Nguyên nhân gây mất nước là gì? Các triệu chứng và cách điều trị

Nước chiếm 60–70% trọng lượng cơ thể và đóng vai trò sinh tồn trong việc điều hòa thân nhiệt, vận chuyển dưỡng chất. Nhiều người chủ quan coi mất nước chỉ là cơn khát thông thường, nhưng dưới góc độ y khoa, mất nước sâu dẫn đến rối loạn điện giải, suy thận cấp, thậm chí đe dọa tính mạng. Việc hiểu rõ nguyên nhân, nhận diện sớm dấu hiệu và nắm vững cách điều trị khoa học là chìa khóa thiết yếu để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.

Mất nước là gì?

Mất nước (Dehydration) là trạng thái cơ thể tiêu thụ hoặc đào thải lượng chất lỏng nhiều hơn so với lượng nước bổ sung vào. Khi sự chênh lệch này diễn ra, cơ thể sẽ không có đủ nước và các chất điện giải thiết yếu để thực hiện các chức năng sinh học bình thường.

Ở cấp độ tế bào, mất nước làm cho nồng độ các chất hòa tan trong máu tăng lên, gây ra hiện tượng tăng áp suất thẩm thấu. Lúc này, nước sẽ bị rút từ bên trong tế bào ra ngoài lòng mạch để bù đắp, khiến các tế bào (đặc biệt là tế bào não) bị teo lại và rối lạn chức năng. Mất nước được phân chia thành 3 mức độ lâm sàng: nhẹ (mất dưới 5% thể tích dịch), vừa (mất từ 5 – 10%) và nặng (mất trên 10% thể tích dịch cơ thể).

Các dấu hiệu cơ thể bị mất nước

Biểu hiện của tình trạng mất nước có sự khác biệt tương đối rõ rệt giữa các nhóm tuổi, đặc biệt là giữa người lớn và trẻ nhỏ – đối tượng vô cùng nhạy cảm với sự thay đổi dịch thể.

Ở người lớn

Một người trưởng thành bị mất nước sẽ thể hiện qua các mức độ dấu hiệu từ sớm đến muộn như sau:

• Khát nước dữ dội và khô miệng: Điều này xảy ra do vùng dưới đồi ở não bộ phát tín hiệu ép cơ thể phải bổ sung nước, nước bọt tiết ra ít, có cảm giác dính ở niêm mạc miệng.
• Thay đổi màu sắc và tần suất đi tiểu: Đây là chỉ dấu trực quan nhất. Người bị mất nước sẽ đi tiểu rất ít (dưới 4 lần/ngày). Nước tiểu sẫm màu, chuyển sang màu vàng đậm hoặc màu hổ phách do thận phải tăng cường tái hấp thu nước để cô đặc chất thải.
• Đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi: Do thể tích máu giảm, dẫn đến tụt huyết áp nhẹ và giảm lượng oxy tứi lên não. Người bệnh thường thấy choáng váng khi thay đổi tư thế, cơ thể uể oải, kém tập trung.
• Da khô và kém đàn hồi: Khi thực hiện véo da (Skin turgor test) trên mu bàn tay, nếp véo da phải mất một vài giây mới trở lại trạng thái phẳng ban đầu thay vì biến mất ngay lập tức.

Ở trẻ nhỏ

Trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh, có tốc độ chuyển hóa nước nhanh hơn người lớn và chưa biết diễn đạt cảm giác khát. Do đó, cha mẹ cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu sát sao sau:

• Khô môi, lưỡi và khóc không ra nước mắt: Khi trẻ khóc dai dẳng nhưng mắt vẫn khô ráo, miệng trẻ không có độ ẩm, đây là dấu hiệu mất nước rõ rệt.
• Tã quấn khô rao trong nhiều giờ: Nếu trong vòng 3 – 6 tiếng liên tục mà tã của trẻ không bị ướt, chứng tỏ lượng nước tiểu đã bị sụt giảm nghiêm trọng.
• Thóp đầu bị lõm xúng: Đối với trẻ dưới 18 tháng tuổi, phần thóp mềm trên đỉnh đầu sẽ có xu hướng bị lõm sâu xuống do áp lực dịch nội sọ sụt giảm.
• Lơ lờ, li bì hoặc quấy khóc vô cớ: Trẻ mất đi sự linh hoạt thường ngày, mắt trở nên trũng sâu, lờ đờ, ngủ gà hoặc nghịch ngợm quá mức do hệ thần kinh bị kích ứng do thiếu dịch.

Trẻ nhỏ lờ đờ, mệt mỏi và mắt trũng sâu là những tín hiệu cảnh báo tình trạng mất nước cần cấp cứu (Nguồn: Sưu tầm)

Nguyên nhân mất nước là gì?

