ xát hoặc về đêm khi nhiệt độ cơ thể thay đổi. Càng gãi, các nốt sẩn càng có xu hướng lan rộng và kết nối với nhau tạo thành những mảng lớn (mảng sẩn phù).
Ngoài ra, một số bệnh nhân có thể cảm thấy nóng rát hoặc châm chích tại vùng da bị tổn thương. Trong những trường hợp nặng, phong ngứa có thể đi kèm với phù mạch (angioedema) gây sưng húp mắt, môi, tay chân hoặc nghiêm trọng hơn là sưng nề đường hô hấp gây khó thở, nghẹt thở – đây là một tình trạng cấp cứu cần được xử lý ngay lập tức.
Hình minh họa các đặc trưng của bệnh phong ngứa trên bề mặt da (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân gây bị phong ngứa
Có rất nhiều yếu tố có thể kích hoạt phản ứng giải phóng histamine trong cơ thể dẫn đến phong ngứa. Việc xác định đúng nguyên nhân là chìa khóa vàng để điều trị bệnh dứt điểm.
Dị ứng và phản ứng da
Dị ứng thực phẩm là nguyên nhân hàng đầu gây phong ngứa cấp tính. Các loại thực phẩm giàu protein như hải sản (tôm, cua, mực), các loại hạt (lạc, hạnh nhân), trứng, sữa hoặc các chất phụ gia, phẩm màu trong thực phẩm đóng hộp thường dễ gây kích ứng. Ngoài ra, dị ứng thuốc cũng rất phổ biến, đặc biệt là các nhóm thuốc kháng sinh (như penicillin), thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) hoặc các loại thuốc điều trị huyết áp. Phản ứng dị ứng có thể xảy ra ngay lập tức sau khi tiếp xúc hoặc sau vài giờ, tùy thuộc vào cơ địa và mức độ nhạy cảm của mỗi người.
Bệnh da liễu gây bệnh phong ngứa
Một số tình trạng bệnh lý nội khoa hoặc da liễu mạn tính cũng có thể biểu hiện ra ngoài bằng các cơn phong ngứa. Những người có cơ địa dị ứng (atopy) như viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn thường có nguy cơ bị phong ngứa cao hơn người bình thường. Bên cạnh đó, các tình trạng nhiễm trùng do vi khuẩn (viêm họng, viêm xoang), virus (viêm gan, HIV) hoặc nhiễm ký sinh trùng (giun sán) cũng khiến hệ miễn dịch luôn trong trạng thái báo động, dễ dàng phát động phản ứng nổi mề đay. Các vấn đề về gan, thận hoặc rối loạn tuyến giáp làm giảm khả năng thải độc của cơ thể cũng được xem là những yếu tố gián tiếp gây bệnh.
Do yếu tố môi trường thời tiết và lối sống
Môi trường xung quanh đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc kích phát bệnh. Sự thay đổi đột ngột của thời tiết từ nóng sang lạnh hoặc ngược lại thường gây ra tình trạng phong ngứa do nhiệt. Tiếp xúc với bụi bẩn, phấn hoa, lông thú nuôi, nấm mốc hoặc các hóa chất trong bột giặt, nước xả vải cũng là những nguyên nhân thường gặp.
Lối sống hiện đại với nhiều áp lực, căng thẳng thần kinh kéo dài (stress) làm suy giảm hệ miễn dịch và kích thích các đầu dây thần kinh da, dễ gây nổi phong ngứa. Ngoài ra, thói quen ăn uống không điều độ, sử dụng nhiều rượu bia, thuốc lá hoặc thực phẩm cay nóng cũng khiến gan bị quá tải, tích tụ độc tố và biểu hiện qua các nốt mẩn ngứa trên da. Việc mặc quần áo quá chật bằng chất liệu tổng hợp không thấm hút mồ hôi cũng có thể gây ma sát và kích ứng da, hình thành mề đay vật lý.
Hình minh họa môi trường là những yếu tố phổ biến gây ra bệnh phong ngứa (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp chẩn đoán bệnh phong ngứa
Để chẩn đoán bệnh phong ngứa, bác sĩ chuyên khoa da liễu thường bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử bệnh lý và quan sát lâm sàng các nốt sẩn trên da. Người bệnh sẽ được hỏi về thời điểm xuất hiện cơn ngứa, các loại thực phẩm đã ăn, các loại thuốc đã dùng hoặc những thay đổi trong môi trường sống gần đây.
Trong trường hợp phong ngứa mãn tính hoặc khó xác định nguyên nhân, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm chuyên sâu như:
- Xét nghiệm máu: Để kiểm tra chỉ số bạch cầu ái toan hoặc nồng độ kháng thể IgE (một loại kháng thể liên quan đến dị ứng).