Tình trạng mất nước có thể khởi phát từ những hoạt động sinh hoạt bình thường cho đến những biến cố bệnh lý phức tạp. Dưới đây là các nguyên nhân gây mất nước phổ biến nhất:

Đổ mồ hôi quá nhiều

Khi bạn phải di chuyển hoặc làm việc ngoài trời trong điều kiện thời tiết nắng nóng, oi bức, cơ thể sẽ kích hoạt tuyến mồ hôi hoạt động hết công suất để tỏa nhiệt và làm mát da. L lượng mồ hôi tiết ra có thể lên tới vài lít mỗi ngày. Nếu môi trường có độ ẩm cao, mồ hôi không thể bay hơi nhanh, cơ thể lại càng tiết nhiều hơn, dẫn đến việc mất cả nước lẫn các ion khoáng chất một cách ồ ạt.

Sau khi chơi thể thao, vận động

Tập thể dục hoặc chơi các môn thể thao cường độ cao (như chạy marathon, đá bóng, gym…) khiến các khối cơ bắp phải co bóp liên tục và sinh ra lượng nhiều nhiệt năng nội tại. Để giải phóng nguồn nhiệt này, cơ thể không chỉ vã mô hôi đầm đìa mà tốc độ nhịp thở cũng tăng lên nhanh nông. Quá trình thở gấp này vô tình làm thất thoát một lượng hơi nước đáng kể qua đường hô hấp mà nhiều người thường bỏ qua.

Bị tiêu chảy

Tiêu chảy cấp (đặc biệt là do nhiễm khuẩn đường ruột, ngộ độc thức ăn, hoặc nhiễm Rotavirus) là nguyên nhân hàng đầu gây mất nước nghiêm trọng và đột ngột. Khi bị tiêu chảy, niêm mạc ruột bị tổn thương, mất đi khả năng tái hấp thu nước, đồng thời tăng cường bài tiết dịch vào lòng ruột. Kết quả là người bệnh thải ra lượng nước khổng lồ qua phân chỉ trong thời gian ngắn.

Nôn ói

Đi kèm với tiêu chảy hoặc xuất hiện độc lập trong các bệnh lý viêm dạ dày, ngộ độc, thai nghén, hiện tượng nôn ói khiến cơ thể không thể giữ lại bất kỳ chất lỏng nào nạp vào đường tiêu hóa. Điều này tạo ra một vòng xoắn bệnh lý: người bệnh vừa bị mất dịch vị dạ dày (chứa axit và điện giải), vừa không thể uống nước để bù đắp, khiến tình trạng mất nước diễn tiến cực kỳ nhanh chóng.

Bệnh tiểu đường

Những người mắc bệnh tiểu đường (đặc biệt là khi chưa được chẩn đoán hoặc kiểm soát đường huyết kém) thường xuyên đối mặt với nguy cơ mất nước. Khi nồng độ glucose trong máu tăng quá cao, vượt quá ngưỡng tái hấp thu của thận, đường sẽ bị đào thải ra nước tiểu. Theo cơ ché áp suất thẩm thấu, glucose sẽ kéo theo một lượng nước rất lớn từ máu ra ngoài, gây ra hiện tượng đa niệu thẩm thấu.

Đi tiểu nhiều lần

Ngoài tiểu đường, việc đi tiểu nhiều lần dẫn đến mất nước còn có thể do:

• Sử dụng các nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp (thuốc lợi tiểu như Furosemid, Hydrochlorothiazid).
• Lạm dụng các thức uống chứa chất kích thích lợi tiểu mạnh như rượu, bia, cà phê, trà đặc. Các chất này ức chế hormone chống bài niệu (ADH) của tuyến yên, khiến thận thải nước vô tội vạ.

Bỏng da

Da đóng vai trò như một lớp màng bảo vệ, ngăn chặn sự bốc hơi nước từ các mô bên dưới ra môi trường ngoài. Khi bị bỏng diện rộng (do nước sôi, lửa hoặc bỏng nắng nghiêm trọng), lớp màng bảo vệ này bị phá hủy hoàn toàn. Huyết tương và dịch mô sẽ rỉ ra ngoài bề mặt da liên tục, gây thất thoát protein và thể tích dịch nồi mạc một cách nghiêm trọng.