- Test lẩy da (Skin prick test): Sử dụng một lượng nhỏ các chất nghi ngờ gây dị ứng để thử phản ứng trực tiếp trên da cánh tay của người bệnh.
- Xét nghiệm tìm ký sinh trùng: Kiểm tra giun sán qua xét nghiệm phân hoặc máu để loại trừ nguyên nhân nhiễm ký sinh trùng.
- Test thử thách: Áp dụng nhiệt lạnh hoặc nhiệt nóng lên da để kiểm tra xem người bệnh có bị phong ngứa do yếu tố vật lý hay không.
Phương pháp điều trị phong ngứa
Mục tiêu chính của điều trị phong ngứa là làm giảm cơn ngứa, giảm sưng nề và ngăn ngừa bệnh tái phát. Tùy thuộc vào mức độ nặng nhẹ mà bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ phù hợp.
Đầu tiên và quan trọng nhất là loại bỏ tác nhân gây bệnh (nếu xác định được). Nếu do thực phẩm hay thuốc, cần ngưng sử dụng ngay lập tức. Đối với các triệu chứng nhẹ, người bệnh có thể sử dụng các loại thuốc kháng histamine thế hệ mới (như Cetirizine, Loratadine, Fexofenadine). Các loại thuốc này có ưu điểm là ít gây buồn ngủ và hiệu quả kéo dài trong việc ngăn chặn histamine gắn vào các thụ thể trên da.
Trong những trường hợp phong ngứa nặng hoặc mãn tính, bác sĩ có thể kê thêm Corticosteroid đường uống ngắn ngày để kháng viêm mạnh và giảm phù nề nhanh chóng. Tuy nhiên, việc sử dụng Corticosteroid cần tuân thủ tuyệt đối chỉ định của bác sĩ để tránh các tác dụng phụ lên dạ dày và hệ nội tiết. Ngoài ra, các loại kem bôi ngoài da chứa tinh dầu bạc hà hoặc các chất làm dịu da có thể được sử dụng để giảm bớt cảm giác châm chích tại chỗ. Đối với những người bị phù mạch kèm theo khó thở, cần sử dụng Epinephrine cấp cứu và theo dõi tại bệnh viện.
Hình minh họa vệ sinh cơ thể giúp phòng bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp phòng ngừa bệnh
Phòng bệnh hơn chữa bệnh là nguyên tắc vàng đối với những người có cơ địa dễ bị phong ngứa. Để ngăn ngừa bệnh tái phát, bạn nên lưu ý các vấn đề sau:
- Ghi chép nhật ký ăn uống: Nếu thường xuyên bị nổi mẩn ngứa, hãy ghi lại danh sách thực phẩm đã dùng để nhận diện và tránh xa các tác nhân gây dị ứng trong tương lai.
- Chăm sóc da đúng cách: Giữ cho da luôn sạch sẽ, thoáng mát. Sử dụng xà phòng và sữa tắm có độ pH trung tính, không chứa hương liệu mạnh. Sau khi tắm nên thoa kem dưỡng ẩm để củng cố hàng rào bảo vệ da.
- Lựa chọn trang phục: Ưu tiên quần áo rộng rãi, làm từ chất liệu tự nhiên như cotton, lụa giúp thấm hút mồ hôi tốt và giảm ma sát lên bề mặt da.
- Kiểm soát môi trường sống: Giữ nhà cửa sạch sẽ, hút bụi thường xuyên, hạn chế sử dụng thảm hoặc nuôi thú vật trong nhà nếu có cơ địa dị ứng lông thú.
- Chế độ sinh hoạt khoa học: Ăn uống đầy đủ dưỡng chất, bổ sung thực phẩm giàu vitamin C và các chất chống oxy hóa để tăng cường sức đề kháng. Tránh thức khuya, tập thể dục điều độ và học cách kiểm soát căng thẳng thông qua thiền hoặc yoga.
- Thanh lọc cơ thể: Uống đủ nước hàng ngày giúp thận thải độc tốt hơn. Có thể sử dụng các loại trà thảo mộc có tính mát như trà Atiso, trà hoa cúc để hỗ trợ chức năng giải độc gan.
Bệnh phong ngứa dù không lây truyền và thường lành tính nhưng lại gây ra nhiều phiền toái trong cuộc sống hằng ngày. Việc nắm vững các kiến thức về nguyên nhân và triệu chứng sẽ giúp bạn chủ động hơn trong việc tự bảo vệ mình và người thân. Khi gặp các triệu chứng phong ngứa kéo dài hoặc nghiêm trọng, đừng tự ý sử dụng các phương pháp dân gian chưa qua kiểm chứng mà hãy tìm đến bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám và điều trị kịp thời.