Hoạt động thể chất cường độ cao dưới trời nắng là nguyên nhân gây mất nước nhanh chóng (Nguồn: Sưu tầm)

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mất nước mức độ nhẹ có thể tự khắc phục tại nhà, nhưng khi tình trạng chuyển sang mức độ vừa và nặng, việc can thiệp y tế chuyên khoa là bắt buộc để tránh nguy cơ tử vong. Hãy đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động đỏ sau:

• Người bệnh có biểu hiện lơ mơ, lú lẫn, ngủ gà, nói nhảm hoặc ngất xỉu.
• Tiêu chảy nặng kéo dài trên 24 tiếng hoặc nôn ói liên tục, không thể giữ được nước trong dạ dày.
• Không đi tiểu trong vòng 8 tiếng liên tục đối với người lớn hoặc không ướt tã trong 3 tiếng đối với trẻ nhỏ.
• Nhịp tim đập nhanh d dập (trên 100 lần/phút), thở gấp gáp và huyết áp tụt sâu.
• Sốt cao liên tục trên 39°C không đáp ứng với các biện pháp lau mát thông thường.
• Xuất hiện tình trạng đi ngoài ra phân có lẫn máu hoặc nôn ra chất dịch màu đen, nâu cà phê.

Cách xử trí khi cơ thể bị mất nước

Quy tắc cốt lõi trong điều trị mất nước là bù lại đúng và đủ lượng chất lỏng cùng điện giải đã mất, phù hợp với từng mức độ và đối tượng bệnh nhân.

Đối với mất nước mức độ nhẹ và trung bình (Bù nước đường uống)

Lựa chọn hàng đầu và hiệu quả nhất chính là sử dụng dung dịch Oresol (ORS). Hoạt chất Oresol được thiết kế theo tỷ lệ tối ưu giữa Glucose và Natri, giúp kích hoạt đồng vận chuyển Glucose-Natri ở niêm mạc ruột, từ đó kéo nước vào lòng mạch một cách nhanh nhất.

• Cách pha: Pha chính xác 1 gói Oresol với lượng nước lọc theo đúng hướng dẫn trên bao bì (ví dụ pha với 200ml hoặc 1 lít nước). Tuyệt đối không pha quá đặc vì sẽ làm tăng áp suất thẩm thấu lòng ruột, khiến bệnh nhân bị tiêu chảy nặng hơn; cũng không pha quá loãng vì sẽ thiếu điện giải.
• Cách uống: Cho người bệnh uống từng ngùm nhỏ, chia làm nhiều lần cách nhau 5 – 10 phút. Tuyệt đối không cho uống ừng ực một lúc lượng nước lớn vì sẽ kích ứng dạ dày gây nôn ói ngược trở lại.
• Các nguồn thay thế: Nếu không có sẵn Oresol, có thể thay thế tạm thời bằng nước khoáng thể thao, nước dừa tươi (chứa nhiều Kali) hoặc nước chánh muối nhạt. Tránh cho người bệnh uống nước ngọt có ga, nước trái cây quá ngọt vì hàm lượng đường cao sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng tiêu chảy.

Pha và uống Oresol đúng tỷ lệ là liệu pháp xử trí mất nước tại nhà chuẩn y khoa (Nguồn: Sưu tầm)

Đối với trẻ em còn bú mẹ

Nếu trẻ sơ sinh bị mất nước nhẹ do tiêu chảy hoặc sốt, người mẹ cần tăng cường tần suất cho trẻ bú. Sữa mẹ không chỉ cung cấp nước, các chất điện giải hoàn hảo mà phòng ngừa kiệt sức mà còn chứa các kháng thể giúp trẻ nhanh chóng chiến thắng tác nhân gây bệnh đường ruột. Đối với trẻ bú bình, tiếp tục cho uống sữa công thức chia nhỏ thành nhiều cữ trong ngày.

Đối với mất nước mức độ nặng (Bù nước đường tĩnh mạch)

Khi người bệnh đã rơi vào trạng thái lơ mơ, nôn ói liên tục không thể uống được hoặc có dấu hiệu sốc, việc bù nước qua đường uống hoàn toàn không còn tác dụng. Lúc này, bệnh nhân cần được huyền dịch tĩnh mạch cấp cứu tại bệnh viện. Các bác sĩ sẽ sử dụng các loại dịch truyền đẳng trương như Natri Clorid 0.9% hoặc Ringer Lactate để xả nhanh vào lòng mạch, khôi phục thể tích tuần hoàn, bảo vệ chức năng thận và cân bằng lại môi trường nội môi cho người bệnh.

Mất nước là hội chứng lâm sàng nguy hiểm nếu không được can thiệp kịp thời, bất kể nguyên nhân do vận động, nắng nóng hay bệnh lý. Để bảo vệ sức khỏe, hãy chủ động bù dịch, luôn có sẵn Oresol trong tủ thuốc gia đình và biết cách nhận diện sớm các dấu hiệu nguy kịch để đi cấp cứu kịp thời. Cung cấp đủ nước là “lá chắn” đơn giản nhưng hiệu quả nhất để duy trì tuần hoàn, bảo vệ sức khỏe trọn vẹn trong mọi điều kiện thời tiết.

Nguồn tham khảo:

healthdirect

https://www.healthdirect.gov.au/dehydration

Health and Wellbeing Queensland

Everything you need to know about dehydration and how to avoid it 

📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín

🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.